Cultus

 Nog tot 30 september kan je in Lo-Reninge een literaire kunstroute ontdekken. In het centrum van Lo en in de kerken van de deelgemeentes Noordschote, Reninge en Pollinkhove zijn er telkens "duo's " opgesteld waarbij teksten geplaatst worden tegenover beeldende kunstwerken. Het samenbindende thema is : CULTUS over de afgoden van nu. De hedendaagse afgoden zijn dan volgens de curatoren Ilke en Uschi Cop het dwingende schoonheidsideaal, de alomtegenwoordige digitale wereld, de obsessie met autoritarisme en rituelen... 

Ik bezocht onlangs Lo en zag er acht van de dertien duo's. Voor mij waren niet alle duo's even geslaagd. Ondanks de onevenwichtige kwaliteit kon ik wel geïnspireerd worden door een aantal werken (literair of beeldend).  Het is prikkelend om te zoeken hoe sommige woorden en beelden zijn samengebracht. 

(eigen foto)

In de duiventoren van de voormalige abdij is een video te zien van Sofie Muller 'Barbara'. De heilige Barbara, patrones van brandweerlieden en mijnwerkers is meestal afgebeeld met een palmtak (symbool van marteldood) en een toren. In de duiventoren zien we een beeld van de heilige die langzaam door vuur wordt aangetast. Een object van verering wordt tot een verkoold overblijfsel... 

Het vers van Sarah De Koning daarbij alludeert op de verering en het vuur en op het hout waaruit de sculptuur is gemaakt. In haar titelloze vers associeert ze en slingert van de ene metafoor naar de andere. Uit dat gedicht lees je hier de eerste strofe. 

vraag mij, vanuit mijn brand vraagt mij

een gekrompen vonk in een tak slaapt

een fossiel in een steen

vraag mij licht in de lamp die denkt

nat te zijn van een nacht, dieponderdonker-duisternacht

en een lengte van zwart, gedenkt mij

Wie in de Westhoek is of er passeert, kan dit parcours zeker bezoeken. Er is altijd iets te ontdekken en te genieten in dit kleine stadje midden 'le plat pays'.

Alle zintuigen open...

(eigen foto - 1 augustus 2025)

Ik ben er even tussenuit, tot begin juni. 

De volgende verzen uit het zogenaamde "Zonnelied" 

van Franciscus van Assisi 

passen bij zo'n rustpauze. Alle zintuigen open,

de fysieke én de spirituele zintuigen... 

Wees geprezen, mijn Heer met al uw schepselen,

vooral door mijnheer broeder zon,
die de dag is en door wie Gij ons verlicht.
En hij is mooi en straalt met grote pracht;
van U, Allerhoogste, draagt hij het teken.

Wees geprezen, mijn Heer, door zuster maan en de sterren.
Aan de hemel hebt Gij ze gevormd, helder en kostbaar en mooi.

Wees geprezen, mijn Heer, door broeder wind
en door de lucht, bewolkt of helder, en ieder jaargetijde,
door wie Gij het leven van uw schepselen onderhoudt.

Wees geprezen, mijn Heer, door zuster water,
die heel nuttig is en nederig, kostbaar en kuis.

Wees geprezen, mijn Heer, door broeder vuur,
door wie Gij voor ons de nacht verlicht;
en hij is mooi en vrolijk, stoer en sterk.

Wees geprezen, mijn Heer, door onze zuster, moeder aarde,
die ons voedt en leidt,
en allerlei vruchten voortbrengt, bonte bloemen en planten.

(deze vertaling vond ik bij kerknet)

Tot begin juni...

Zalig de armen...

 Het hoogfeest van Allerheiligen is in deze donker wordende dagen een bemoediging want God is nabij bij armen en al die anderen die in de zaligsprekingen worden genoemd ook al zijn ze maatschappelijk van weinig tel en aanzien en ook al worden de tijden duister. Het evangelie van dit feest laat de zaligsprekingen van Jezus opklinken (Mt. 5, 3-10 en Lc. 6,20-23). Zalig de armen, zalig de zachtmoedigen, zalig de barmhartigen, zalig die rechtvaardigheid betrachten, zalig de vredelievenden, zalig de treurenden, zalig de zuiveren van hart, zalig de vervolgden...

Hierbij kan je luisteren naar een strijkkwartet dat de titel meekreeg : The Beatitudes (Engels voor de zaligsprekingen) en gecomponeerd werd door de Russische componist Vladimir Martynov (1946). De repetitieve muziek doet ook denken aan de herhaling van 'zalig zij...' en nodigt uit om niet met ons verstand, maar met ons hart te luisteren naar de muziek én naar Jezus pleidooi voor de zachte krachten in onszelf en in onze samenleving. Alleen die zachte krachten kunnen helen, heel maken, heiligen en de duivelse kring van onrecht en geweld doorbreken.

Denkend bij devotie : mano poderosa

 Eind september bezocht ik voor het eerst Straatsburg, de tweede hoofdstad van de Europese Unie, de hoofdplaats van de Elzasstreek, ooit vrijstad binnen het Heilig Roomse Rijk, op de wip tussen Frankrijk en Duitsland.

Een andere streek, andere bouwstijl én andere accenten in het tonen en beleven van het christelijke geloof.

In een etalage vol souvenirs en christelijke devotionalia viel mij één beeld bijzonder op. Een beeld wellicht in porselein met een opgeheven rechterhand mét wonde...dus van Christus. Op de vier gestrekte vingers zien we de heilige grootouders en ouders van Jezus, Joachim, Anna, Jozef en Maria en op de duim het kind Jezus.

