Genesis herlezen

(Lucas Cranach 1526
Adam en Eva  ©Statenvertaling)

Het Bijbelse scheppingsverhaal blijft mensen inspireren ook al is het zonneklaar dat dit verhaal niet letterlijk te nemen is. De dichteres Herlinda Vekemans publiceerde in 2022 een dichtbundel waarin zij de relatie mens-zee-dier thematiseert.  
In de eerste afdeling van deze bundel "Appelblauwzeegroen" is er onderstaande vers dat een herlezing/herschrijving is van het paradijsverhaal met die boom van de kennis.  Over het tweesnijdend zwaard dat wij 'kennis' noemen schrijft ze dit alternatieve genesis verhaal.

ONTEIGENING

Het land vroeg de bomen een beeld van de zon te maken

De dieren kregen de appel het eerst te zien

Hun ogen vonden in de glans van de schil niet meer dan de eigen blik

Het duurde heel lang voor sommigen eraan dachten om de appels op te eten

Veel later mochten ook de mensen de zonappel bewonderen

Hun ogen zagen dwars door de schil het vlees, de groei, het werk, het gewin

Zo werd het land al op korte tijd

en veel sneller dan de dieren hadden kunnen zien aankomen

wederrechtelijk van vrijheid beroofd

(uit: Vekemans, Herlinda, Appelblauwzeegroen, uitg. Poëziecentrum, Gent, 2022, blz. 10)

Janus en Paulus

De Vlaamse dichter Hubert van Herreweghen (1920-2016) schreef in 1948 een

(beeld van de god Janus ©Archeon)

vers voor zijn collega schrijver Jan Walravens. Deze vroeg in dat jaar aan van Herreweghen om toe te treden tot de redactie van een nieuw op te richten tijdschrift dat "Janus" zou heten.  Janus, de Romeinse god met de twee gezichten, gaf inspiratie aan de dichter.

JANUS

                 voor Jan Walravens

Jan, wij wilden Janus heten,

met het dubbel aangezicht,

omdat we van onszelve weten

dat de waarheid ons wel richt,

maar, hoe goed wij alles willen,

zwerend op onze eerlijkheid,

altijd twijfel hangt te trillen:

gij zijt anders dan ge zijt.

(uit: van Herreweghen, Hubert, Een Brussels tuintje, uitg. P, Leuven, 1999, blz. 30)

 Maar bij het lezen van dit vers denk ik ook aan wat Paulus in de brief aan de Romeinen schreef : "Ik wil het goede wel, maar het goede doen kan ik niet. Want ik doe niet wat ik wil, het goede, maar juist wat ik niet wil, het kwade, dat doe ik." (Rom. 7, 18-19)(Nieuwe Bijbelvertaling 21). We hebben méér dan één gezicht. We zijn anders dan we (willen) zijn... een ongemakkelijke ervaring die ons tekent en nederig maakt (of zou moeten maken...). 

 

Blijf mij nabij wanneer de avond valt

 In deze dagen herdenken we overal ter wereld het einde van Wereldoorlog I. Tijdens deze oorlog werd bij de begrafenis van een gesneuvelde soldaat uit het Britse Rijk heel vaak het lied "Abide to me" gezongen, een hymne die wij ook kennen in de Nederlandse versie 'Blijf mij nabij". De beginwoorden verwijzen naar de bede van de Emmaüsgangers wanneer ze Jezus herkenden.

Laten we dit lied klinken én om de honderdduizenden die gestorven zijn ten gevolge van Wereldoorlog I, maar evengoed als gebed voor en  moment van nabijheid en verbondenheid met de slachtoffers van het vele oorlogsgeweld in Gaza, Oekraïne, Afghanistan, Zuid-Soedan en nog vele andere brandhaarden anno 2023. Dit is een versie gezongen door de King's Singers in 2020 (corona!).

Mensen als bomen

 Mensen en bomen hebben veel met elkaar, zeker in een Bijbelse omgeving. Ontelbaar vele keren wordt de mens vergeleken met een boom of staat een boom symbool voor de mens. In het eerste verbond denk ik spontaan aan psalm 1 vers  3 :  die mens is als een boom gepland aan stromend water.  

In het tweede verbond vergelijkt ook Jezus de mens met een boom, die bijvoorbeeld mag omgehakt worden als hij geen goede vrucht voortbrengt Matt. 7, 15-20). 

Aan deze en vele andere Bijbelpassages dacht ik bij het lezen van een vers van dichter Hans Depelchin (1991).

STRIKLIJN VAN ZILVER

in hun zoektocht naar water

krioelen boomwortels ondergronds

kietelen elkaars uitgestrekte tenen warm

ze haken zich vast aan de ander

opeens steviger dan alleen, nu

samen als ze ooit

omvervallen

hoog in hun handpalm, tussen vertakte vingers

vloeit een droom door de omhelzing van twee

mensen: de navel is een zaadje

de aardkern een zaadje

sterrennevels zwellen

in het stille zwerk

boven is het bloeien

met liefde ingegraven

hier drinkt de toekomst

zich wakker

(uit: Het Liegend Konijn, 2023/1, blz. 63)

Er loopt een kruis door de mens

 Het kruis is een teken dat diep in een mens geworteld zit, zelfs fysiek.

(©NRC)

Denken we maar aan  Vitruvius, deze architect uit het oude Rome die in de verhoudingen van het menselijke lichaam het perfecte voorbeeld zag van een proportioneel symmetrische architectuur. Da Vinci maakte op basis hiervan zijn zogenaamde man van Vitruvius. De basishouding van dat lichaam, een man met zijdelings gestrekte armen, is een kruisvorm. Maar dichter Jan-Willem Dijk (1985) ziet in onze neurologische bedrading ook de kruisvorm. Zijn verwondering daarover schrijft hij als een soort hedendaagse Qohelet, de persoon die het Bijbelse boek Prediker schreef. Je weet wel die over : alles is lucht en ijdelheid. 

