Waarom hebt gij mij verlaten? - Jezus' Pascha - 1 -

Tijdens de Goede Week, de week voor Pasen, gedenken de christenen het lijden en de dood van Jezus. Hij werd na een blijde intrede in Jeruzalem (op zondag) , waar vele mensen hem toejuichten, verraden door een van zijn nabije leerlingen, gevangen genomen en na een schijnproces ter dood veroordeeld. Hij sterft op vrijdag aan het kruis genageld. 

Volgens de evangelies heeft Jezus een aantal woorden uitgesproken, meer bepaald zeven, terwijl hij stervende aan het kruis hing. Een daarvan klinkt tot op vandaag heel mysterieus : Mijn God, mijn God, waarom hebt gij mij verlaten? Of zoals het werd overgeleverd in het Hebreeuws : Eloi, Eloi, lema sabachtani. Als we onze wereld bekijken anno 2026 kunnen we ons ook afvragen : God, waarom hebt Gij ons verlaten? Want waar zijt Gij in Oekraïne, Libanon, Iran, Zuid-Soedan, Gaza, naast al die andere oorlogsgebieden en ook in Israël, de US, Rusland, en die andere landen waar regels niet gelden voor machthebbers. 

(©Boekenkrant)

De Griekse schrijver Nikos Kazantzakis (1883-1957)  schreef in 1948 een meesterwerk, dat vandaag nog gemakkelijk leesbaar is en dat -jammer genoeg- nog niets heeft ingeboed aan actualiteitswaarde : "Christus wordt weer gekruisigd". 

In een Grieks enclave onder Turks protectoraat omstreeks 1922 bereidt het dorp zich voor op het zevenjaarlijkse spelen van het lijdensverhaal van Jezus. De rollen worden één jaar voor het passiespel verdeeld bij het begin van de roman en de Christus-figuur zal worden vertolkt door een jonge schaapsherder, Manolios. Maar dan komen in de loop van het jaar Griekse vluchtelingen op zoek naar een stukje grond om zich weer ergens te kunnen vestigen na hun gedwongen vertrek omdat ze het Griekse leger hadden gesteund tegen de Turken. 

Deze roman is zéér de moeite waard ook vandaag nog en leest gemakkelijk (niets gedateerd). De roman gaat over machthebbers die zich vastklampen aan hun macht en daartoe anderen manipuleren, over jongeren die gedreven worden door lust én door een verlangen naar een betere wereld, over vluchtelingen die niet welkom zijn, over kerkelijke leiders die preken wat de rijken willen horen, over het zoeken naar een zondebok waarop de mensen hun woede en frustraties kunnen botvieren, over wantrouwen ten aanzien van vluchtelingen...

Hier een heel kort fragment waarin Michelis (die in het passiespel de apostel Johannes heeft) tot Manolios zegt : "Ik heb altijd grote dingen willen doen, zoals die monnik die naar het Heilig Land wilde gaan. Mijn berghut en het dorp waren te klein voor mij, ik wilde met een groot schip een verre reis maken om zalig te worden. Ik dacht dat het Heilig Graf alleen aan het einde van de wereld te vinden was en verachtte de uithoek waar God mij had geplaatst. Maar nu heb ik het begrepen. Christus is overal: hij dwaalt rond om ons dorp, hij klopt aan onze deur, hij klopt aan ons hart om een aalmoes te vragen. Hij is arm, hongerig, dakloos, en hij klopt aan in ons dorp, waar zoveel rijke mensen wonen als de agha, Ladas en pope Grigoris. Hij is arm en zijn kinderen hebben honger. Hij bedelt, hij klopt aan de deuren, hij klopt aan de harten en wordt verjaagd, van deur naar deur, van hart naar hart." (uit: Kazantzakis, Niko, Christus wordt weer gekruisigd, uitg. De Fontein, Utrecht, 1956, blz. 189)

 Wordt Christus nu niet opnieuw gekruisigd?

En waar is God nu? Heeft Hij onze wereld verlaten?

Biddend groeien naar Pasen met Thomas Merton - 3 -

 

Pasen is het centrale feest voor elke christen en de Kerk stelt voor om in de veertig dagen voor dit feest onszelf in te stellen daarop door het goede te doen aan onze naaste én door meer aandacht te besteden aan het gebed.

Laten we in deze voorbereidingstijd luisteren hoe een van de bekendste bidders van de 20ste eeuw, Thomas Merton,  ons daarbij kan inspireren.

"Heer, Gij hebt de kreet van mijn hart gehoord omdat Gij het zelf waart die het uitschreeuwde in mijn hart.

Vergeef me dat ik trachtte uw aanwezigheid op te roepen in mijn eigen stilte. Gij bent het die mij moet verwekken in uw eigen stilte! Alleen deze nieuwheid kan mij behoeden voor blinde afgoderij! 

Gij wordt niet gevonden in de Tempel door louter de geldwisselaars uit te drijven.*

Gij wordt niet gevonden op de berg telkens er een wolk verschijnt.** De aarde verzwolg hen die wierook offerden zonder dat ze gevonden werden, zonder dat ze geroepen werden, en zonder dat ze gekend werden door U***." (uit : In gesprek met de Stilte, 2003, blz. 81)

*Merton verwijst hier naar een evangelieverhaal waarbij Hij uit de tempel van Jeruzalem geldwisselaars wegjaagt zie: Mc.11,15-17 ; Mt. 21,12-13 ; Joh. 2, 14-16

**Merton maakt hier allusie op het gebeuren van de transfiguratie. Jezus gaat met drie apostelen een berg op om te bidden, daar wordt zijn figuur stralend vol licht, verschijnen Mozes en Elia en komt er een wolk het gebeuren overschaduwen zie Lc. 9, 28-36, Mc. 9, 2-8 en Mt. 17, 1-8

***Hier heeft Merton het over een passage uit het boek Numeri, waarbij een aantal Joden afvallig worden van Mozes en deze opstandigheid bekopen met hun leven omdat hun wierookoffer niet werd aanvaard door God zie Numeri 16

In dit gebed zien we hoe Merton bidt met en vanuit zijn dagelijkse omgang met de Bijbel. De Bijbelse verhalen zijn zo niet langer oude verhalen van buiten maar weerspiegelen een innerlijke avontuur van de verlangende christen.