De hand staat op een wolk waarop vier engelen zitten die een of ander passiewerktuig voor zich houden. Het geheel wordt verkocht als 'la main puissante de Dieu', of 'de machtige hand Gods'.

(foto : Marc Deconinck)

Na enig opzoekingswerk vond ik dat deze uitbeelding teruggaat op Mexicaanse devoties. In het Spaans spreken ze van de "mano poderosa". Een beeld dat de menswording van Christus heel plastisch uitbeeld met enerzijds zijn afkomst (ouders en grootouders) en anderzijds zijn menselijke dood (gewonde hand en de werktuigen van zijn lijden lans, kruis, zweetdoek en ???).

Merkwaardig om dit zo hispanic-beeld te vinden in hartje Elzas. Of dit enkel voor toeristen bedoeld is of ook aansluit bij plaatselijke devotiepraktijken is mij niet duidelijk.

Het verlangen naar een 'sterke hand' verbeeld in een religieus kleedje of een verbeelding van een magisch geloof???

Orewoet in museum Parcum - 2 -

Nog tot en met 9 november kan je in de abdij van Park (Leuven) de interessante tentoonstelling "Ecstasy&Orewoet" bezoeken over extase bij middeleeuwse vrome vrouwen uit de Lage Landen in confrontatie / in dialoog met hedendaagse kunstenaars.  

De middeleeuwse vrouwen (begijnen of kloosterzusters) waren op zoek naar een mystieke eenwording met Christus. Bernardus van Clairvaux had het Bijbelse boek 'Hooglied' al becommentarieerd als de beleving van de christelijke ziel als bruid die zoekt naar eenwording met de bruidegom die Christus is. Hij en andere auteurs zoals de Brusselse Jan van Ruusbroec beschreven het pad dat de godzoeker moest volgen om tot een vereniging met Christus te komen. Op een meer lyrische wijze vertolkten vrouwen hun zoektocht en beschreven hun ervaringen.

Gedreven door orewoet (een lichtend heftig verlangen naar de beminde) aanschouwde Lutgardis van Tongeren een kruisbeeld en in een visioen zag ze hoe Jezus zijn ene hand van het kruis verplaatste tot een omhelzing met Lutgardis en hoe zij bloed dronk dat uit zijn zijde vloeide. Deze scène is meermaals te zien in de expo in Leuven, zoals onmiddellijk bij de inkom van de tentoonstelling.

(© Klasse)

Via beschouwing van beelden, het lezen in Bijbel en andere vrome literatuur, het doorleefd ter communie gaan tijdens de misviering en het intens mediteren en bidden gebeurt het dat de mystica als het ware zichzelf overstijgt, zichzelf verliest en een ervaring van bewustzijnsverplaatsing doormaakt. Ze beleeft een extase, een gevoel van eenheid met een groter geheel en met het goddelijke. Deze ervaring overvalt haar en is niet zomaar te produceren. Geen zelf opgewekte trance maar een overrompelende ervaring.

De geliefde beminnen wil voor deze vrouwen zeggen dat ze ook willen mee-lijden met de lijdende Christus. De meditatie over het lijden van Jezus in woord en in beeld loopt soms uit op het willen voelen van dit lichamelijke lijden door zichzelf te geselen.

Bij deze liefdeszoektocht is het lichaam heel nadrukkelijk aanwezig. Zowel bij de 'aangename' als bij de 'pijnlijke' fases. Voor ons springen deze boetedoeningen in het oog en zijn niet zo makkelijk te verstaan. Maar de hedendaagse ultrasporters en atleten laten hun lichaam ook afzien om tot betere prestaties te komen en om de zogenaamde 'runners high' te beleven... Een video met Marina Abramovic of interviews met atletes en milieuactivistes in deze expo  maken ook de brug tussen afzien omwille van een ideaal en omwille van de orewoet, de drang naar eenwording met de Geliefde.

Orewoet in museum Parcum - 1 -

 Nog tot en met 9 november kan je in de Abdij van Park (Leuven) de expo bezoeken met als sprekende titel : Ecstasy & Orewoet.

Ecstasy (XTC) verwijst naar de drugs die heden ten dage vaak ingenomen worden om tot een verandering van bewustzijn te komen. Via deze (en andere drugs) proberen mensen de sleur van het dagdagelijkse te doorbreken en buiten zichzelf te treden.

Orewoet is een Middelnederlands woord dat gebruikt werd door mystici in de 12e-13e-14e eeuw om hun overweldigende drang naar eenwording met Christus te benoemen. De hedendaagse drang naar buitengewone ervaringen en de middeleeuwse zucht naar christelijke mystieke ervaringen naast elkaar plaatsen biedt een nieuw perspectief op toen én op nu!!

Nadat Jezus zich aan de middeleeuwse mystica geopenbaard heeft als zoete vervullende liefde, komt de ontnuchtering dat Hij niet altijd nabij voelt en de mens denkt zijn liefdesverdriet niet te boven te komen. In lied 24 zegt Hadewijch het dan zo :

"ende nu so hevet geworpen neder

dat hi en waent vercomen weder,

hen si al onversien,

bi orewoede van minnen, maget gescien."

(of omgezet in hedendaags Nederlands:

en die ze nu zo diep heeft neergeworpen

dat hij er niet meer bovenop denkt te komen,

tenzij totaal onverwacht,

door razende begeerte naar minne, misschien."

