Kerstmis géén idylle

 De zeemzoete muziekjes in elk stadscentrum, de overdaad aan lichtjes én aan eet-en drinkkramen, de schaatspistes en ander plezier willen misschien doen vergeten dat het kerstverhaal (ooit de aanzet van heel dit commercieel en citymarkteting circus) géén idylle is.

(Beate Heinen : Flucht 1979
©Beate Heinen)

In het meest recente nummer van het monastieke tijdschrift "De Kovel" rond het thema incarnatie citeert Peter Nissen de Duitse pastoraaltheologe Hildegund Keul :

"De kerststal is geen idylle, geen utopie van een perfect gezin met decoratieve accessoires zoals zachtaardige herders, juichende engelen, beeldschone vrouwen en rijkelijk versierde koningen. De protagonisten vertolken veeleer aangrijpende dingen over hoe God en de mensen omgaan met de kwetsbaarheid  van het menselijk leven. Kerstmis maakt van 'kwetsbaarheid' het sleutelwoord van de christelijke godsdienst."

God kwam in de wereld als dakloze (er was geen plaats in de herberg Lc. 2,7) en werd na korte tijd ook een vluchteling (vlucht naar Egypte Mt. 2,13-23) ...

En wij nu!!!

Over de menswording van God, de incarnatie, zijn er in het laatste nummer van "De Kovel" boeiende artikels te lezen, zoals dit korte citaat al aangeeft. In deze kersttijd aan te bevelen lectuur.

Nu komt de Heiland

 Vredevol kerstfeest gewenst aan ieder die dit bericht leest,

toevallige passant of regelmatige bezoeker van deze blog.

(glasraam met kerstscène
in de kerk van Ter Kameren Brussel
  eigen foto)

Op zo'n dag past feestelijke muziek van J.S. Bach.

Een trio voor orgel BWV 660 gebaseerd op een courant

adventslied in lutherse kringen : Nun komm, der Heiden Heiland,

gespeeld door Dimitri Ushakov.

Daarbij nog een vers van Erik Van Ruysbeek 

over Bach en over vrede...

BACH

Onpeilbare, ondoordringbre vrede

weeft aureolen om elk ding

van innige tonentinteling

en wijdingsvolle murmlende gebeden.

Het orgel speelt. De tijd is weggegleden,

achter haar sluiers schuilt herinnering,

een tijdloos nu ruist zonder rimpeling

doorheen de ruimten en de zekerheden.

O rust der volle ziel, eenheid van 't leven

in 't onverstoorbaar evenwicht van 't lot,

mij werd uw klaar bezit nog niet gegeven

noch de gena van een sereen genot.

O vrede, daal in mij en laat mij hoger zweven

van alle smart ontdaan in 't evenwicht van God.

(uit: Was alles maar Bach. Zesenveertig gedichten over Johann Sebastian bijeengebracht door René Smeets., uitg. P, Leuven, 2021, blz. 66)

Nova et vetera - expo Abby - 4 -

 In deze advent wil ik nog een keer mij laten aanspreken via de tentoonstelling Faith No More. Rituals for Uncertain Times, nog tot 1 maart in Kortrijk, in het nieuwe museum ABBY.

De advent zet een aantal Bijbelse personages centraal, waaronder Maria. Niet zo verwonderlijk als het gaat over leven in verwachting. 

De vrouw baart leven, zonder vrouwen geen menselijk leven.

In die zin zijn vrouwen levensbelangrijk...en toch blijft het een moeilijk gegeven in kerk en in samenleving.

De expo in Kortrijk toont via de christelijke iconografie een aantal verbeeldingen van Maria, de moeder van Jezus en via de hedendaagse kunsten een aantal strijdbare vrouwen, Marina Abramovic, op kop.

De feministe Abramovic toont zichzelf op een foto met een pasgeboren vrouwelijke baby. Ze presenteert zich als een Maria met kind en noemt de foto "Godmother". Deze foto doet nadenken over religie, gender en de kracht van symbolen. Abramovic wil ons blijkbaar zeggen: gij als toeschouwer, weet dat je leven je is gegeven dank zij/via een vrouw. En door gebruik te maken van de christelijke symbolen daagt ze de gelovigen  uit om na te denken over de rol van vrouwen binnen de christelijke religies.