Hoor wie klopt daar aan de deur? - 4 -

 

De tijd naar Pasen toe daagt gelovigen uit om hun geloof intenser te beleven en te verdiepen. Als we beseffen dat Hij, de Andere, bij ons aanklopt en ons wil de weg tonen naar meer vrijheid, dan is het zaak om zijn aankloppen te horen. Daartoe kan deze voorbereidingstijd naar Pasen ons op weg helpen. 

Met Roger Burggraeve hebben we in een vorig bericht het aankloppen van de Andere benoemd als het 'ambetante geheugen' zoals bij Mozes. Hier is een andere gids die het eveneens over het geheugen heeft, is Erik Varden in zijn boek uit 2020 : De eenzaamheid doorbreken. Over christelijk gedenken. (uitg. Berne Media). Varden, agnostisch opgegroeid en bekeerd tot het Rooms-Katholicisme op zijn 19e, treedt in 2002 (28 jaar) toe tot de trappistengemeenschap van Mount St. Bernard (Gr.-Br). In 2015 wordt hij daar gekozen tot abt, maar in oktober 2019 wordt hij door paus Franciscus benoemd tot bisschop van Trondheim (Noorwegen). Vanuit een artikel verschenen in "De Kovel" nr. 86 (januari 2025, blz. 46-53)) over dit boek ontdekken we nog een manier van goddelijk aankloppen. Het artikel is van de hand van Marianne van Reenen, die de Nederlandse vertaling verzorgde en daaruit zullen we hieronder ook citeren.

Vorig jaar december stond de 'Warmste week' in Vlaanderen in het teken van 'eenzaamheid'. Erik Varden vertrekt ook vanuit deze ervaring van eenzaamheid. "Eenzaamheid wordt vaak de ziekte van deze tijd genoemd. Veel mensen hebben niet langer het gevoel ergens bij te horen. (...) Varden ziet haar in de eerste plaats als een existentieel probleem, waarmee ieder mens vroeg of laat te maken krijgt. Het gaat hier om een ervaring die net zo universeel is als honger en dorst en die ons zo diep raakt dat we vaak niet weten hoe we erover moeten praten." (o.c. blz. 48)

(Erik Varden - ©Catholic News Agency)

Waar krijgen we woorden aangereikt om deze fragiele ervaring meer nabij te komen? De christelijke traditie kan ons daarin een weg tonen.

Volgens vroeg-christelijke schrijvers zoals Athanasius of Augustinus begint het bij de schepping van de mens, door God geschapen naar Zijn beeld en gelijkenis. "Naar Gods beeld geschapen zijn - mens zijn - betekent dat je in het diepst van je wezen ernaar verlangt de grenzen van het menselijke bestaan te overschrijden om deel te krijgen aan het goddelijk leven." (o.c. blz. 49). Onze ervaring van eenzaamheid, een soort on-af zijn, kan in ons de herinnering wakker maken aan dat ingeschapen verlangen.

Augustinus becommentarieerde tijdens zijn priesterlijke leven alle psalmen en ooit bestudeerde ik zijn commentaar op psalm 4. 

Het vers 7 daaruit is door Ida Gerhardt als volgt vertaald : "Steeds heet het : wie biedt ons uitzicht?. Doe Gij opgaan over ons uw lichtend aanschijn, Jahwe."  Augustinus preekte in het Latijn en volgde een tekstvariant van de Vulgata Clementina waarin het vers 7 zo klinkt :"Quis ostendit nobis bona? Signatum est in nobis lumen vultus tui, Domine." of dicht bij deze tekst : wie toont ons het goede? Het licht van uw gelaat, Heer, is gestempeld in ons (hart). Augustinus zegt daarbij dat we zijn als een muntstuk. Als Jezus zegt dat we aan de keizer moeten geven wat hem toekomt (een geldstuk met zijn beeltenis) en aan God wat Hem toekomt (cfr. Mc. 12, 13-17 e.a.)  dan is het voor Augustinus duidelijk dat ons diepste hartsverlangen neigt naar eenheid met God. 

Ook Varden toont hoe de ervaring van eenzaamheid onze herinnering aan een onszelf overschrijdend leven wakker maakt. "Dat verlangen ontluikt in de zintuigen. Athanasius ziet ons lichaam als een speciaal instrument bij 'onze zoektocht om een mensgeworden God te kennen en lief te hebben'. Of, zoals Rilke dichtte : 'Ich aber weiss, dass ich aus Sehnsucht bin'. " (o.c. blz. 50)  Voor Varden is het zonneklaar : "Juist seculiere, 'zintuigelijke' kunst kan op een bijzondere manier tot uitdrukking brengen waar mensen naar verlangen."  Zo'n ervaring van artistieke schoonheid opent ons hart... "Als we ons eenmaal van schoonheid bewust zijn, beseffen we dat we deel uitmaken van een grotere werkelijkheid die zelfs tijd en ruimte kan overstijgen. Schoonheid wekt de mens uit de verdoving van zijn cynisme." (o.c. blz. 51)

Hoe wordt geklopt aan de deur van ons hart? Door de 'zintuigelijke' seculiere kunst die het diepste menselijke verlangen uitdrukt.

