Kerstmis géén idylle

 De zeemzoete muziekjes in elk stadscentrum, de overdaad aan lichtjes én aan eet-en drinkkramen, de schaatspistes en ander plezier willen misschien doen vergeten dat het kerstverhaal (ooit de aanzet van heel dit commercieel en citymarkteting circus) géén idylle is.

(Beate Heinen : Flucht 1979
©Beate Heinen)

In het meest recente nummer van het monastieke tijdschrift "De Kovel" rond het thema incarnatie citeert Peter Nissen de Duitse pastoraaltheologe Hildegund Keul :

"De kerststal is geen idylle, geen utopie van een perfect gezin met decoratieve accessoires zoals zachtaardige herders, juichende engelen, beeldschone vrouwen en rijkelijk versierde koningen. De protagonisten vertolken veeleer aangrijpende dingen over hoe God en de mensen omgaan met de kwetsbaarheid  van het menselijk leven. Kerstmis maakt van 'kwetsbaarheid' het sleutelwoord van de christelijke godsdienst."

God kwam in de wereld als dakloze (er was geen plaats in de herberg Lc. 2,7) en werd na korte tijd ook een vluchteling (vlucht naar Egypte Mt. 2,13-23) ...

En wij nu!!!

Over de menswording van God, de incarnatie, zijn er in het laatste nummer van "De Kovel" boeiende artikels te lezen, zoals dit korte citaat al aangeeft. In deze kersttijd aan te bevelen lectuur.

Denkend bij devotie : mano poderosa

 Eind september bezocht ik voor het eerst Straatsburg, de tweede hoofdstad van de Europese Unie, de hoofdplaats van de Elzasstreek, ooit vrijstad binnen het Heilig Roomse Rijk, op de wip tussen Frankrijk en Duitsland.

Een andere streek, andere bouwstijl én andere accenten in het tonen en beleven van het christelijke geloof.

In een etalage vol souvenirs en christelijke devotionalia viel mij één beeld bijzonder op. Een beeld wellicht in porselein met een opgeheven rechterhand mét wonde...dus van Christus. Op de vier gestrekte vingers zien we de heilige grootouders en ouders van Jezus, Joachim, Anna, Jozef en Maria en op de duim het kind Jezus.

De hand staat op een wolk waarop vier engelen zitten die een of ander passiewerktuig voor zich houden. Het geheel wordt verkocht als 'la main puissante de Dieu', of 'de machtige hand Gods'.

(foto : Marc Deconinck)

Na enig opzoekingswerk vond ik dat deze uitbeelding teruggaat op Mexicaanse devoties. In het Spaans spreken ze van de "mano poderosa". Een beeld dat de menswording van Christus heel plastisch uitbeeld met enerzijds zijn afkomst (ouders en grootouders) en anderzijds zijn menselijke dood (gewonde hand en de werktuigen van zijn lijden lans, kruis, zweetdoek en ???).

Merkwaardig om dit zo hispanic-beeld te vinden in hartje Elzas. Of dit enkel voor toeristen bedoeld is of ook aansluit bij plaatselijke devotiepraktijken is mij niet duidelijk.

Het verlangen naar een 'sterke hand' verbeeld in een religieus kleedje of een verbeelding van een magisch geloof???

Christus als het beeld van de onzichtbare God

 Kerstmis vieren heeft iets moeilijks en paradoxaals. We geloven dat God (wie en wat en hoe hij ook is) mens geworden is in een klein kind, dat moest opgevoed worden en zou uitgroeien tot de bijzondere rabbi (leraar) die Jezus van Nazareth was. 

Erik Galle publiceerde onlangs een boek waarin hij God wilt bevrijden van de te menselijke beelden die wij over hem hebben. Hij gaat daarover in gesprek met de Nederlandse theoloog Erik Borgman en dat boeiende gesprek kan je volgen op You Tube.

In het eerste deel van het gesprek hebben ze het onder anderen over de quote van Augustinus (onrustig is ons hart...) die in deze blog ook al meerdere keren is aangehaald (ca. 3:22 min.).

Dan komen ze uit bij wat nauw aansluit bij de kern van het kerstgebeuren, de incarnatie van God, het naar de mens toe komen van God in een mensengestalte.