(Abramovic : Godmother - eigen foto)

Even verderop hangt een schilderij (ca. 1620) van een onbekende Antwerpse schilder "Maria op de maansikkel". Ze vertrapt de draak. Dit tafereel verwijst naar het boek der Openbaring waarin we kunnen lezen : "Er verscheen in de hemel een indrukwekkend teken : een vrouw die met de zon bekleed was, de maan onder haar voeten had en een kroon van twaalf sterren droeg." (Apoc. 12,1). Deze vrouw staat op het punt te bevallen. En enkele verzen verder verschijnt een draak die dreigt het pasgeboren kind op te eten.

Op het schilderij geen kroon van twaalf sterren, maar een draak die verpletterd wordt door de vrouw. De vrouw in deze scène werd gezien als een beeld voor de kerk, die altijd weer bedreigd wordt én als een beeld voor Maria.

Langs deze centrale afbeelding zijn er twee keer vier voorwerpen afgebeeld in een cirkel. Deze verwijzen naar een aantal Mariatitels zoals die gebruikt werden en worden in het litaniegebed voor Maria. We zien verwijzingen naar titels als : Toren van David, Ivoren Toren, Mystieke Roos, Heerlijk vat van godsvrucht, Spiegel van gerechtigheid. 

(Maria op de maansikkel ca. 1620 - eigen foto)

Geloof moet zich altijd vernieuwen en herbronnen. De persoonlijke en maatschappelijke evoluties dagen ons uit het geloofsverhaal te lezen met hedendaagse ogen. De tentoonstelling Faith No More.  Rituals for Uncertain Times kan daarbij inspireren.

Waar in de devotionele traditie de maand mei de Mariamaand is, kan je de Advent gerust ook een sterke Mariatijd noemen, een samen met Maria verwachtingsvol uitkijken naar de geboorte van haar kind.

Nova et vetera - expo Abby - 3 -

 In deze advent bereiden we ons voor op de komst van Christus. Het is een tijd van verlangen. Dit verlangen kunnen we voeden met verhalen over heling en verbinding en met dromen over een nieuwe wereld voorbij haat en oorlog. In deze adventtijd wordt er vaak voorgelezen uit de profeet Jesaja. 

"Maar opschieten zal een twijg uit de tronk van Jesse,-

een scheut uit zijn wortels zal bloeien.

Rusten zal op hem de geest van de Ene,-

een geest van wijsheid en verstand,

een geest van beraad en sterkte,

een geest van kennis en ontzag voor de Ene.

(...) Geringen zal hij richten met gerechtigheid,

in oprechtheid zal hij vonnis vellen voor

de gebogenen op aarde. (...)

Te gast zal zijn een wolf bij een schaap,

een panter vlijt zich neer bij een bokje;

kalf, leeuwenwelp en mestvee tezamen :

een kleine jongen zal ze drijven." (Jesaja 11, 1-2,4,6

 - Naardense Bijbelvertaling)

Een nieuw koningskind wordt aangezegd dat zal zorgen voor een vredevolle samenleving. De dieren die worden opgevoerd moeten dit verlangen naar een harmonieuze maatschappij zonder onrecht poëtisch verbeelden. 

Aan deze profetische passage dacht ik bij het bezoek aan de tentoonstelling Faith No More. Rituals for Uncertain Times in Abby (Kortrijk - nog tot 1 maart 2026) bij het zien van een fotoreeks over de performance van Joseph Beuys (1921-1986) in 1974 New York. 