Hoor wie klopt daar aan de deur? - 3 -

 

In deze aanloop naar Pasen worden we uitgenodigd om ons eigen christelijke leven wat meer au sérieux te nemen, door aandacht te geven aan de stem van God in ons dagelijkse leven. Want Hij staat aan de deur van ons hart en wil maaltijd bij ons houden...

Waar en hoe kunnen we deze stem horen en dat kloppen op de deur van ons hart?

Nog een tweede keer wil ik ten rade gaan bij Roger Burggraeve in zijn boek : Hoog tijd voor een andere God. Bijbels diepgronden naar de ziel van ons mens-zijn. (uitg. Davidsfonds, Leuven, 2015). In het laatste hoofdstuk van zijn zoeken naar een andere God komt de schrijver uit bij de figuur van Jezus die het godsbeeld binnenstebuiten keerde...God woont niet in de hoge hemel! Jezus verkondigt de naderende komst van het rijk Gods. Hij gebruikt daarvoor verhalen, vergelijkingen, parabels en hij handelt daarvoor als leraar en dienaar. Maar ook als wonderdoener, en dat ligt voor ons in de 21ste eeuw wel moeilijker. "Mirakels verbinden wij met fenomenen die volgens de gekende natuurwetten niet verklaard kunnen worden. Het valt echter op dat Jezus nergens thaumaturg wordt genoemd en dat het evangelie ook niet spreekt over thaumata, wonderen in de strikte zin van het woord. Het gaat veeleer om het heersen over de machten van kwaad en duisternis. Het Griekse woord dat de synoptische evangeliën voor 'wonder' gebruiken, is precies daarom niet thauma, maar dunais.

De zogenaamde wonderen zijn met andere woorden dynamische uitingen, krachtdaden die ingaan tegen het negatieve, tegen het kwaad. Ziekte betekende in die tijd vaak in de greep zijn van duistere krachten. Jezus' wonderen zijn uitingen van de strijd tegen de machten van het kwaad, tegen afhankelijkheid en vervreemding, tegen bezetenheid. Hij bevrijdt mensen van boze demonen - Satan, Beëlzebub, Legioen werden ze in die tijd genoemd (Mt.10,25; 12,24.27; Mc 3,22 ...) - waardoor ze genezen worden, dat wil zeggen verlost van de neerhalende krachten die hen verhinderen ten volle te leven. In de synoptische evangelies staat het Rijk Gods dus nooit voor eender welk heersen van God. God wordt reëel door de strijd tegen het negativisme dat mensen ziek maakt, vernedert, 'ont-bindt'. " (o.c p. 184-185)

Welk godsbeeld zit achter de verkondiging (in woord én daad) van Jezus? Burggraeve vat dit zo samen : "Hij verkondigt geen afstandelijke God, geen neutraal wezen dat als hoogste 'zijn' de oorsprong is van alles, maar een God die zijn majesteit loslaat en begaan is met het lagere, het kleine, de mens, zijn schepping. (...) Het blijft natuurlijk een metafoor, een beeld :'God in den hoge' die afstand doet van zijn macht. Maar we hebben zo'n metafoor nodig, omdat wij in ons spontaan denken altijd uitgaan van goden die machtig zijn. Het is een worsteling die in elke religieuze traditie aanwezig is en die samenhangt met het natuurlijke, spontane godsbegrip. (...) Ook moderne goeden : vedetten uit de media, de sport of de showwereld, worden altijd voorgesteld als helden, straffe gasten, onkwetsbare wezens." (o.c. blz. 188)

Burggraeve toont dan dat Jezus' godsbeeld wortelt in het Oude Testament en dat centraal een boodschap staat van mededogen en barmhartigheid. Vanuit de kritische bedenkingen van zijn vriend, de filosoof Emmanuel Levinas, verwoordt Burggraeve ook dat christenen moeten opletten om zich niet te beperken tot de werken van barmhartigheid. 

(©Broederlijk Delen)

"Het christendom dreigt eenzijdig te worden door alleen de werken van barmhartigheid te beoefenen. Nochtans zit de woede van God over het aangedane kwaad diep verankerd in de Bijbelse traditie zoals we onder meer ontdekten in het verhaal van Sodom. Ook Jezus heeft zich op bepaalde momenten kwaadgemaakt. De verontwaardiging, de woede om het onrecht heeft dezelfde wortel als het mededogen. We worden 'tot in ons ingewand' geraakt om in gang te schieten, om voor het slachtoffer op te komen, om een oordeel uit te spreken, om halt toe te roepen aan het kwaad dat mensen elkaar aandoen. (...) In de verhalen van de profeten lezen we hoe zij zich boos maken om onrechtvaardige toestanden die ze aan de kaak willen stellen. Het is 'godgeklaagd' dat 'een arme verkocht wordt voor een paar schoenen' lezen we bij de profeet Amos. In de christelijke traditie noemen we dat 'de heilige woede van God'. Te vergelijken met 'de woede in de buik' bij Dorothee Sölle (in hoofdstuk 8)." (o.c. blz. 198-199)

Waar kunnen we God aan onze deur horen kloppen? Doorheen de schreeuw van wie onrecht wordt aangedaan overal in onze wereld.