Erik Borgman stelt : "Als we niet aangesproken worden, wat hebben we dan te zeggen? Als er niet iemand naar ons toekomt, wat hebben we dan te doen? En wat zouden we ook doen?" (ca. 6:38 min.)

Dan komt de quote van Paulus uit zijn brief aan de Kolossenzen (1,15): Christus is het beeld van de onzichtbare God. En daarover zegt Borgman dat Christus als het ware een tegenbeeld is : "Alles wat wij uitsluiten, wordt in het centrum gezet; dat wat we niet willen, daar begint het." (ca. 7:31 min.)

Kerstmis vieren is géén voorbij, historisch feit gedenken. Kerstmis vieren is ruimte geven aan God opdat hij anno 2023 opnieuw kan geboren worden via ons geloof en onze inzet. Het beeld van het kleine kind in een kribbe kan daarbij helpen.

Borgman aan het einde van het gesprek : "Je hebt een beeld nodig (van God) en tegelijk moet het weer weg. Dan kan God opnieuw in jou geboren worden, en dat moet ook iedere keer weer gebeuren." (ca. 14:17 min.)

Een kijk op Christus...Arnulf Rainer

 Tijdens de voorbije 'vakantie' bezocht ik een aantal musea en daar tref je vaak verbeeldingen van de Jezus-figuur aan.

In het Luikse museum La Boverie is er nog tot 13 augustus een mooie tentoonstelling met hedendaagse kunst uit privé-collecties. "Private views" is dan ook een passende titel.

Daar zag ik twee werken van de Oostenrijkse kunstenaar Arnulf Rainer (°1929) in zijn eigen stijl met veel zwart, met overschilderingen en heel krachtige, brute lijnvoeringen. Verbeeldingen die vragen om los te komen van een té idealistische interpretatie van de Jezus-figuur. Het was een mens, maar ook geen doetje... Dat merk je als toeschouwer als je voor deze werken staat. 

Het is kunst vanuit en voor de mens, zoals God mens werd om vanuit en voor de mens Jezus ons nabij te zijn.

(Christ Roman - eigen foto)

(Kreuz - eigen foto)

Naar wie kijken we uit?

 Naar welke God kijken we uit tijdens de Advent? 

Naar een klein onschuldig pasgeboren kind? 

Naar een tovenaar-wonderdoener die in één handomdraai vrede op aarde brengt? 

Naar een priester-filosoof?

De evangelieverhalen zeggen ons dat God mens is geworden, één als wij. Hoe onvoorstelbaar dat is, is niet met onze rede te vatten. 

Naar welke God kijken we uit? 

De vraag moet dus worden: 

naar welke mens kijken we uit? 

Dan zullen we Hem misschien zien.

Dat kwam bij mij op bij een eenvoudig 

maar indringend vers van de Poolse dichteres 

Ewa Lipska (°1945), zoals ik het las 

in een vertaling van Kris Van Heuckelom 

in de bloemlezing uit 2008

"Na de dood stond ik midden in het leven. Kopstukken van de naoorlogse Poolse poëzie." (uitgeverij P, Leuven; blz. 244)

((Ewa Lipska ©culture.pl)

ENKEL OM

O mijn God

o mijn God

dagelijks spreken met Jou

een paar miljard mensen.

De vertrouwenstelefoon is eeuwig bezet.

Ik bel Jou al vele jaren

enkel om

enkel om

te horen

Jouw schrikwekkend menselijke

stem.

Verlangen naar Kerstmis

 De advent is de tijd om te verlangen naar Kerstmis, het feest van de Menswording. Als christenen geloven we dat dit feest een opdracht is voor elk van ons elke dag opnieuw. Ons geloof daagt ons uit om elke dag weer méér mens te worden naar het beeld van Jezus, de mensgeworden God. 

Dichters kunnen ons helpen na te denken over wat het kan betekenen om "mens" te zijn. Zo wil ik hier een vers meegeven van de Marokkaans-Franse dichter Abdellatif Laâbi (°1942) die omwille van zijn literaire werken als dichter, romancier en toneelschrijver vervolgd werd en in de gevangenis terecht kwam. Later is hij naar Frankrijk kunnen uitwijken. 

(Abdellatif Laâbi
©wikipedia)

In zijn verzen denkt hij dan ook veel na over vrijheid en mens-zijn, over de (on)macht van het woord en over de verlangens die in een mens huizen. In zijn bundel Le poème permanent (Het voortdurende gedicht) maakte hij een eigen woordenlijst.