De kunstenaar laat zich opsluiten gedurende drie volle dagen in een kooi samen met een coyote. Voor de oorspronkelijke bevolking van Amerika is de coyote een heilig dier dat zich kan verplaatsen tussen de fysieke en de spirituele wereld. Beuys had zichzelf in grijs vilt gewikkeld en hield een staf bij. Op het einde van deze drie dagen omhelsde Beuys de coyote. Er was een soort verstandhouding ontstaan tussen mens en dier. Over deze performance kan je ook meer lezen op het internet onder anderen via deze link naar een artikel uit het monastiek tijdschrift De Kovel (nr. 69, september 2021 : https://dekovel.org/wp-content/uploads/2021/11/102904_De-Kovel-69_Resonanties.pdf).

(©LargeGlass)

Ergens anders in dezelfde expo toont een andere Duitse kunstenaar wat er van onze wereld wordt als wij het dierlijke in ons loslaten zonder voeling met onze bodem van verlangen en zonder besef dat wij als mens allemaal 'maar' mens zijn. Uit de 50-delige reeks etsen 'Der Krieg' (1924) van Otto Dix (1891-1969) zijn er in Kortrijk 21 te zien.

( Otto Dix : uit reeks Der Krieg - eigen foto)

Kunstenaars en profeten helpen de brug te bouwen tussen onze fysieke, kwantificeerbare wereld en de wereld van het diepmenselijke verlangen naar heling die aan alle meetbaarheid voorbij gaat. Dit verlangen naar heelheid koesteren is advent ten volle beleven.

Nova et vetera - expo Abby - 2 -

 Advent is de tijd van het verlangen en het besef dat wij als mens onszelf niet tot heil kunnen zijn. Er is een ander/de Ander nodig om ons van onszelf te bevrijden. De ontwikkelingen van onze maatschappij in de laatste decennia tonen dat er ondanks alle technische en wetenschappelijke vooruitgang geen globaal welzijn is gerealiseerd op onze globe. De mens blijft zichzelf in de weg staan.

 Straks is iedereen in Vlaanderen weer in de ban van de warmste week. Een opflakkering van medemenselijkheid als je het positief bekijkt; een zoveelste evenement dat aangevinkt kan worden op de bucketlijst als je het cynisch bekijkt. 

Met veel minder poeha en zonder dat 'event'-gehalte zijn er al jaren vele mensen, meestal in de luwte aan het bouwen van een warme samenleving. Al sedert 1969 is er in Vlaanderen in deze tijd van de Advent de actie Welzijnszorg die steun biedt aan structurele projecten tegen armoede en kansarmoede. Deze actie is als het ware een hedendaagse vertaling van de klassieke zeven werken van barmhartigheid zoals die werden gepromoot door de Kerk, maar overstijgen het louter caritatieve omdat ze ook inzetten op maatschappelijke veranderingen.

Door de expo Faith No More. Rituals for Uncertain Times (nog tot 1 maart in museum Abby in Kortrijk) kunnen we ook stilstaan bij de vraag hoe wij anno 2025 barmhartigheid betrachten. Zo zien we bijvoorbeeld een schilderij uit het laatste decennium van de 15e eeuw over het laatste oordeel, met afgebeeld langs de hemelzijde de zeven werken van barmhartigheid en langs de helzijde de zeven hoofdzonden. Een schilderij met een duidelijk didactische boodschap én opbouw.

(©maagdenhuis)

Even later in de tentoonstelling zien we een aantal werken van de Italiaanse kunstenares Marinella Senatore (1977) uit haar reeks "Protest Forms". Het zijn qua vorm processievaandels of strijdbanieren geborduurd tijdens projecten die de kunstenares uitvoert met lokale vrouwengroepen. Elk vaandel viert daarbij als het ware de collectieve kracht. Hierbij een van de tentoongestelde vlaggen die een even duidelijke boodschap draagt als het schilderij van ca. 1490-1500.

"We rise by lifting others"... Wij groeien door anderen te helpen groeien". Het gaat niet om ons ego maar om onszelf te vergeten zodat anderen mogen groeien, niet zoals wij willen, maar vanuit de kracht die ze bij zijzelf ontdekken. 

(eigen foto)

Vanuit deze ingesteldheid kan deze tijd uitgroeien tot een doorleefde advent en tot een daadkrachtig verlangen naar heling.