Zoals in de campagne Broederlijk Delen tegen giftige pesticiden in de landbouw overal ter wereld (niet enkel in Europa).

Paaslicht voor onze tijden - 5 -

 De Nederlandse dichter Huub Oosterhuis heeft eind de jaren 1970 het Lied aan het Licht geschreven en componist Antoine Oomen zette er muziek op, gebaseerd op een Geneefse melodie.

De eerste twee strofes tonen een zekere opbouw van algemeen en 'koud' naar persoonlijk en vol verlangen. De derde strofe begint met een absoluut woord "alles"... in dit lied gaat het blijkbaar om alles (of niets). We laten ons hier aanspreken door de eerste zes lijnen van het laatste couplet.

Alles zal zwichten en verwaaien

wat op het licht niet is geijkt.

Taal zal alleen verwoesting zaaien

en van ons doen geen daad beklijft.

Veelstemmig licht, om aan te horen

zolang ons hart nog slagen geeft.

(Chalons en Champagne kathedraal
eigen foto september 2019)

De dichter zegt ons aan dat als het om licht gaat, het gaat om alles of niets. Licht komt niet vrijblijvend in ons leven, dat werd al gezegd op het einde van de vorige strofe (kind in mij, kijk uit mijn ogen), maar licht is niet zomaar een van de parameters van het leven, neen, het is de ultieme toetssteen van alles. Wat niet onder het licht kan blijven staan, zal eenmaal ten onder gaan. Ons bestaan ontleent zijn waarde aan het licht en aan het licht alleen. Hoe goed we het ook kunnen uitleggen met woorden of welke (helden)daden we ook hebben verricht, alleen het licht zal bepalend zijn. Dat taal alleen verwoesting zal zaaien lijkt een voorspellend karakter te hebben als we zien hoe giftig, polariserend en angstbestendigend woorden gebruikt worden in onze samenleving anno 2024; hoe mensen gekraakt worden door commentaren die kwistig en vaak anoniem worden geplaatst op (social) media.

Het begin van deze derde strofe heeft iets apocalyptisch en dreigends: alles zal zwichten en verwaaien. Het einde zal verpletterend en krachtdadig zijn. Maar zoals de apocalyptische redevoeringen van Jezus over het einde der tijden (Marcus 13; Matteus 24-25 en Lucas 21) en zoals het boek Apocalyps is dit voor alles beeldspraak om op te roepen tot verandering, tot ommekeer, tot metanoia.

Eenmaal komt aan alles een einde, maar nu nog niet, 'zolang ons hart nog slagen geeft'. Dus hebben we nog even de tijd om het licht te zoeken en dat licht is 'veelstemmig'. In de vorige twee strofen kwam die veelzijdigheid van het licht ter sprake en hier benadrukt de dichter het nog eens... Het licht komt ons van vele kanten tegemoet en het spreekt ons aan op tal van wijzen. Aan ons om het te willen én te durven én te proberen zien. Leven is ons proberen open te stellen voor dat licht, het is elke dag weer zonnebaden in dat voortijdige, aanhoudende, dragende en veelstemmige licht.

De laatste dingen

Tijdens de laatste zondagen van het kerkelijk jaar wordt in de zondagse eucharistieviering gelezen uit de toespraken van Jezus over het 'einde der tijden'. Dit taalgebruik en deze beeldspraak zijn voor moderne oren moeilijk te volgen. De klimaatverandering reikt ons wel enig beeld aan. In de theologie spreekt men dan over de 'eschatologie'... de leer van de laatste dingen. De 'eindtijd' begint met de wederkomst van Christus die dan komt om te oordelen. 

Maar deze moeilijke materie wordt misschien iets meer behapbaar via de dichter. 

Priester-dichter en literatuurleraar van o.a. Paul Snoek en Tom Lanoye Anton van Wilderode  (1918-1998) publiceerde in 1992 een grote dichtbundel rond de figuur van de apostel Paulus. Daaruit dit vers.

(Anton van Wilderode
©Het Nieuwsblad)

DE TIJD VAN GOD

De tijd van God, het grote eschaton

wanneer de wereld kantelt naar haar einde,

het nakende vergaan van al het zijnde

bij het verzengen van de laatste zon

komt naderbij. De eeuwenoude orde

der jaargetijden en de vaste stand

van de gesternten zullen overhand

aan hun gewoon verloop onttrokken worden.

Dan herbegint, van eer de tijd begon,

de leegte van de ongeschapen baaierd

waarin beweging komt van hevig waaien,

de tijd van God, het grote eschaton.

(uit, van Wilderode, Anton, Apostel na de Twaalf, Uitg. Lannoo, Tielt, 1992, blz. 245

Een kijk op Christus ... Olaf en Langhor

 Foto's van Christus : dat kan toch niet! Er bestaan geen afbeeldingen van de Jezus van Nazaret uit de eerste eeuwen,  elke uitbeelding is een verbeelding. En toch zag ik hedendaagse foto's van Christus. 

Maar bij kunstenaars is niets onmogelijk. In de evangeliën staat er verschillende keren dat voor God niets onmogelijk is : zie maar bij Lucas (1,37 en 18,27), bij Marcus (10,27) of bij Mattheus (17,20 en 19,26). Dus ook bij kunstenaars is niets onmogelijk want zij leven vanuit een geloof in de kracht van wat voorbij het evidente gaat.

De hedendaagse fotografe Sophie Langhor (1974) bijvoorbeeld vertrekt van zeemzoete heiligenbeelden en zoekt digitale beelden die deze dicht benaderen. Dan werkt ze die bij tot een soort digitale dubbelganger van het gipsen origineel.