Daarin bespreekt hij ook het woord "mens".

Een vers dat ons kan helpen om het feest van de Menswording straks op een intensere manier te vieren, misschien.

MENS

Soortnaam 

voor wie vrede brengt op onze aarde

met zijn strijd

met zijn zachtheid

Je kan hem in alle luchtstreken

aantreffen

Maar hij is bovenal

degene die vraagt naar

het waarom van ieder ding

en die zich opengesteld heeft

voor het continent van de gave.

(uit: Abdellatif Laâbi, Het continent van de gave, uitg. P, Leuven, 2013, blz. 45 - vertaling: Bart Vonck)

Advent : tijd om open te komen voor het continent van de gave, le continent du don.

Veertigdagen leven in uitstel

 De tijd naar Pasen toe is traditiegetrouw een tijd van 'vasten' en uitstel van onze bevrediging , van vrijwillig minderen, van vrijwillig trager en aandachtiger leren leven om zo onszelf open te stellen voor het Paasmysterie en voor Jezus die ook in ons hart Pasen wil houden, doortocht.

Maar wat wij als christenen proberen is in feite een diep menselijk gebeuren. De filosoof Cornelis Verhoeven heeft daar behartigenswaardige dingen over geschreven die op zich ook een soort vastenbezinning mogen genoemd worden. 

(een profeet
Musée du cloître 
de N.D. en Vaux
Châlons-en-Champagne
eigen foto sept. 2019)

"Allerlei verschijnselen in het menselijk leven zijn te karakteriseren als uitstel van bevrediging, als een omweg daarheen. Behalve de honger en de kookkunst kunnen we ook andere behoeften en hun bevrediging bezien in het licht van dit uitstel. Het seksuele leven is de mens en het dier gemeenschappelijk eigen. Maar dat wat we erotiek noemen is typerend voor de mens en wel meer naargelang de mens een meer cultureel en ethisch gedifferentieerde mens is. Cultuur is het ritardando [=vertraging] in de bevrediging van behoeften. (...) 

Het uitstel maakt dus de behoefte tot iets menselijks. Het uitstellen van de bevrediging van zijn behoeften maakt een wezen tot een menselijk wezen dat in het uitstel leeft en daar, geïnstrumenteerd met zijn eigenmachtigheid, de dialoog met het gebeuren aangaat. (...)

De ascese behoort tot het menselijk leven. Ook zij houdt verband met het uitstel van de bevrediging en de cultuur van de identiteit. Zij is als het ware zelf de kunst van het uitstellen, niet met de bedoeling het genot van de bevrediging tot een maximum op te voeren, maar met het oog op het bereiken van het juiste menselijke niveau. Zonder ascese is het menselijk leven niet denkbaar en raakt de bevrediging van de behoeften uit de menselijke koers en ontaardt zij in gewelddadigheid. " (uit: Inleiding tot de verwondering, uitg. Ambo, 1967, blz. 168-169 passim)

We geloven dat Jezus mens is geworden. Deze bedenkingen van de filosoof Verhoeven zijn voor mij een bezinning op dit mysterie van de incarnatie, van God die in ons 'vlees' kwam leven. Jezus toont ons, zoals de filosoof Verhoeven, hoe we het juiste menselijke niveau kunnen beleven. 

Jawlensky in Roubaix - 2 -

 De bijzondere schilder Alexej von Jawlensky heeft een bij wijlen heel verstoord leven gehad. Maar wat er ook gebeurde, hij zocht zijn weg dank zij de schilderkunst en zijn geloof. Hij schilderde vanaf 1916 tijdens zijn ballingschap omwille van Wereldoorlog I in Zwitserland een aantal reeksen waaronder een met als overkoepelende titel : meditatie. Deze serie meditaties zijn allemaal uitgepuurde gezichten. 

(Jawlensky : Meditatie
1935 - eigen foto)

Vooral als hij omwille van zijn artritis nog moeilijk kan schilderen, worden zijn werken als maar eenvoudiger. Op kleine formaten (vaak 18 x 13 cm) geeft hij met enkele zwarte of donkere lijnen voorhoofd en neus weer. Met meer bewerkte kleuren vult hij dan het gezicht verder op, met heel zichtbaar de verfstrepen. Deze meditaties zijn een samensmelting van portret, kruis en icoon. Het heilige krijgt bij hem een menselijke toets, zo anders dan de klassieke iconen. Zo slaat hij inderdaad een brug tussen Oost en West, tussen christendom en humanisme, tussen figuratieve en abstracte kunst.

