Quia ergo femina : naar aanleiding van Maria Ten Hemelopneming -3-

 Naast de vocale interpretatie en een interpretatie/improvisatie op een draagbaar orgeltje kan je nu kennismaken met een pianoversie van deze Maria-antifoon van Hildegard van Bingen.

Quia ergo femina : naar aanleiding van Maria Ten Hemelopneming -2-

 In een vorig bericht kon je al kennis maken met een Maria-antifoon geschreven en op muziek gezet door Hildegard van Bingen.

Je kon dan luisteren naar een uitvoering gezongen door het Ensemble Mediatrix en uitgebracht op platenlabel Naxos.

Maar deze antifoon werd in de loop der tijd vele malen hernomen op verschillende instrumenten.

Hier is Catalina Vicens te zien en te horen op een middeleeuws draagbaar orgeltje. De opname werd gemaakt in december 2019.

Quia ergo femina : naar aanleiding van Maria Ten Hemelopneming -1-

 Straks op 15 augustus viert de Roomse kerk het feest van Maria Ten Hemel Opgenomen. Midden de oogstmaand wordt gevierd dat het leven van Maria voltooid wordt -geoogst wordt- doordat ze na haar dood ten hemel zou zijn opgenomen. 

De figuur van Maria is doorheen de eeuwen opgeladen met vele betekenissen en associaties: model van de Kerk als gelovige gemeenschap, model van de individuele gelovige, pionier van de gelovigen, tegenbeeld voor de zondige Eva, ...

De bijzondere en zeer getalenteerde vrouw Hildegard van Bingen (1098-1179) was kloosterzuster en later abdis (kloosteroverste), schreef muziek en liedteksten, verzamelde kennis over medicijnen en beschreef dit in boeken, beschreef haar gebedservaringen en is tot op vandaag voor velen een lichtend voorbeeld. In de voorbije jaren is haar muziek meer en meer in de belangstelling gekomen en hier wil ik in enkele berichten stilstaan bij een van haar Maria-liederen.

Via de recente vertaling door Patrick Lateur kan iedereen die  wil dichter komen bij de liederen van Hildegard. 

Ik wil de antifoon "Quia ergo femina" wat nader verkennen. 

Eerst even de tekst met de vertaling door Lateur zoals die staat in het boek Hildegard van Bingen, Symphonia - Gezangen, uitgeverij Halewijn, Antwerpen, 2022, blz. 32-33.

Quia ergo femina mortem instruxit,

clara virgo illam interemit,

et ideo est summa benedictio

in feminea forma

pre omni creatura,

quia Deus factus est homo

in dulcissima et beata virgine.

          Daar een vrouw dus bouwde aan het huis van de dood

          brak een stralende maagd het af.

          Daarom is de hoogste zegening te vinden

          in de gedaante van de vrouw,

          meer dan in elk schepsel.

          Want God is mens geworden

          in de allerliefste en gezegende Maagd.

Je kan een heldere uitvoering van de antifoon via onderstaande link beluisteren.

Twee elementen haal ik nog even uit deze antifoon. Maria wordt geplaatst tegenover Eva; Maria is de nieuwe Eva die herstelt wat door de eerste Eva werd verminkt. Ten tweede is er de metafoor van het bouwen en afbreken van een huis. Abdis Hildegard was zelf een nieuwe abdij aan het bouwen (Rupertsberg) en ziet in Maria de architect van de Stad Gods, de kerk als stad Gods. De vrouw wordt hier bezongen als bron van de grootste zegening, dank zij en omwille van Maria's rol bij de menswording van Christus.      

Beelden die spreken : Sam Drukker -11-

 Voor een laatste keer wil ik je meevoeren naar de voorbije  tentoonstelling in Museum Jan in Amstelveen van de Nederlandse schilder en tekenaar Sam Drukker 'Onderweg'.

Hij schilderde, tekende, portretteerde en toonde ons de mens onderweg en bij vele van die werken kwamen in mij associaties op met Bijbelse verhalen en figuren. Maar hij maakte ook enkele werken met als onderwerp een doodskop, een menselijke schedel. 

In 2017 heeft hij een schedel in zijn atelier staan én dan ontdekt hij in een afvalcontainer een oud schoolbord. Dat bord wordt de ideale drager voor een schedel-schilderij.