(Hadewijch, Liederen, Historische Uitgeverij,2009, blz. 198-199)

In het middeleeuwse Brabant  en Luik leefden begijnen, kloosterzusters en andere 'mulieres religiosae' die zochten naar mystieke eenwording met Christus. Hun zoektocht is gedocumenteerd in levensverhalen, brieven, liederen en getuigenissen en werd inspiratiebron voor uitbeeldingen allerhande. Deze drang wordt in de tentoonstelling geplaatst naast de vele vormen van hedendaagse zoektocht naar trance, extase en het ontsnappen aan het eigen ik. Hoe verschillend de beeldtaal en de vormen ook schijnen, toch ziet de bezoeker parallellen tussen toen en nu.

Bijzonder aan de Middeleeuwse extatische vrome vrouwen is dat hun trances niet zo kortstondig waren als voorheen. Een extatische toestand kon uren en soms dagen duren. En daarbij komt dat zij ook zelf vaak hun ervaringen beschreven. Later zal het de Karmel-mystici uit het 16e eeuws Spanje ook overkomen (vb. St. Jan van het Kruis en Theresa van Avila). Vandaar dat we ook naast vrouwen uit de Lage Landen ook enkele keren Theresa van Avila zien passeren in deze tentoonstelling.

Zoals het schilderijtje uit ca. 1650 waarbij het kindje Jezus met een gouden pijl het hart van de bewusteloze Theresa doorboort. Deze scene heeft Theresa zelf beschreven in haar autobiografie. Zo'n ervaringen waren ook bekend bij de mystici uit de Lage Landen. De biddende heeft het gevoel overvallen te worden door Gods liefde alsof ze geraakt wordt door een bliksemschicht (vb. vita Beatrijs van Nazareth).

(eigen foto)

Woorden waarin het Woord meeklinkt . . . -7-

(©Claude van de Berge)

 Een laatste keer laat ik je meelezen in de bloemlezing van Jooris van Hulle uit het werk van Claude van de Berge "Het zwijgende woord" (uitg. P, Leuven, 2010) en hoe ik doorheen die verzen gevoed wordt in mijn zoektocht om Hem op het spoor te komen.

Wie tot een echte ont-moeting komt met de bron in zijn hart ontdekt dat er ruimte ontstaat in zijn leven, anders dan de muggenzifterij van moraalridders en regelneven zou doen vermoeden. Dit geheim is het diepste mysterie van ons geloof. 

De ruimte is bestemd voor de stem en de echo.

De ruimte neemt onze stem op en onze stem lost op in haar.

Het is de liefde van ruimte en stem.

Soms zijn we de stem in de ruimte.

Soms zijn we de ruimte van de stem.

Stel je voor dat alles liefde is en alles elkaar ontmoet.

Stel je voor dat we bestaan om in elkaar te verdwijnen,

zoals de stem in de ruimte.

Stel je de wijdste ruimte voor.

Stel je een ruimte voor zonder ruimte.

Als dit het geheim is, begrijpen we alles.

De zon, de dag, de ziel, alles begrijpen we.

En niets is ondoorgrondelijk.

En niets is verloren.

(Het zwijgende woord, blz. 145)

Hier denk ik aan Theresia van Lisieux die getuigde in woord en leven dat "alles genade is" en dat "God liefde is". De UNESCO heeft voor 2022-2023 een zestigtal personen voorgedragen om bijzonder te gedenken omwille van hun bijdrage aan de vrede, de opvoeding of de sociale wetenschappen. Op die lijst figureren twee Fransen, nl. Gustave Eiffel (100 jaar geleden gestorven) én Theresia van Lisieux (150 jaar geleden geboren). Een eerbetoon uit onverwachte hoek.

Of zoals het ook in de eerste brief van Johannes staat: "God is liefde; wie blijft in de liefde blijft in God en God blijft in hem." (1 Joh. 4,16)

Stel je voor dat alles liefde is...

11 november Sint Maarten

(Egbert Modderman
Sint Martinus 2015
schilderij in de protestantse
Martinikerk in Groningen
©Wikipedia)

 In België en heel wat andere landen wordt op 11 november de wapenstilstand herdacht van 1918, die het einde van Wereldoorlog I inluidde. Sedert jaar en dag is dat in de christelijke kerken ook de gedenkdag van de heilige Martinus van Tours, een heilige die herdacht wordt in de verschillende kerken, protestants, orthodox en katholiek.

Een heilige dus over alle geloofsgrenzen heen.

Bij deze dubbele gedenkdag wil ik met jullie een getuigenis delen van de kleinzoon van een Duitse soldaat uit Wereldoorlog I, Hans-Stefan Hascher. Diens grootvader was fotograaf voor het Duitse leger en in zijn erfenis zaten dan ook tientallen bijzondere foto's van de streek rond Ieper tijdens de Groote Oorlog. Hij schonk deze aan het In Flanders Fields Museum in Ieper op 4 augustus 2020.  Piet Chielens ontving deze schenking en noteerde volgende toelichting van Hascher. Dit spreekt verder voor zich als bezinning op deze dubbele gedenkdag. Hij vond dat een bezoek aan het IFF-museum zeker aan te bevelen is...

"Al zeker voor de fotocollectie met de foto's  van de verwoesting van de Lakenhallen en vooral van de Sint-Maartenskathedraal ernaast. Dit is de tweede aan Martinus gewijde kathedraal die vernietigd werd in een menselijk conflict. De eerste kathedraal was de oorspronkelijke kathedraal Saint-Martin in Tours, die aan het eind van de Franse Revolutie werd verwoest, en dit was de tweede, opnieuw in een conflict dat men alleen maar leek te willen oplossen met geweld en vernietiging en vervreemding.

