Orewoet in museum Parcum - 3 -

 In de bijzondere tentoonstelling "Ectasy&Orewoet" (nog tot 9 november in Abdij van Park, Leuven) worden we binnen gevoerd in een wereld van passionele vrouwen (en enkele mannen) die hun leven inrichten in functie van hun passioneel verlangen. 

Een vorm van vernieting (loslaten en verlies van het ego) kan tot extase leiden en tot het verdwijnen (voor even) van de grens tussen ego en iets/Iemand allesoverstijgends. Vaak wordt deze ervaring beschreven als een storm. Dit beeld is meerlagig en zit vol contrasten: innerlijk/uiterlijk ; aanwezigheid/afwezigheid ; pijn/vreugde ; dood/leven ; bittere liefde/zoete liefde ; het niets/het al. Taal schiet tekort om deze ervaringen te verwoorden en ook beelden blijven beperkt.

Het doet mij denken aan de godservaring van de profeet Elia waarbij de meerlagigheid mooi verwoord werd in 1 Koningen 19, 11-13 :

"Kom naar buiten, zei de Heer, en treed hier op de berg voor mij aan. En daar kwam de Heer voorbij. Er ging een grote, krachtige windvlaag voor de Heer uit, die de bergen spleet en de rotsen aan stukken sloeg, maar de Heer bevond zich niet in die windvlaag. Na de windvlaag kwam er een aardbeving, maar de Heer bevond zich niet in die aardbeving. Na de aardbeving was er vuur, maar de Heer bevond zich niet in dat vuur. Na het vuur klonk het gefluister van een zachte bries. Toen Elia dat hoorde, sloeg hij zijn mantel voor zijn gezicht."

Vuur, stormwinden, aardbevingen, stilte : allerlei aspecten van een overweldigende Godsontmoeting bij Elia én bij de middeleeuwse mystica's. Vele beelden, vele woorden maar allen ontoereikend om deze ervaringen uit te drukken. De zachte bries...daar gaat het uiteindelijk over.

En dit aanvoelen is ook aanwezig bij hedendaagse kunstenaars om hun extatische zoeken uit te beelden.

Dome Wood maakt olieverfschilderijen opgebouwd uit geometrische patronen en vormen die volgens de artiest de mens kunnen helpen om een diepere staat van bewustzijn te bereiken, een vierde dimensie. Waar de christelijke Godzoekers mediteren bij een kruisbeeld met de vijf wonden van Christus, nodigt Wood de hedendaagse mens uit met grote aandacht zich over te geven aan deze doeken, met als gemeenschappelijke titel : 'The Containment of the Inner' (het omsluiten van het innerlijke).

(Dome Wood - eigen foto)

Artiest Emma Talbot maakte een drieluik op zijde met als titel 'The age of the reaper' (het tijdperk van de oogst). De vrouwelijke figuur zien we in verschillende situaties, maar in het middendeel bovenaan zien we een zwarte opening, een leeg gat en de vrouw die binnengluurt. Talbot wil de toeschouwer uitnodigen om in het eigen leven ruimte te maken voor introspectie en de sprong te wagen in het ongewisse zodat er nieuwe perspectieven kunnen ontspringen voor de zoekende mens.

(The Age of the Reaper detail - eigen foto)

Deze expositie lijkt mij dan ook een aansporing om te blijven zoeken naar wat ons overstijgt, om iets groters na te streven en daartoe ons verlangen te voeden en ons innerlijke vuur zuurstof te geven.

Ingebed in wassende woorden : dichter Roelof ten Napel over gebed - 4 -

 

Doorheen Het Woedeboek zoekt dichter Roelof ten Napel hoe hij zich kan verhouden tot de god van zijn streng-protestantse vader, die zijn zoon niet kan aanvaarden omwille van zijn geaardheid.

Welke god is er dan nog? De dichter verlaat zijn thuisgemeenschap en voelt zich in een woestijn, verlaten en verweesd.