Zo roept ze bij mij vragen op over hoe wij ons Christus proberen voor te stellen én welke normen wij hanteren om ons vast te houden aan deze beelden.

(eigen foto)

De bekende Nederlandse fotograaf Erwin Olaf (1959)ensceneerde zijn eigen versie van het Emmaüsverhaal. Duidelijk liet hij zich inspireren door een aantal schilderijen rond dit thema, maar tegelijk is het ook een heel eigentijds beeld. Er zijn drie figuren rond de jonge baardloze Jezus en op de achtergrond zien we een mozaïek met Miro figuren.

(eigen foto)

Beide werken zag ik in Luik in musée La Boverie tijdens een tentoonstelling met hedendaagse kunst uit Belgische privé-collecties ("Private views").

Pelgrimsweg naar Pasen - 8 -

 

We naderen Pasen en we komen ook dichter bij de eindhalte van de tram-pelgrimstocht van dichter Tijl Nuyts in zijn bundel "Vervoersbewijzen" (Wereldbibliotheek Amsterdam 2021). De voorlaatste halte van de pelgrim is het Weldoenersplein in Schaarbeek. Hier linkt Nuyts de 'hoofdstad van de katholieke kerk" aan, Rome. Zijn vers is heel humoristisch. De Messias wordt verwacht, maar dan volgens de 21ste eeuw: een app helpt om zijn traject te volgen naar je toe en hij is een bestelling te leveren door een koerierdienst.

Alsof we ons heil op bestelling kunnen ontvangen. Alsof we via welke levering van religieuze beelden of boeken ook onze diepste verzuchting naar volkomenheid zelf in de hand hebben. De handen van de Messias met zijn wondtekens tonen zich verwonderd over zoveel superstitie. Terecht...Want die God is een valse god, een god die we maken naar onze maat en naar onze hand zetten. 

WELDOENERS / BIENFAITEURS - ROME

(St.Pietersbasiliek Rome bij nacht
eigen foto oktober 2007)

Binnenkort komt de dag

dat de Messias zal verschijnen

met Zijn geoliede glimlach

en verwonderde handen.

De firma heeft Hem heel keurig

in bubbelplastic gewikkeld

en de doos kan door de deur.

Volg zijn traject via de app.

(uit: Nuyts, Tijl, Vervoersbewijzen, 2021, blz. 42)

Bij de tweede strofe denk ik ook aan de Kerk (de firma) die het Christus-verhaal heel keurig en omzwachteld brengt zodat het bij de mensen binnen kan. Sociologen stellen in de laatste jaren vast dat in het Rijke westen het thema van de persoonlijke vrijheid op de achtergrond geraakt is ten voordele van het thema veiligheid. En laat nu dat juist zijn wat Christus zeker niet wil bieden: veiligheid. Hij vraagt om onze zekerheden los te laten en ons over te geven aan de anderen waarin de Andere aan ons kan verschijnen. Hij nodigt uit tot het avontuur van de vrijheid dat altijd onzekerheid met zich brengt. Het woord 'geloof' duidt er al op: iets geloven betekent dat men dit niet wetenschappelijk kan bevestigen. Zoals men de liefde kan zien in de daden maar toch weet men nooit helemaal zeker hoe 'onzelfzuchtig' de liefde is...

(ingepakte engel kerk in Lviv
foto: Elena Subach
©UNESCO)

Wat nu? In onze rijke samenleving proberen als christen te leven is getuigen dat we onze zekerheid vinden in ons geloof dat Hij ons nabij is in de arme andere. Dat ontdekken we pas als we zelf 'arm van geest' worden, als we onze rijkdommen (materiële of verstandelijke of spirituele) durven los te laten. Het past dan ook om onszelf te confronteren met het verhaal van de rijke jongeling en de vervolgdiscussie tussen Jezus en zijn apostelen. De synoptische evangelies vertellen het ons: Mc. 10, Mt. 18 of Lc. 19. Het is een boodschap zonder bubbelplastic.  

Op zoek naar licht in donkerwordende dagen -2-

 De foto's van Yael Martinez worden in het Magazine uitgegeven bij gelegenheid van Bredaphoto Festival een fotografisch essay genoemd over veerkracht. (Zie ook deze blog bericht van 22 oktober)

De perforaties laten licht doorschijnen en dat doet mij denken aan het evangelieverhaal van de transfiguratie of gedaanteverandering van Jezus (Matt. 17; Mc. 9 en Lc. 9) en aan de passage uit het boek Exodus waar Mozes van de berg Gods neerdaalt met de twee stenen tafelen, terwijl zijn gezicht een stralende glans had. 

Zeggen we ook niet soms over bepaalde mensen dat ze stralen van blijdschap of geluk of dat ze rust uitstralen ondanks alle tegenspoed. 

De Bijbelse verhalen die hier zijn aangegeven tonen telkens iemand die na een intens contact met God via het gebed daar als het ware iets van meedeelt puur door het zijn zelf, los van woorden of verklaringen. We kunnen lichtbrengers worden als we geworteld staan in Gods Aanwezigheid. De foto's van Yael Martinez helpen om die Aanwezigheid niet alleen te zoeken in ons hart of in de liturgie, maar ook in mensen die leven vanuit een veerkracht die onze verwondering wekt. 