Het adagio van Sint-Maarten was 'divide et impera', het oude Romeinse beginsel van duurzaam bestuur, wat betekent : 'delen en heersen'. Eigenlijk wordt bedoeld: 'deel en bestuur' en niet, 'verdeel en overheers', zoals zo vaak wordt beweerd. Het is het enige beginsel dat zorgt voor een vreedzame oplossing van conflicten en voor sociaal welzijn. Het is het meest fundamentele principe  dat Sint-Maarten tot vandaag voor ons heeft bewaard. Alle sociale

prentbriefkaart met de  Lakenhallen,  Grote Markt
en Sint-Maartenskathedraal anno 1918-19(©nl.geneanet.org)

 welvaart, alle duurzame en vreedzame co-existeren, is precies op dit principe gebaseerd. En het schenden van dit principe zoals door de absolutistische monarchen voor de Franse Revolutie, en zoals door de Europese aristocraten en autocraten voor de Eerste Wereldoorlog, was het uitlokken van een groot conflict dat twaalf miljoen soldaten het leven kostte in de Eerste Wereldoorlog en resulteerde in nog vele miljoenen meer van getraumatiseerde of kreupele soldaten en burgers.

Dit zou dus een dubbele reden moeten zijn om naar Ieper te gaan, want er is niet alleen het In Flanders Fields Museum, maar er is ook het lot van de Sint-Martinuskathedraal ernaast... Als we die vandaag zien, na de wederopbouw, denken we dat het conflict er nooit geweest is. Daarom is het heel goed om vlak naast de deur die herinnering te hebben aan hoe het écht is gelopen. Daar mogen mijn grootvaders foto's, zo hoop ik, toe bijdragen."

(Uit : In Flanders Fields Museum jaarboek 2021, blz. 48)

Tijd om naar binnen te gaan -3-

Straks op 15 oktober herdenkt de kerk Teresa van Avila. We hebben in de twee vorige berichten haar oproep gelezen om naar binnen te gaan, om te ontdekken dat God woont als een stille bron van leven in onszelf.

Hierbij nog enkele citaten van deze 'grote' Trees, als prikkelende gedachte, als uitnodiging om te zoeken en om naar binnen te gaan.

"Wees vriendelijk voor allen, maar streng voor jezelf."

"Ware nederigheid bestaat erin tevreden te zijn met wat ons gegeven is."

"Het belangrijkste voor het gebed is niet veel te denken maar veel lief te hebben."

(zie ook deze site :  https://www.karmelgent.be/)

Tijd om naar binnen te gaan - 2 -

 In deze herfst van 2022 voelen we ons onzeker. 

De omstandigheden rond ons maken deze donkere dagen

nog donkerder en meer onheilspellend.

(handschrift Teresa -©heiligennet)

Teresa van Avila leefde ook in een heel turbulente tijd, de tweede helft van de zestiende eeuw in Spanje.

Ze werd ook nog eens tegengewerkt door eigen medezusters, door allerlei kerkelijke leiders en door de Inquisitie.              

Ze bleef daarheen alles vasthouden aan haar geloof.

Ze verwoordde het zo,

en deze woorden kunnen ons ook vandaag

nog tot steun en leidraad zijn.

"Nada te turbe                              Laat niets je storen.

nada te espante                            Laat niets je schokken.

todo se pasa,                                Alles is eindig.

Dios no se muda,                         God wordt niet anders.

la paciencia                                  Duldend geduld maakt

todo lo alcanza;                            alles bereikbaar.

Quien a Dios tiene                      Wie God heeft, weet

nada le falta:                               niets ontoereikend:

solo Dios basta.                          God alleen waarborgt."

(vertaling: Maria de Groot)

De gemeenschap van Taizé heeft deze tekst ook op muziek gezet. Je hoort ze hier gezongen door een Spaanse zuster Glenda, terwijl je in beeld Monsarat en de Sagrada Familia voorbij ziet gaan.

Tijd om naar binnen te gaan-1-

 Herfst is de tijd van de laatste oogsten, 

de tijd ook van het korten van de dagen,

de tijd van het frisser worden en donkerder.

Mensen leven meer binnenkamers

en gelovigen kunnen dan ook gevoeliger worden

voor de binnenkamer van het eigen hart.

De 'grote' Trees, Teresa van Avila, zal straks

540 jaar gestorven zijn. 

Deze heftige vrouw met een flamboyante persoonlijkheid

was tegelijk een vrouw die zich graag en veelvuldig terugtrok

om te bidden.

(P.P.Rubens :
de h.Teresa spreekt ten beste
voor de zielen in het vagevuur-
MET museum New York)

Ze werd in 1970 als eerste vrouw ooit door paus Paulus VI

als kerkleraar genoemd, een lerares voor alle gelovigen. Hierbij een kleine les van de grote Teresa.

"Wij staan altijd voor Gods oog,

maar zij die het inwendig gebed beoefenen,

schijnen mij toch op een bijzondere wijze

voor Hem te staan; zij zien

dat Hij zijn blik op hen gevestigd houdt.

(uit: Mijn leven. Autobiografie van 

Teresa van Avila)

Jan van Ruusbroec 2 december

 De kerk viert op 2 december de Vlaamse mysticus Jan van Ruusbroec (+1381), die leefde, woonde en werkte in en rond Brussel. 