Hij voelt zich wellicht een beetje als de profeet Ezechiël die op een bepaald moment een visioen krijgt dat midden de woestijn dorre beenderen weer vlees krijgen en tot leven komen (Ezechiël 37).

PSALM (in de woestijn)

de aarde scheurt open en een man valt erin weg,

een ander klimt naar boven.

ik zie hem en herken hem,

de vader van de vader van mijn vader.

we staren samen naar een dode tak

(Elia icoon
©abdij Tongerlo)

in het zand.

hij vertelt dat god

niet de wolk was, noch de vuurkolom,

maar de man aan de overkant

die haast wegkijkt -

die met zijn vinger in de lucht schrijft,

een steeds nauwere schaduw laat.

mijn mond is droog, hij brengt me

naar een steen met water -

terwijl ik neerkniel en drink

blijft hij op de uitkijk staan

(uit: Het woedeboek, blz.38)

De dichter heeft een wat dubbele houding tegenover zijn voorvaderen. Ze blijven zijn gids maar toch stoot hij hen af.

Zijn woestijnervaring hangt hij ook op aan de ervaring van de profeet Elia (1 Koningen 19) die depressief is omdat zijn zending maar niet blijvend lijkt te slagen. Na een succesvol optreden tegen 'afgodendienaars' op de berg Karmel (dwz hij doodde de priesters van het heiligdom aldaar) moet hij op de vlucht voor koningin Izebel, die de profeet wil doden. Na veertig dagen wordt Elia uit zijn schuiloord, zijn grot gelokt. Daar zijn er de 'klassieke' godsverschijnselen: een stormwind, een aardbeving, vuur, maar voor Elia is het duidelijk dat god niet in al dat natuurgeweld is. En dan is er een stille, nauwelijks voelbare bries. In die stille leegte komt god aan de profeet voorbij. Hij bedekt zijn gezicht en pas daarna kijkt Elia op naar "de man aan de overkant" dicht Ten Napel.

Met recht kan je dit gedicht lezen als een psalm... een dichterlijk zich uitspreken tegenover dé Ander. Ook al keert de dichter zich af van de god van zijn voorvaderen, toch blijft hij ook in verbinding ermee. 

Pelgrimsweg naar Pasen - 5 -

 

Tram 25 klimt in Brussel na het Liedtsplein nog hoger de stad in naar de volgende halte Lefrancq. Dichter Tijl Nuyts verbindt deze halte met het voornaamste pelgrimsdoel van de Islam, Mekka. Voor Nuyts is het de gelegenheid om enkele filosofen en theologen uit de voorbije zestig jaar samen te brengen die in hun werken ook ruime aandacht hebben besteed (of nog besteden) aan de plaats van religie in onze samenlevingen. Wat die geleerden ook allemaal zeggen is blijkbaar uiteindelijk ondergeschikt aan het beleven van het grote gebod : bemin de anderen zoals jezelf, of ook : doe goed aan wie naast je in nood is. In die noodlijdende ander kan je misschien wel een engel ont-moeten...

LEFRANCQ - MEKKA

Laatst zag je Jürgen Habermas, Charles Taylor,

Judith Butler en Cornel West in de tram.

Er werd gekeuveld over religie

in de openbare sfeer, heel informeel, heel gezellig.

Habermas las voor uit de allerliberaalste grondwet

terwijl Taylor en Butler elkaar het woord doorspeelden

als een glibberige vis. Cornel West zong de blues, de ogen gesloten.

Later stapten ook Talal Asad en Saba Mahmood op. Ze wierpen een munt

in Wests hoed en mengden zich in het gesprek, dat je meermaals

naar je toe trachtte te trekken. 'Op dat punt ben ik het met jullie eens, maar-'

Toen er een stilte viel

en de lunchpakketten werden bovengehaald,

ving je andere stemmen op, heel zacht, nauwelijks hoorbaar,

als terloops zuchtjes wind uit ronde ventilatieroosters.