(eigen foto 14 september 2022
Yael Martinez : uit de reeks Firefly)

Beelden die spreken : Sam Drukker - 4 -

 In een vorige bericht maakte ik melding van het Jezus-woord opgetekend door Mattëus : Waar twee of drie samenkomen in mijn naam, daar ben ik in hun midden (Mt.18,  ). De christelijke kerk is ontstaan uit de leerlingengroep die door Jezus werd samengeroepen. De kern van die groep waren vissers. Het is dan ook nogal normaal dat een aantal evangelieverhalen zich afspelen op of bij het water. En al vroeg in de christelijke traditie ontstond dan ook een beeld voor de jonge groep van volgelingen van Jezus : de Kerk als schip. 

In de drie synoptische evangeliën wordt verteld hoe Jezus slaapt in de sloep waarmee de leerlingen het meer van Galilea oversteken (Mc. 4,35-41; Mt. 8,23-27 en Lc. 8,22-25). Een storm steekt plots in alle hevigheid op maar Jezus slaapt erdoor heen. De apostelen raken echter in paniek en maken Hem wakker. Hij doet de storm luwen en Hij verwijt de leerlingen dat ze angstig waren, terwijl Hij toch in hun midden is.

In de tentoonstelling "Onderweg" met schilderijen van Sam Drukker die ik zag midden mei, waren er heel wat werken met een, twee of drie personen in een bootje op een oneindig lijkende zee. Deze doeken zijn vaak schetsmatig geschilderd, als het ware gehaast want het moet vlug gaan zoals de roeiers zich haasten onderweg naar een veiliger en meer welvarende oever. 

(eigen foto) 

Wij als westerse mensen in 2022 maken onmiddellijk een associatie met de vele vluchtelingen die proberen met gammele bootjes zeeën over te steken. Drie personages samen doen me denken aan dat Jezus-woord over drie mensen samen in Zijn naam.  Vandaar dat samen met die associatie van de vluchtelingen zie ik ook in een werk als "Drie roeiers" hoe de kerk in vooral Westerse landen zich soms als een wankel bootje voelt met nog weinig gelovigen. Naast de sterke uitbeelding van de taaie roeiers en de roodbruine aardekleur van de figuren maken deze verschillende associaties dit werk tot een zeer gelaagd en geslaagd kunstwerk. Een beeld dat spreekt.

De tuin binnentreden

Kunstenaars in woord en beeld hebben vanuit hun eigen talent telkens opnieuw geprobeerd (deelverhalen van) het Christus-gebeuren tussen Witte Donderdag en de eerste Paasavond uit te drukken en te verbeelden.
Bij het begin van het zogenaamde Paastriduum - de drie dagen van herdenking van Jezus' doorgang van lijden over de dood naar de verrijzenis - licht ik één scène uit, nl. het moment van gebed van Jezus nà het Laatste Avondmaal. De evangelisten situeren dit moment in een hof in het Kidrondal, ten oosten van Jeruzalem, tussen de stad en de Olijfberg. Die plek noemt Getsemane.  Daar trok Jezus zich blijkbaar graag terug om te bidden, na te denken en rust te scheppen in zijn hart.
Een tuin doet in de bijbel terugdenken aan die eerste tuin, Eden, door God ontworpen als woonplaats voor zijn mensen. Een tuin doet ons in ons verstedelijkte West-Europa denken aan een plek van groen en rust.  Die hof van olijven ligt ten oosten van Jeruzalem.  Kaïn vluchtte weg nadat hij zijn broer Abel had vermoord naar een plek ten oosten van Eden(Genesis 4,16).
 Proberen we deze referenties te laten meeklinken in wat we zien en horen...

Jezus gaat dus naar een tuin ten oosten van de Stad. Het is geen tuin van Eden. Hij wordt er geconfronteerd met de zwakheid van zijn leerlingen en zijn eigen angsten. Zijn meest nabije leerlingen slapen ondanks Jezus' vraag om met hem te waken en een andere leerling, Judas, nadert met een groepje soldaten om hem te verraden. Zie hier een mens.

Paul Gauguin heeft dit verhaal geschilderd in 1898 en gaf de Christus zijn eigen trekken. Gauguin identificeerde zich blijkbaar met de eenzame figuur van Jezus, verlaten van al wie hem lief zijn. Het is juist het mooie aan de Bijbelse verhalen dat wij als mens van welke tijd dan ook ons mogen invoegen in die verhalen.

Een vers van de Nederlandse dichter Gabriël Smit roept de plaats van het gebeuren op voor ons geestesoog als een pastorale plek waar iedereen zich thuis kan voelen, of toch bijna iedereen.

GETSEMANE

Een boomgaard, even buiten de stad,
vriendelijk, bijna een klein park.
Kinderen komen er graag, het is
innemend van schaduw, de wind
fluistert met zilvergroen, onbezorgd
het voorjaar, een kleine oude vrouw
proeft glimlachend wat nog leven is,
een parmantige hond ziet een wit
steentje en snuffelt, tegen een rest
mossige muur ritselt een krant,
ook papier is thuis. Alleen straks,
over een paar uur, bijna nacht,
komt een jonge man, staat, ziet,
zegt schepping, omhelzing, maar is
de enige die hier niet wonen mag,
die als een worm wordt doodgetrapt.