(© wikipedia)

Na pastoraal verbonden te zijn geweest aan de hoofdkerk van Brussel zondert hij zich af in het Zoniënwoud in een landgoed genaamd Groenendaal (nu in de gemeente Hoeilaart). Er ontstaat een gemeenschap  gelijkgestemden die gaat samenleven volgens de regel van Augustinus. Zo wordt Ruusbroec dan ook in het habijt van een augustijnermonnik afgebeeld. Ruusbroec was een man met charisma, die door vele gelovige en zoekende tijdgenoten werd geraadpleegd, gelezen en gekopieerd. Zo was hij een inspirerend voorbeeld voor Geert Groote, de latere stichter van de beweging van de Moderne Devotie in de Noordelijke Nederlanden.  Al zijn teksten schreef Ruusbroec in de volkstaal, het Middelnederlands van zijn tijd, terwijl het toch gangbaar was om zo'n teksten in het Latijn neer te pennen. In 1908 werd hij door paus Pius X zalig verklaard. Zijn teksten vragen enige toeleg om ze te lezen en van binnenuit te begrijpen. 

Ik vond het dan ook boeiend om te ontdekken dat een hedendaagse dichter, dan nog wel de 'Dichter des Vaderlands' Els Moors, op verkenning gaat naar die bijzondere persoonlijkheid.  Persoonlijk vind ik onderstaand gedicht heel geslaagd omdat het erin slaagt de bewogenheid van Jan van Ruusbroec op te roepen.

mateloos diep

en bovenmate hoog

en lang en breed

(beeld in Groenendaal - Hoeilaart
©gemeente Hoeilaart)

ik voel mezelf

als dolend in de wijdte

van de wind

teruggeblazen

naar een begin

niets vindend

wat niet al

elders tot leven

wilde komen

versplinterd door

een zuiver licht

blind

ben ik

beeldloos

rustend

in alles wat ondeelbaar

door de wereld

stroomt

(uit: Poëziekrant juli-augustus 2020, jg. 44, nr.4, blz.57)

Beeldloos mediteren (dus voor jezelf geen beeld maken van God), een innerlijke eenheid ontdekken en beleven, zoeken om je te laten drijven door de wind van de Geest, ... Ik denk dat Jan van Ruusbroec wel graag met deze dichteres in dialoog zou willen gaan.

De mantel

(retabel in St. Martinuskerk van Asse
© heiligennet)

Op 11 november viert de kerk het feest van Sint Maarten. Dit feest wordt niet alleen bij katholieken gevierd, maar ook vele protestantse gemeenten hebben een bijzondere plek voor deze heilige. Over deze heilige weten we zeer weinig met zekerheid, maar de vele verhalen die over hem de ronde deden toonden hem als een ware volgeling van Jezus. Martinus wordt veelal afgebeeld of als bisschop of als Romeinse soldaat te paard die met zijn zwaard zijn mantel in twee snijdt om een helft te geven aan een bedelaar. 

Volgens een overgeleverd verhaal zou Martinus de nacht nadat hij zijn mantel had gedeeld een visioen gehad hebben waarin Christus aan hem verschijnt gekleed in de helft van de mantel. 

Wie meer wil lezen over Martinus en de grens tussen legende en historie kan ik verwijzen naar de site waar de heiligen van de liturgische kalender worden voorgesteld volgens de dag dat ze herdacht worden : https://www.heiligen.net/heiligen/11/11/11-11-0397-martinus.php

 Deze anekdote verwijst natuurlijk naar het evangelie volgens Mattheus (hfst. 25, vers 36)  waar Christus in zijn rede over het einde der tijden zegt: "Ik was naakt en gij hebt mij gekleed".

Aan deze heilige en zijn mantelverhaal moet ik denken bij het zien van deze kunstinstallatie hieronder van Berlinde de Bruyckere. Dit zag ik in een tentoonstelling in Mechelen in 2018-2019. Het werk kreeg ook de titel "Mantel" mee. De mantel die beschutting moet brengen in barre tijden, maar die zelf gemaakt is uit breekbare materialen... Zo moeten we elkaar beschutting bieden, een luisterend oor, warmte en (corona-proof) nabijheid hoe wankel soms onze eigen leven ook is. Dan zal het feest van Sint Maarten een echt feest zijn in de voetstappen van Jezus. 

(eigen foto - februari 2019) 

Film A Hidden Life en daarna...

 In de vorige post lichtte ik de film toe van Terrence Malick  "A Hidden Life" over de Oostenrijkse boer Franz Jägerstätter en zijn gewetensbezwaren tegen Hitler en het nazisme vanuit zijn christelijke overtuiging. 

Filmbeeld

De regisseur brengt met beeld en muziek een indrukwekkend portret van een kleine mens in een onooglijk dorp die een kiezeltje is in de laars van het nazisme. Hoe klein en verborgen die kleine man in dat kleine Alpendorpje ook is, toch is hij een zandkorrel die dreigt dat de machinerie van geweld en onderdrukking vast zou lopen. En deze bedreiging moet opgeheven worden . Ofwel schikt hij zich naar het geheel, ofwel moet hij verdwijnen. In alle bescheidenheid blijft Franz opkomen voor zijn interpretatie van het evangelie, ook al vindt hij geen steun bij de plaatselijke dorpspastoor en bij de bisschop.  Naast zijn geloof is het vooral de liefde voor zijn vrouw en kinderen die hem overeind houdt tijdens zijn gevangenschap en op het moment van zijn executie.

Zijn leven eindigde misschien in Berlijn op 9 augustus 1943, maar de invloed van dit verborgen leven groeide alleen maar.  Vooral vanaf de jaren 1960 geraakt zijn leven meer en meer bekend, eerst bij pacifisten en groepen gewetensbezwaarden en bij gelovigen actief in vredesbewegingen (zoals de trappist Thomas Merton). Later in ruimere kring. Zijn verhaal toont dat een mens vrij is te kiezen hoe beklemmend en bedreigend de situatie ook is. Deze keuze blijft niet zonder gevolgen en kostte Franz zijn leven, én een héél moeilijke overleving van zijn gezin tijdens en na de oorlog.