 

Je begreep er niet veel van,

maar wat je hebt onthouden is

dat je je plaats altijd moet afstaan

aan bejaarden en zwangere vrouwen.

Ook wanneer de bejaarde in kwestie het einde voelt naderen

of de vrouw waarvan sprake zwanger is van een grote engel.

(uit: Nuyts, Tijl, Vervoersbewijzen, 2021, blz. 39)

Er is veel te zeggen over deze drukte op tram 25 maar ik stel voor dat je zelf op het web even de namen intikt om te ontdekken hoe zij zich verhouden tot religie en samenleving. 

Bij de vrouw die zwanger is van een engel denken we natuurlijk aan Maria en het feest van Maria Boodschap dat we in deze dagen vieren (Maria die ook haar plaats heeft in de Islam).

(Mekka ©Wikipedia)

En wij? Maar als doordenkertje en stof voor meditatie wil ik ingaan op de stilte die viel en hoe dan nauwelijks hoorbaar een zuchtje wind ervaren werd. Zo kom ik bij de profeet Elia (in de Islam bekend als Ilyas of Iljas)  en zijn Godservaring zoals die is beschreven in het eerste boek Koningen, 19 (11-13)(vertaling hier volgens Naardense bijbel).

"Hij(God) zegt : ga naar buiten en ga op de berg staan voor het aanschijn van de ENE! Ziedaar, de ENE die voorbijtrekt, en een geestesstorm geweldig en sterk, die bergen verscheurt en steenblokken verbrijzelt voor het aanschijn van de ENE uit; maar niet in die geestesstorm is de ENE - , na de geestesstorm een aardbeving, maar niet in de aardbeving is de ENE. Na de aardbeving een vuur maar niet in het vuur is de ENE; na het vuur de stem van een zachte stilte. Het gescheidt als Elia dat hoort dat hij zijn aanschijn omhult met zijn luisterrijke mantel. Hij gaat naar buiten en blijft staan in de ingang van de spelonk; en ziedaar, tot hem een stem die zegt: waarom ben je hier, Elia?"

Waarom ben ik hier in de stilte na alle gedoe van het dagelijkse leven? Een vraag  die zeker past op onze pelgrimstocht naar Pasen toe.

Welke Bijbel lezen we?

 De zwarte Zuid-Afrikaanse dichteres en domineesdochter Koleka Putuma (°1993) probeert in haar debuutbundel "collectief geheugenverlies" (uitg. Poëziecentrum, Gent, 2020, vertaling door Ludo Abicht) de complexe situatie van haarzelf en van haar land te ontwarren. Haar streng protestantse opvoeding zorgt voor een moeilijke relatie ten aanzien van 'god', temeer omdat ze lesbisch is. Vele gedichten tonen de contradictorische gevoelens en gedachten die ze heeft als het religie betreft.

(profeet Elia
icoon abdij Tongerlo)

In een lang gedicht met als titel "water" komen vele lijnen samen bij een herinnering aan hoe zij met familie en vrienden op oudejaarsavond naar het strand gaan. Er komen associaties met o.a. het doopsel en met de kolonisatie en met de slaventransporten over zee. Op Youtube kan je de dichteres dit gehele gedicht horen uitzeggen in het Engels, de taal van haar verzen. 

Hieronder licht ik een korte passage uit die mij ontroert en die vragen stelt waar je niet zomaar onderuit kan komen . 

WATER

(...)

Maar jullie willen alleen maar die bijbel verstaan die bij jullie agenda past.

Jullie zijn zo vrij geweest het begrip God te koloniseren,

God een geslacht en een huidskleur te geven,

en een naam in een taal waarvoor we onze mond moesten verdraaien.

Godslastering is slavernij in het evangelie wikkelen en dat vrijheid noemen.

Godslastering is zien dat mijn mensen hetzelfde evangelie gebruiken om elkaar tot slaaf te maken.