(uit: Anton van Wilderode, En het Woord was bij God. Vijfhonderd religieuze gedichten uit de Nederlandse letterkunde. Uitg. Lannoo, 1981, blz. 235

Veertig dagen examentijd... leren zoals Jezus (3)

In twee vorige blogberichten zagen we Jezus die leerde zijn menselijke conditie te doorleven, geslingerd tussen leven met de bekoring en gesteund worden door Gods nabijheid. Wij mogen ons spiegelen aan deze Jezus om zelf te leren mens te worden in deze tijd.
Een populair vastenlied van Willem Barnard zegt het dan zo:
 "Een mens te zijn op aarde in deze wereldtijd
 is komen uit het water en staan in de woestijn,
 geen God onder de goden, geen engel en geen dier."
Hierboven gebruikte ik bewust het woord 'spiegelen'. In de hedendaagse neurologische wetenschappen wordt er druk gestudeerd op de rond 1966 ontdekte spiegelneuronen. Wat hun functie en werking juist inhoudt is nog niet helemaal duidelijk, maar zeker is dat ze meehelpen om ons te ontwikkelen als sociale wezens. Dank zij deze neuronen imiteren we gedrag, zoeken we wat gedrag van anderen betekent en verwerven we (non-)verbale taal. Daarmee gaan we als mens groeien voorbij onze 'oudste' hersendelen (hersenstam of reptielenbrein en limbisch systeem of zoogdierenbrein). Onze primitieve reflexen (vechten-vluchten-bevriezen) en onze emotionele reacties (vanuit vroegere levenservaringen) mogen niet het laatste woord krijgen... Jezus in de woestijn spiegelt ons voor en prikkelt zo onze spiegelneuronen om zijn voorbeeld te volgen. Hij toont ons dat ten volle mens zijn inhoudt om ons niet te laten reduceren tot ons reptielenbrein dat gefixeerd is op lichamelijk overleven noch tot ons limbisch systeem dat ons doet focussen op het najagen van enkel leuke ervaringen en louter bevestiging door anderen. Maar we zien bij Jezus ook hoe hij bekoord wordt om zijn neocortex, zijn nieuwe brein, enkel te gebruiken tot meerdere eer en glorie van zichzelf en dat is niet de weg tot een vol leven. Ten diepste is dit de boodschap van het evangelie.

We ontdekken al levend dat we geen engelen zijn die voortdurend leven vanuit een ideale kennis noch dieren die enkel overgeleverd zijn aan hun reptielenbrein en limibisch systeem.
Zo kunnen de recente wetenschappelijk inzichten ons geloofsleven verdiepen en de lezing van de Bijbelse verhalen in een ander perspectief plaatsen.
Zo worden we uitgenodigd over ons eigen leven na te denken en ons af te vragen hoe we voller mens kunnen worden in de voetstappen van Jezus, de Nieuwe Adam, de nieuwe mens dus.
De afbeelding hierbij, gevonden op het net, komt uit een Frans manuscript uit de 15e eeuw met een heel toepasselijke titel in deze context: "De spiegel van het menselijke gedrag".

Veertig dagen examentijd...leren zoals Jezus (1)

De veertig dagen voor Pasen waren in de oude Kerk een periode van intense lering voor kandidaat-christenen. De laatste rechte lijn naar hun doopsel tijdens de Paasnacht. Ze moesten zich verdiepen in de christelijke leer en de christelijke praktijken.
De veertig dagen voor Pasen verwijzen naar de veertig dagen die Jezus doorbracht in de woestijn. Volgens Wilhelm Bruners (Hoe Jezus zelf leerde geloven, uitg. Averbode, 1989, blz.45-63) wordt Jezus door God zelf de woestijn in gestuurd, nét nadat hij zichzelf leerde kennen als Gods uitverkoren zoon tijdens het doopsel door Johannes. God zelf wil Jezus testen op zijn geloofsvastheid. Jezus ervaart hier de godsbedreiging, zoals eerder Jacob (Genesis 32,25), Mozes (Exodus 4,24), Jeremia (Jeremia 12,3), Job... Deze woestijnervaring hoort bij de geloofsopleiding van de Godgelovige. Bruners zegt daarbij ook:  "en het is ook ter wille van de mens opgeschreven, opdat wij ons geen illusies zouden maken over onze eigen geloofsweg. De joodse wijsheid weet maar al te goed dat God niet de wetsovertreders, maar de vromen op de proef stelt." (a.w. blz. 61).
Deze veertig dagen voor Pasen kunnen we dus beleven als een 'examentijd' in de voetstappen van Jezus, "dit is een tijd van meer toeleg op het bidden en grotere aandacht voor de liefde tot de naaste" (prefatie van de veertigdagentijd).

(Gustave van de Woestyne: Christus in de woestijn, 1939
Museum van Schone Kunsten Gent)

Bruner benadrukt in zijn betoog herhaaldelijk dat God zelf zijn gelovigen bekoort. "Ook wanneer de nieuwtestamentische tekst in een mythische spreektrant de duivel als verleider introduceert, blijft de idee op de achtergrond dat God zelf de zoon opvoedt en hem zijn harde leerschool laat doorlopen."( a.w. blz. 62). God ziet zijn mensen graag en kan dus niet anders dan ons vrijheid geven en vertrouwen dat wij onze weg vinden. Als we ons leven ervaren als een woestijn vol bedreigingen, mogen we dus geloven dat God zelf nabij is in die woestijn. We worden 'aangeklaagd' omdat we geloven (aanklager: Hebreeuws satan) en moeten proberen in woord en daad te antwoorden. De satan opvoeren heeft iets dubbelhartig, zoals ook laatst paus Franciscus hem opvoerde rond het pedofilieschandaal in de kerk. God geeft ons de vrijheid opdat wij van harte voor Hem zouden kiezen omwille van Hem alleen. Er komen aanklagers op onze weg die vraagtekens plaatsen bij ons geloof en het is aan ons om deze aanklagers te weerstaan. Niet de satan maar wijzelf hebben de keuze over onze levensrichting.
Hoe verwarrend deze idee ook is dat God toelaat dat we beproefd worden, het is tegelijkertijd ook een uitdagende gedachte. Ons geloof kan groeien in de woestijn van ons zijn. Die ervaring bewuster beleven is een uitnodiging voor deze examentijd naar Pasen toe. In die woestijn staan we niet alleen. Jezus is ons voorgegaan.