De weduwe Jägerstätter met twee 
van haar dochters en dignitarissen
bij haar 99ste verjaardag
2012

In de katholieke kerk werd hij in het najaar 2007 door de Duitse paus Benedictus XVI zalig verklaard en erkend als martelaar. De officiële viering gebeurde in Linz in aanwezigheid van de weduwe Jägerstätter en hun kinderen.

 

Er is de laatste tijd nogal wat te doen over de rol van de katholieke kerk voor en tijdens Wereldoorlog II. De archieven van het Vaticaan tonen één aspect, maar het leven van Franz Jägerstätter, Maximiliaan Kolbe en vele andere katholieken (en bij uitbreiding Dietrich Bonhoeffer en andere niet katholieke christenen) toont dat er naast een 'officiële' diplomatieke versie ook het leven is dat met deze bloedgetuigen misschien zelfs meer vertelt over de rol van christenen in Nazi-Duitsland.

Dit verborgen leven doet mij denken aan volgende twee evangelieteksten :

 "Wanneer ge bidt, wees dan niet als de oordeeloompjes; omdat zij ervan houden in de samenkomsten en op de hoeken van de straten staande te bidden, om zich te vertonen aan de mensen; amen is het, zeg ik u, zij hebben hun loon al; maar jij, wanneer je bidt, kom je binnenkamer in, sluit je deur en bid tot je Vader die er is in het verborgene; en je Vader die in het verborgene kijkt zal je ervoor teruggeven." (Matteus evangelie 6, 5-6; vertaling Naardense Bijbel)

En ook: "Wie lijf-en-ziel gevonden heeft zal haar verliezen, wie zijn lijf-en-ziel verliest vanwege mij die zal haar vinden!-" (Matteusevangelie 10,39 - Naardense vertaling)

Bemin uw naaste als uzelf: opdracht in covid-19 tijden

Ik bezoek geregeld de website van de Nederlandse 'cultuurtheoloog' Frank Bosman, omdat hij op een doordringende en soms eigenzinnige manier als gelovige de dialoog aangaat met onze hedendaagse samenleving en cultuur. 

(kathedraal van Girona - mei 2014)

In deze corona-tijden biedt hij heel regelmatig korte of langere bedenkingen. Zo vond ik in deze podcast een voor mij toch aansprekend antwoord op de vraag die velen zich stellen: hoe moet dat nu in deze tijden... We worden vanuit het evangelie opgeroepen om de zieken te bezoeken en te ondersteunen, om te helpen en noodlijdenden nabij te zijn, maar de overheden verbieden ons dat.
En dan? Klik op deze link.
https://frankgbosman.wordpress.com/2020/03/28/de-h-corona-en-de-christelijke-zelfliefde/

Waar men gaat langs Florentijnse wegen...(1)

In het devotionele volkse lied 'Onze Lieve Vrouw van Vlaanderen' komt er de zinsnede: waar men gaat langs Vlaamse wegen (...) komt men u Maria tegen, staat uw beeltenis te pronk.
Maar bij een bezoek aan Firenze/Florence begin dit jaar (in pre-corona-tijden) moest ik aan dit lied denken, want op tientallen, misschien zelfs honderden plaatsen in de stad zag ik Maria-afbeeldingen in alle maten en formaten en in allerlei uitvoeringen. 
In Vlaanderen zijn de meeste verbeeldingen een Madonna met kind. In Firenze is deze Madonna met kind veelal omgeven door nog een of meerdere andere heiligen, of is er de verbeelding van een Bijbels tafereel (vooral dan de Annunciatie of boodschap van de engel Gabriël aan Maria- Lucas evangelie 1, 28-38).
Hier een kleine oogst aan Florentijnse Madonna's. Bij elk zou je kunnen stilstaan om deze verder te analyseren naar artistieke (stijl, techniek) en spirituele (type Maria, wie staat er rond, welke boodschap spreekt uit begeleidende teksten, ...) aspecten. Maar dat laat ik aan de kijker over...

In drie keer toon ik enkele foto's (coronavrij !) genomen op 6 en 7 februari laatst, en telkens geef ik ook een kort citaat uit het recente nummer van "Benedictijns Tijdschrift" (BT 2020/1) dat helemaal gaat over Maria.

"Maria overwoog alles bij zichzelf, vanaf het begin in Nazareth en Bethlehem, (...)tot op het einde. (...)Ze zag in: waartoe dient een mensenleven anders dan om te veranderen in liefde, helemaal, een liefde die even sterk  is als de dood." ( André Zegveld in BT 2020/1, blz. 4)

Veertig dagen examentijd...leren zoals Jezus (2)