Sinds de tijd van Elias zijn we geprogrammeerd om voor blankheid te knielen,

en we zijn er niet eens zeker van dat Elias wel heeft bestaan,

omdat wie de Bijbel ook schreef ons er niet bij rekende.

Maar ik wil liever bestaan in dat God-deloos heilige boek

dan in de geschiedenisboeken die de waarheid niet vertelden.

Over ons.

Voor ons.

Namens ons.

(...)

(uit: collectief geheugenverlies, blz. 95-96)

Ontroerend hoe de ik-figuur in haar activisme toch liever wil bestaan in dat heilige boek, dat blijkbaar toch méér waarheid vertelt dan in die andere geschiedenisboeken. Haar geloofszoeken confronteert ons, op een gelijkaardige manier als de profeten uit het Eerste Verbond en Jezus in de evangeliën, met de grote vraag: is de God die we aanroepen niet een God op onze maat???

Hieronder de link naar  het gedicht voorgedragen door de dichteres zelf. De aangehaalde passage vind je van 4min48  tot 5min34.

God dichten tot Hij opengaat -16-

 De bloemlezing "Van God los", samengesteld door Koen Stassijns en Ivo Van Strijtem (Lannoo, 2011) bevat ontzettend veel mooie verzen over religie in al zijn aspecten. Een van de teerste vind ik onderstaande korte vers van de Nederlandse dichteres M. Vasalis.

In een kwetsbare vlinder die zomaar voorbijvliegt ziet de dichteres God geopenbaard, maar tegelijk beseft ze hoe broos en vluchtig dat is, hoe een donkere schaduw hangt over de frisheid. Deze enkele lijnen nodigen uit om oplettend ze zijn voor wat zomaar aan ons voorbijkomt in de natuur maar even zo goed via mensen ; zo kan God ons nabij komen...

De zomerwei des ochtends vroeg.

En op een zuchtje dat hem droeg

vliegt een geel vlindertje voorbij.

Heer, had het hierbij maar gelaten.

(Van God los, blz. 189)

(© ARK Natuurontwikkeling)

Zoals de profeet Elia Gods nabijheid beleefde : niet in storm of aardbeving of vuur.  "Na het vuur klonk het gefluister van een zachte bries." (Nieuwe Bijbelvertaling boek 1 Koningen 19,12), zo lees ik deze ervaring ook in het vers van Vasalis.

Maar in de laatste lijn verzucht de dichter: God, had het hierbij gelaten! Waarom ze dat zegt is niet zo duidelijk: een verlangen naar ongeschondenheid en eenvoud? een verwijt dat Hij zijn werk 'verknoeit' heeft doordat die broosheid alsmaar bedreigd en vernietigd wordt? een gevoel van onmacht omdat de natuur niet zo luchtig is als dat zomerochtendbeeld? We hebben er het raden naar en dat maakt juist de sterkte uit van dit gedicht. Als lezer worden we terug geworpen op onszelf. En als gelovige kan het verhaal van Elia ons hier ook een lezing voorstellen die best confronterend is.

Icoon profeet Elia
©Abdij van Tongerlo

Elia is moe van het tegen de stroom in roeien en van de confrontatie met de machthebber van zijn dagen, koning Achab en koningin Izibel. Hij trekt zich terug in een spelonk en daar beleeft hij sterke emoties en ervaringen: storm en vuur, maar daarin herkent hij zijn God niet. Dan volgt een zachte wind : daar is God volgens de vurige profeet Elia.  De stille bries lokt hem terug op pad om onrecht en machtsmisbruik terug te bestrijden. Deze frêle stille wind wordt de nieuwe levensadem van Elia, de kracht om zijn verantwoordelijkheid op te nemen. Want, als er een iets duidelijk is uit de verhalen van Israël en van Jezus, dan is het dat de mens altijd weer en altijd weer opgeroepen wordt zich in te zetten voor anderen. 

In verband met deze passage raad ik een overweging aan van de Antwerpse historicus en protestantse theoloog Dick Wusten :

https://dick.wursten.be/preken/1kon19.htm