Wat we op school meestal niet leren is hoe om te gaan met de menselijke eindigheid en vergankelijkheid. Kinderen en jongeren krijgen van alles aangereikt op school om maatschappelijk en economisch vooruit te gaan (wat dat ook moge betekenen), maar het leven zelf confronteert ons met de dood. De corona-pandemie heeft ons collectief opnieuw een gevoel van kwetsbaarheid bijgebracht. 

(Sam Drukker : Schedel I -2017- eigen foto)

Eens was het anders toen de geneeskunde en wetenschap nog weinig wisten over het menselijke lichaam. Dood, pandemieën, ziektes en natuurrampen waren onbestemde krachten waar de mens aan overgeleverd was.  Vele kloosters hadden vroeger in de refter op de tafel een schedel staan om te herinneren aan de ijdelheid van eten en drinken en vele schilderijen van heiligen (vb. Hiëronymus of St. Jan van het Kruis) of kruisscenes tonen ook een schedel. In die context werd dan ook vaak verwezen naar dat buitenbeentje in de Bijbel, het boek Prediker waar het 'refrein' als het ware is : "Ijler dan ijl, alles is ijlheid" (Prediker 1,2 etc.).

In het kader van een expo met als titel "Onderweg" zijn deze schilderijen dan ook als een soort 'memento mori', zoals de Roomse liturgie bij het begin van de veertigdagentijd de gelovigen bestrooit met as terwijl de voorganger zegt : Gedenk dat je van stof en as zijt en dat je tot stof en as zult terugkeren. Deze formule heeft een Bijbelse oorsprong met o.a. Abraham die zich tegenover God slechts 'stof en as' noemde (Genesis 18, 27) alsook de man Job (Job 30,19 ; 42,6). Drukker treedt hier in Bijbelse sporen door ons als toeschouwers ook onze vergankelijkheid te tonen in zijn schedel-schilderijen.

Van Adam en Eva tot onze eigen schedel...we zijn onderweg en hoe verschillend elke weg ook is, er is toch ook veel gemeenschappelijk, dat is wat Sam Drukker ons toonde en wat ook in de Bijbelse verhalen over de mens en God als een rode draad terug te vinden is. Tot hier de weg die ik met jullie en met Sam Drukker af wil leggen.

Beelden die spreken : Sam Drukker -10-

 Naast het schilderij dat ik in vorig bericht toonde (Man met koffer) hing in de tentoonstelling van Sam Drukker 'Onderweg' in Amstelveen nog een ander even groot en indrukwekkend werk dat tegelijk via zijn titel heel uitdrukkelijk naar de actualiteit verwees : "Plaag" (200 x 125 cm), en geschilderd is in 2020.

Een man loopt gebukt onder een witgrijsblauwe wolk of zwerm en met de beide handen steunend op een stok, enkel gekleed met een roodgrauwe doek om zijn lendenen. Deze levensgrote persoon probeert zich staande te houden. Gezien de titel en het jaar waarin het doek is geschilderd, mogen we gerust onszelf individueel en als mensengemeenschap zien, gebukt onder de corona-plaag. We zien slechts één persoon alsof we door de pandemie allemaal op onszelf zijn teruggeworpen. Lijden en tegenslag doen ons gebukt onze weg zoeken en pijn kan nooit door een ander worden overgenomen, hoogstens door een meelevende ander verlicht. Lijden en ziekte werpen ons op onszelf terug: we staan er alleen voor.

(Sam Drukker : Plaag 2020 - eigen foto)

De man geplaagd en teneergedrukt door een onbestemd lijden, geschilderd door Sam Drukker, doet me ook denken aan de vele voorstellingen van de lijdende Christus wanneer hij door Pilatus wordt getoond aan het joelende Joodse volk en Pilatus dan zegt : ziehier de mens, ecce homo (Johannes evangelie 19,5) of aan de Christusfiguur die zijn kruis draagt na zijn veroordeling(Joh. 19,17). Deze lijdende Jezus herinnert ons eraan dat we bij lijden en ziekte er toch niet alleen voor staan, Hij heeft het ook meegemaakt en is ons daarin nabij, of we het geloven of niet, of we het voelen of niet, of we het willen of niet...

Beelden die spreken : Sam Drukker - 9 -

 Midden mei bezocht ik in Museum Jan in Amstelveen de indrukwekkende tentoonstelling "Onderweg" met werk van de Nederlandse schilder en tekenaar Sam Drukker.

In deze reeks berichten toon ik hoe verschillende werken bij mij een associatie opriepen met bijbelse verhalen of teksten.