Zoals ik in de vorige blogpost zei, gaan we gedurende de veertigdagentijd in de voetstappen van Jezus de woestijn van ons leven bewust beleven als examentijd, proeftijd om onszelf vaster te hechten aan God. Vorige keer lag de focus op de 'bekoring' door de 'aanklager'. We moeten met de bekoring, met de onzekerheid van het geloof (want wat onomstotelijk vast staat en voor iedereen zonneklaar is,  moet niet  'geloofd' worden) leren leven.
Jezus slaagt in zijn geloofsexamen en dat wordt mythisch-beeldend beschreven met de woorden dat Jezus in de woestijn "door de engelen gediend wordt". In het oudste evangelie wordt het door Marcus zo verwoord, in één enkel vers (vertaling Naardense Bijbel) : "Hij is in de woestijn geweest, veertig dagen lang beproefd door de satan; hij is bij de wilde dieren geweest, ook hebben de aankondig-engelen hem bediend." (Marcus 1, 13).
Wilhelm Bruners zegt hierbij in zijn boek "Hoe Jezus zelf leerde geloven" (Averbode, 1989, blz. 63): "Volgens de evangelisten gaat hier hier in de eerste plaats over Jezus en vele exegeten geloven dat het zelfs exclusief over Jezus gaat. Maar in zoverre wij onszelf als broers en zusters van Jezus mogen beschouwen, demonstreert deze perikoop ook de fundamentele spanning 'voor ons'. Wij zijn niet alleen individuen die van de ene bekoring in de andere vallen, wij worden ook -in de bijbelse betekenis van het woord- door Gods engelen gediend. Dat geldt zelfs wanneer wij -in tegenstelling tot DE zoon- niet altijd aan de bekoring weerstaan."

We zijn als mensen vaak geneigd ons vooral te richten op het negatieve, het dreigende, maar de 'engelen-kant' van het woestijnverhaal eist ook zijn plaats op. Een exemplarisch bekoringsverhaal is dat van de eerste monnik en kluizenaar Antonius (251-356) die zich had teruggetrokken in de Egyptische woestijn. Dit leverde inspiratie tot ontelbare schilderijen. Slechts heel uitzonderlijk is bij de uitbeelding van deze bekoringen ook iets te zien van engelen of goddelijke aanwezigheid. Zo'n schilderij mét aandacht voor Gods nabijheid tijdens de strijd van Antonius tegen de satan is een van de luiken van het Isenheimeraltaar van Matthias Grünewald in Colmar. In de hemel zien we God zetelend op een troon die zopas een engel naar Antonius heeft gestuurd gewapend met een zwaard in de vorm van een kruis.
Een ander exemplarisch woestijnverhaal vinden we in het leven van Benedictus dat tot ons kwam via paus Gregorius de Grote. In het recentste nummer van het monastieke tijdschrift "De Kovel" (nr.56, januari 2019)  bespreekt pater Dirk Hanssens deze vita en noemt deze een 'narratieve theologie'. "Door de Dialogen en meer in het bijzonder de  Vita Benedicti te schrijven, wou Gregorius iets overleveren tot meerdere eer en glorie van God, en vooral ook de enige blijvende waarde naar voor schuiven. Wat is die blijvende waarde? De barmhartigheid die het troostende woord spreekt: 'Mens, je mag zoeken, het is zelfs niet erg om van tijd tot tijd weg en weer geslingerd te worden tussen uitersten, maar besef wel dat Ik er ook nog ben die jou zal gidsen tot de pleg waar je wezen moet!' Dit is de bron van elke narratieve theologie, zowel in de Bijbel als in de hagiografie. Het gaat daarbij niet om de vertellingen, maar om wat eronder ligt en wat ieder in zichzelf ontdekt: een kern die 'monachos' heet, of 'schepsel begiftigd met de oerzegen' - 'Benedictus' dus, 'gezegende'." Hanssens bespreekt dan verder het verhaal van de kluizenaarsperiode van Benedictus, tot hij op Pasen bezoek krijgt van een priester en zijn levensverhaal een andere wending krijgt. Je zou die 'paaspriester' kunnen benoemen als een engel gestuurd naar de woestijnmens Benedictus.
Het woestijnverhaal van Jezus wil ons dus op weg zetten om de paradox in ons leven te zien én te doorleven: leven met de bekoring door de aanklager (de satan) en gediend worden door de 'engelen'.

Heiligen: complete mensen?

Het kerkelijke feest van Allerheiligen zette deze novembermaand in. Het woord 'heilig' is volgens het etymologisch woordenboek afgeleid van de wortel van 'heel' of 'heil'. Heil wordt een variant genoemd van 'heel' en betekent onaangetast, ongebroken, gezond. Denk maar aan de vraag: is het nog heel? Dan vragen we: is het nog wel compleet? nog ongeschonden?

Dat woord compleet brengt mij bij een toneelvoorstelling van het Mechelse toneelgezelschap Abattoir Fermé, met als titel: "Gonzo", die ik de week voor Allerheiligen zag . Zoals meestal tonen de voorstellingen van deze groep een uitsnede van onze maatschappij zonder te oordelen of zonder een oplossing aan te reiken bij een getoond probleem. Ook wil men het niet te zwaar op de hand en daar wordt voor gezorgd via burleske en chaotische scenes en karikaturale personages. Hier is het niet anders.

Vier mensen hebben zich ingeschreven bij een soort zelfhulpgoeroe die de deelnemers een soort meditatie sessie aanbiedt. De vijf personages leggen hun vragen en problemen bloot en de goeroe blijkt een al even problematische dame te zijn als de vier deelnemers aan de sessie.
Ik wil hier even de twee vragen aangeven die bij mij zijn blijven hangen na de voorstelling.