TRAJECT

in mijn handen houd ik een lange stok

het is belangrijk om niet naar beneden te kijken

mijn rechterhersenhelft bestuurt de linkerkant van mijn lichaam

mijn linkerhersenhelft bestuurt de rechterkant van mijn lichaam

er loopt een denkbeeldig kruis door mij heen

het kruis zorgt ervoor dat ik weet waar ik ben

van alle looproutes op de ziekenhuisvloer is de gele

het meest versleten, de groene wijst me de weg

het traject begint met een punt en eindigt met een punt

alles daartussenin is wankel

(uit: Het Liegend Konijn, 2023/1, blz. 70)  

Het kruis zorgt ervoor dat ik weet waar ik ben... dit ene vers  alleen al verdient het herkauwd te worden.  Onze relatie met de figuur van de gekruisigde als oriëntatie punt, als verankeringspunt, als nulpunt voor al onze verplaatsingen...

Ingebed in wassende woorden : dichter Roelof ten Napel over gebed - 16 -

We komen aan het einde van onze zwerftocht in de poëziebundels van de jonge Nederlandse dichter Roelof ten Napel (1993). In zijn meest recente bundel Dagen in huis (Hollands Diep, 2021) zien we een jonge man die een nieuwe thuis blijkt te vinden én in de taal én in zijn (on)geloof én in zijn dagelijkse omgeving. 

(©Hollands Diep)

In dit gedicht lezen we een wel heel originele metafoor rond bidden. Met deze zal je nu ook ontdekken waarom ik deze reeks heb getiteld "ingebed in wassende woorden". Maar zelfs hier blijft de dichter ook Bijbelse woorden verweven in zijn verzen. 

In de Bergrede roept Jezus op om niet te bidden of te vasten voor het oog van de anderen, want God ziet in het verborgene. Maar die passage over het belang van het 'verborgen' leven begint met het geven van een aalmoes. De Naardense Bijbelvertaling zegt het zo : "Als je een (daad van) ontferming doet, moet je linkerhand niet weten wat je rechterhand doet, opdat je ontferming er is in het verborgene; en je Vader die in het verborgene kijkt, zal je ervoor teruggeven!" (Matt. 6, 3-4).

Deze lange weg die via de verzen van ten Napel cirkelde rond de zin en plaats van het gebed sluit ik graag af met dit gedicht. Waar wijlen André Louf bidden noemde het blootleggen van de bron in je hart, gebruikt ten Napel een beeld dat aansluit bij de huidige belevingswereld van de Europese mens.

WAT IK BINNEN ONTVANGEN KAN

Het water, waar dan ook vandaan, wordt kort

door een paar zich wassende handen

onderbroken, voordat het weer wegstroomt,

ergens heen. Kraan, handen, wastafel, putje. Verder

stelsels pijpleidingen waarvan ik amper weet heb,

die ik eigenlijk maar aanneem.

Ze zijn hier van lood misschien,

we kregen een brief. Het water valt

langs mijn handen, raakt

mijn handen aan.

Hoe je je bidden voorstellen kan: het verborgene

even afgeleid, terwijl je

je handen erin terugbrengt

tot elkaar, je zelfs de ene niet laat weten

wat hij voor de ander doet.

(uit: Dagen in huis, blz. 24)

(Bill Viola : still uit zijn video Purification
-eigen foto- )

Ingebed in wassende woorden : dichter Roelof ten Napel over gebed -15-

 

In zijn meest recente bundel Dagen in huis (Hollands Diep, 2021) bekijkt de dichter Roelof ten Napel zijn leven vanuit soms onverwacht invalshoeken. Ja, meer dan een gedicht heeft het zelfs over hoeken van kamers.

In die hoeken zitten soms wel heel bijzondere associaties verscholen die de lezer verrast doen opkijken.

 Zo ook in dit volgende vers.

IETS OVER HOEKEN

Het begin van een kamer : een hoek.

Waar bescherming groeit,

de omgeving voorzichtig, wordt

ontkend. Je verbergen is het vinden van

een zelf verborgen plaats,

en ik zou de eerste niet zijn die van bidden

zo'n plaats maakt, een binnen

dat zich niet bespieden laat.

Het vormt een kleine wand,

geeft je wat je niet anders dan aannemen kan:

wat zich niet wegneemt als jij je terugtrekt.

Bidden tast niet in het donker -

het merkt het donker op.

(uit: Dagen in huis, blz.43)

Dit vers is een ode aan het gebed en sluit naadloos aan bij de oproep van Jezus in de Bergrede om christelijk te leven, niet om te pronken en jezelf af te meten aan de anderen. Leven onder Gods oog is beseffen dat het donker ook leefbaar is want kans op ontmoeting met de ander/Andere.

"Wanneer je bidt, kom je binnenkamer in, sluit je deur en bid tot je Vader die er is in het verborgene; en je Vader die in het verborgene kijkt zal je ervoor teruggeven." (Matt. 6, 6 - Naardense bijbel). 

De kartuizers beleven dit evangeliewoord op een zeer expliciete manier. Hun kluizenaarsbestaan ver van alle publiciteit en stedelijkheid speelt zich af aan het oog onttrokken, in het verborgene, wat we konden zien in de documentaire film uit 2005 'Le grand silence'.

(kartuizer in zijn cel
still uit de filmdocumentaire
Le grand silence 2005)