Samen in de boot...(2)

De tentoonstelling van de hedendaagse 'webkunstenares' Chiharu Shiota in 's Hertogenbosch loopt onder de titel Between The Lines (tussen de lijnen).  Als je zo tussen die draadconstructies loopt ben je inderdaad letterlijk midden tussen de lijnen. Maar voor de artieste betekent deze titel meer. In het video-interview zegt ze: "De betekenis achter Between The Lines is dat iedereen verbonden is met een lijn."

(eigen foto 9 juli 2017)

De rode woldraden zijn als het ware bloedvaten die de levensstroom doorgeven. Als individu denken we zo vaak dat wij er alleen voor staan en vele politici willen ons dat doen geloven. We leven méér verbonden met anderen, dichtbij én veraf dan wij soms zelf kunnen bevroeden.  Dat is zo voor onze basisbehoeften (voeding, kledij, vervoer, communicatie...) en voor zoveel meer.  Als je doorheen de installatie van Shiota wandelt dringt het op een zeer aparte wijze tot je door.

Ook als gelovige sta je er niet alleen voor, je bent met vele draden verbonden met en gedragen door andere gelovigen. De "kerk" als gemeenschap van mensen die proberen te geloven en gelovig te leven is zo veel meer dan de organisatie kerk (rooms- of anders gezind). Want Jezus vaart mee in de boot die de kerk is, maar in zo veel verschillende gedaanten. De kritische gelovige, de kaarsjesbrandende gelovige, de feestdaggelovige, de zoekende ongelovige gelovige, ...En zoals Jezus zelf zegt volgens Mattëus (hoofdstuk 25, vers 31 e.v.): Hij is te ervaren in de hongerige, de naakte, de gevangene,enz...

(eigen foto 9 juli 2017)

En natuurlijk word je in 's Hertogenbosch als toeschouwer ook stil omdat de wankele bootjes van deze Uncertain Journey -installatie ook doen denken aan die honderden wankele bootjes op de Middellandse Zee waarin duizenden mensen proberen via een onzekere reis naar een veilig en zeker leven te varen.


Enkele weken geleden in Arras (Noord-Frankrijk) zag ik boven de voordeur van een huis een medaillon die Jezus in een bootje afbeeldt samen met een man(een apostel?). Het deed me onmiddellijk denken aan de bootjes van Chiharu Shiota én aan de evangeliepassage van de slapende Jezus tijdens de storm op het meer(Marcus 4,35-41 en parallelle teksten bij Mattëus en Lucas).

(eigen foto 25 juli 2017)

Samen in de boot...(1)

In het Noordbrabants Museum in 's Hertogenbosch is een bijzondere tentoonstelling nog te zien tot 15 oktober van de Japanse kunstenares Chiharu Shiota.

Zij wordt soms de "webkunstenaar" genoemd omdat ze vooral bekend is van haar installaties die gemaakt zijn als een groot web van wollen draden. Voor de tentoonstelling in Den Bosch heeft zij een grote zaal gevuld met een werk dat ze als naam geeft: Uncertain Journey (de onzekere reis).

(eigen foto  9 juli 2017)

Naast de zaal met deze dradenconstructie is er een video te zien over het maken ervan en een toelichting door de artieste.
Shiota zegt in deze video zelf: "Ik gebruik de boot als symbool omdat boten mensen en tijd dragen." en ook nog: "De betekenis achter Uncertain Journey is dat ons leven een reis is".

(eigen foto 9 juli 2017)

Maar als je goed kijkt naar deze adembenemende broze constructie van rode draden zou je kunnen zeggen dat de bootjes gedragen worden door de rode draden. De bootskeletten staan op de grond en toch werden ze in mijn ervaring gedragen door de draden. En heel deze belevenis bracht mij bij een passage uit de evangeliën wanneer Jezus slaapt in een bootje terwijl het stormt en de ervaren vissers bang worden en vrezen voor hun leven. Zie Marcus 4 (37-41) en de parallelle passages bij de andere synoptische evangelies (Mattëus 8, 23-27) of Lucas 8(23-25).Als het stormt en het leven onzeker wordt is er het woord van Jezus dat de storm tot bedaren kan brengen.
Dat woord horen we niet met onze lichamelijke oren, maar doorheen een ervaring van gedragen worden door mensen, een ervaring van verbondenheid kan die storm in ons leven tot rust komen. Omdat andere mensen geloven kan ik verder leven en vooruit komen weg uit een impasse of crisis. Mijn interpretatie vond ik bevestigd bij het verhaal van de kunstenares.
De tentoonstelling in 's Hertogenbosch loopt onder de titel Between The Lines (tussen de lijnen) en als je zo tussen die draadconstructies loopt ben je inderdaad letterlijk midden tussen de lijnen. Maar voor de artieste betekent deze titel meer. In het video-interview zegt ze: "De betekenis achter Between The Lines is dat iedereen verbonden is met een lijn."

(eigen foto 9 juli 2017)

En natuurlijk word je als toeschouwer ook stil omdat de wankele bootjes van deze Uncertain Journey -installatie ook doen denken aan die honderden wankele bootjes op de Middellandse Zee waarin duizenden mensen proberen via een onzekere reis naar een veilig en zeker leven te varen.