Er is eerst en vooral de vraag die door de goeroe wordt gesteld bij het begin én hernomen wordt bij het einde zodat je als toeschouwer zeker bij de les blijft: "Wanneer is ne mens compleet?" De vraag dus naar de heiligheid van de mens, de heelheid... Het stuk eindigt met de vraag waarmee het begon en het is duidelijk dat de geziene zelfhulpsessie geen zoden aan de dijk heeft gebracht, integendeel misschien. Het christelijke feest van Allerheiligen antwoordt op die vraag door Christus als de heel-maker aan de wereld aan te bieden voorbij de grenzen van ruimte en tijd. Jezus zegt heelwording aan voor mensen die arm zijn, op zoek naar vrede en rechtvaardigheid, die vanuit een eenvoudig hart trachten te leven (dus zonder bijbedoelingen, volgens één vouw)...De zaligsprekingen zoals Matteüs die in zijn evangelie neerschreef (hoofdstuk 5).  Mensen kunnen zichzelf niet compleet maken. Heel ons mensenleven lang blijft het behelpen en zoeken en hopen. "Gonzo" illustreerde deze onmogelijke missie met verve.
En dan bleef een tweede vraag hangen. De goeroe begon de sessie met de rondvraag: zeg aan mij en

(afbeelding gevonden op internet)

aan elkaar wie je bent. "Wie ben ik?" en in de eerste ronde antwoordt iedereen met het benoemen van de makkelijke, uiterlijke en sociale kenmerken van zichzelf: leeftijd, beroep, hobby's... Maar na een eerste onderdeel van de zelfhulpsessie herneemt de goeroe de vraag met de relevante opmerking: jullie antwoord tot hier toe zegt eigenlijk niet veel over wie je echt bent. Maar natuurlijk wordt het voor ieder van ons dan moeilijk: wie ben ik echt, los van mijn sociaal imago, als pensioen, ziekte, scheiding etc. mij heel wat uit handen slaat. Wat blijft er over van mijzelf? Wie ben ik dan? De Zwitserse priester  Maurice Zundel bouwde rond deze vraag een retraite op voor de toenmalige paus Paulus VI, in het voorjaar van 1972. De neerslag hiervan verscheen ooit bij uitgeverij Gooi en Sticht (1978) onder de titel: "Die God deze mens". Het is hier niet de plaats om heel zijn verhaal uit de doeken te doen. Het is wel een vraag die we onszelf allemaal wel eens stellen.

Zoals gezegd biedt de voorstelling geen antwoorden, maar er wordt ons een spiegel voorgehouden en eenmaal de lach om de karikaturale personages is weggestorven, blijven de vragen onverminderd over: wanneer is een mens compleet? wie ben ik?
Zo werd dit bij wijlen groteske theaterstuk voor mij een soort Allerheiligenbezinning, over vragen die er toe doen in elk mensenleven.

Allerheiligen ja, maar wat is dat: heiligheid?

De katholieke Kerk viert op 1 november het feest van Allerheiligen.  Zijn dat al die 'super-mensen' of (vanuit een andere invalshoek) al die 'fanatici' die door het kerkinstituut worden voorgesteld als voorbeeld ter navolging? Tussen heel die stoet zit er nogal wat variatie zodat je jezelf de vraag kunt stellen: wat is er nog gemeenschappelijk tussen al die verscheidenheid? Wat is dat: heiligheid?

Hier neem ik graag een tekst over van de Joodse filosoof Marc-Alain Ouaknin uit zijn boekje met de poëtische titel: God en de kunst van het vissen (uitg.Lannoo, Tielt, 2016).
Zijn mijmering over heiligheid is een fragment uit het hoofdstuk "Naam van God!". Hij vertrekt vanuit een kerntekst uit het boek Exodus. Hier eerst die tekst uit Exodus, met daarna de bedenkingen van Ouaknin.

(Bill Viola: Martyrs
detail - eigen foto)

"Mozes hoedt de kudde van zijn schoonvader Jetro, de priester van Midjan. Hij drijft de kudde tot ver in de woestijn en hij komt bij de berg van God, bij de Horeb. God verschijnt in een vuur dat opvlamt uit een doornstruik. Mozes kijkt: en zie, de doornstruik staat in lichterlaaie en de doornstruik verteert niet. Mozes zegt: 'Ik zal mij afwenden om te zien wat dit grootse verschijnsel is en waarom de doornstruik niet verteert.' God ziet dat hij zich afgewend heeft om te zien en God roept hem vanuit het midden van de doornstruik en zegt:'Mozes, Mozes.' Hij antwoordt: 'Hier ben ik.' God zegt: 'Kom niet dichterbij en trek je schoenen van je voeten, want de plaats waarop je staat is heilige grond."

"De tekst brandt van betekenissen, maar wordt niet tot as herleid, wordt niet verteerd, want de betekenis is oneindig.
Elke keer kan de lezer dit 'brandend braambos' opnieuw ervaren, zeggen "hier ben ik" en een vreemd nieuw woord horen dat hem opdraagt zijn schoenen uit te doen, zijn veters los te knopen, zich te ontdoen van wat knoopt en sluit.
Dit is de betekenis van heiligheid! Niet opgesloten zijn, je niet laten opsluiten. Dan vindt de openbaring plaats. Geen openbaring van een zijn dat 'is' maar van een zijn in wording, Ik zal zijn wat ik zal zijn...
De openbaring en dat is het wonder, is die mogelijkheid om de weg te verlaten en een vraag te stellen, te zeggen: 'waarom/madoe'a', een prachtig Hebreeuws woord waarvan een van de anagrammen omeed is, wat 'recht opstaan' betekent." (God en de kunst van het vissen, blz. 143-144)

Heiligen zijn volgens Ouaknin dus mensen die zich niet laten opsluiten, die de mogelijkheid hebben aangegrepen om de weg te verlaten en een vraag te stellen. Heiligen zijn mensen die hun schoenen uitdoen: zich ontdoen van wat knelt en zich kwetsbaar op weg begeven. Mensen ook die recht opstaan: zich rechten, rechtop blijven om te zijn bij het mysterie van de ander die langs zijn weg verschijnt.

Gedachten als aanzet voor een doorleefd feest van Allerheiligen. Gedachten als prikkels tot geloven, dus tot doen.