Een van de meest indrukwekkende doeken, niet alleen door de grootte ervan ( 200 x 125 cm), maar ook door de uitdagende voorstelling die wordt getoond, is het werk uit 2017 "Man met koffer".

(eigen foto Sam Drukker : Man met koffer 2017)

De naakte man op ware grootte staat er met een koffer en drie grote boodschappentassen. Wat gebeurt hier? Naaktheid suggereert haveloosheid maar toch zeult de man met meerdere tassen. Het niets hebben (naaktheid) botst met het rondstappen met je bezittingen in een koffer en meerdere tassen. 

Maar juist die spanning is zo typisch menselijk: we lopen hier op deze wereld rond en presenteren ons aan anderen zo mooi mogelijk maar die kledij verbergt onze schamelheid daarom niet altijd. Hoe we er ook bij lopen, we blijven allemaal naakte mensen, kwetsbaar en niet echt beveiligd tegen de kwalen des levens. Tegelijk dragen we van alles mee, waaronder we gebukt gaan: kwetsuren uit ons persoonlijk of uit een groepsverleden, angsten en onzekerheden, onvervulde verlangens, rouw om geliefde mensen die we moeten missen,... Noem het maar op. 

Zo is het ook dat God ons ziet: wij als naakte, kwetsbare en gekwetste mensen die allerlei lasten met ons meedragen. Dat doet me denken aan een eenvoudig boekje over bidden van de geleerde leraar patrisitek en  Franse jezuïet , Irénée Haussher (1891-1978). Hij zegt daar dat je bij het bidden jezelf moet voorstellen alsof je net wakker bent geworden en in de badkamer jezelf in de spiegel ziet: verwarde haren, ongeschoren en ongeschminkt, zonder bril of gebit,... Zo wilt God je ontmoeten in het gebed en dus moet je geen veelheid aan woorden gebruiken en je gebed niet opsmukken met geleerde gedachten of 'spirituele' gevoelens.

Bij de 'Man met koffer' van Sam Drukker denk ik dan: zo mogen we in ons gebed altijd voor God staan, naakt, onopgesmukt en beladen met wat ons bezig houdt.

Beelden die spreken : Sam Drukker -8-

 In de tentoonstelling "Onderweg"  in Amstelveen waren tientallen schilderijen en tekeningen te zien van Sam Drukker die de mens toont als wezen dat altijd onderweg is. Die werken riepen bij mij heel veel Bijbelse verhalen en woorden wakker. Daarover heb ik het in deze reeks berichten.

Ik wil vandaag even stilstaan bij een werk dat twee naakte mannen toont vanop de rug gezien. In de Bijbel zijn er verschillende verhalen waarin twee mensen gepresenteerd worden in een bepaalde situatie en hoe ze verschillend reageren. Een beproefd literair procedé om bepaalde waarden of houdingen in de verf te zetten én om de lezer of toehoorder te laten beseffen dat hij/zij een richting kan kiezen die uitzicht biedt (ten leven gaat) of die juist uitzichtloos is (ten dode leidt). Een dualiteit die didactisch interessant is maar waar we toch ook voorzichtig moeten mee zijn want het kan de basis worden van polarisatie en extremisme(zoals we nu zo excessief zien gebeuren).

(Sam Drukker : Twee mannen 2013
eigen foto)

Het boek der psalmen, een wijsheidsboek dat 150 liederen van Israël verzamelt in vijf reeksen, begint niet toevallig met zo'n voorstelling: 

"Zalig is de man die niet meeging in het beraad van bozen, op de weg van zondaars niet is blijven staan,  op de zetel van de protsers niet is gaan zitten" (Psalm 1,1 - Naardense bijbelvertaling). Je ziet het voor je ogen : de 'oprechte' man en de 'bozen'.  Of denken we aan de eerste moord : Kaïn doodt zijn broer Abel (Genesis 4). Of denken we aan de parabel van Jezus over de goede vader en zijn twee zonen : de brave zoon die altijd thuis blijft en de 'verloren' zoon die er op uit trekt om als een schooier uiteindelijk terug te keren (Lucas 15,11-32). 

Er zijn nog andere twee-eenheden te vinden, maar hierover alleen al  zou ik een hele rij berichten kunnen opmaken. Om maar te zeggen hoe dat beeld van die twee mensenbroeders voor mij zo bijbels oogt.