(Jawlensky - Grote Meditatie
Harmonie in Rood 1937 
-eigen foto- )

Zijn meditaties bekijken is binnenstappen in dat tussenrijk van ziel en lichaam, vlees en geest. Het is oog in oog staan met wat incarnatie betekent: God is mens geworden om de mens zijn goddelijkheid te laten ontdekken.

Nog tot 6 februari in La Piscine in Roubaix (Noord-Frankrijk).

Iconen - Icons -vroeger en nu - 9 (slot)

 Met de hedendaagse 'iconen' van Wim Delvoye (zie vorige post) kom ik als besluit van deze reeks over de tentoonstelling in de Villa Empain tot een laatste vraag. Wat is de plaats en betekenis van het beeld, van de afbeelding, van de icoon in onze samenleving en in het geloofsleven van een christen in de 21e eeuw?

Verwacht hier geen antwoord want daarover zijn er in de loop der eeuwen tot op vandaag al hele bibliotheken vol geschreven.

De inleiding van de catalogus door de curator van de tentoonstelling, Henri Loyrette, schetst een mooi en genuanceerd beeld over deze vragen. Hij benadrukt dat dit een immer durend debat is met zijn hoogtij en zijn laagtij. In deze maak ik onmiddellijk de associatie met een andere steeds terugkerende discussie, nl. welke 'naam' geef je aan 'God'. Elke naam roept immers onmiddellijk een 'beeld' op. Als we spreken over God de Vader of over de Barmhartige of over de Rechter of over de Wijze... worden hierbij beelden wakker gemaakt in onze geest. In 2015 verscheen bij het Davidsfonds een boeiend interviewboek waarin professor Roger Burggraeve probeert de ziel van ons mens-zijn te doorgronden vanuit Bijbelse verhalen : "Hoog tijd voor een andere God". In het laatste hoofdstuk (blz. 182-201) toont Burggraeve de unieke plaats van Jezus, de mens die in wie Gods liefde vlees en bloed is geworden. Johannes Paulus II zou ergens deze gedachte over het christendom hebben geformuleerd: "God zou niet enkel mens geworden zijn in Christus , maar door Christus in alle mensen" (ibidem blz. 192). Die menswording vieren we straks opnieuw met Kerstmis waar wij naartoe leven tijdens de advent die vandaag begint. 

(eigen foto - icoon "Ween niet om mij, o Moeder" 1896)

Iconen kunnen dan iets tonen van de "in-wezigheid van Gods transcendentie" (ibidem blz. 193). En de 'wereldse' iconen van Delvoye en anderen kunnen ons dan bij onszelf terugbrengen en ons uitdagen om te zoeken naar de 'in-wezigheid van God' in wat bij een eerste aanblik blasfemisch lijkt. Ook al is het een frustratie of een ontgoocheling of kwaadheid,  ook via deze emoties mogen we een weg zoeken naar Gods inwezigheid in onszelf en in de mensen en leefomstandigheden die we zien en beleven.  

 

New Sacred Images - Bill Viola - 6 -

 In deze reeks over de videokunstenaar Bill Viola zocht ik wat die nieuwe 'heilige' beelden voor onze tijd kunnen betekenen?

Afsluiten wil ik met de belangrijke vaststelling dat het menselijke lichaam centraal staat in de video's van Viola. Daarom zou ik hem door en door christelijk willen noemen. Wat christenen onderscheidt van joden en moslims is hun overtuiging dat de mens Jezus van Nazareth de incarnatie is van God of met andere woorden dat we in het verhaal van de mens Jezus God zelf mogen zoeken én vinden. De God van Jezus Christus is niet vies van ons mensen, hij is zelf mens geworden. Hij is niet afkerig van ons lijden, want hij heeft zelf geleden tot de dood toe. 

"Ecce homo - Zie de mens". 

Nadat Jezus werd gevangen genomen en door de soldaten werd bespot, werd hij voorgeleid voor de Romeinse landvoogd Pilatus. Johannes schrijft in zijn evangelie (hoofdstuk 19, vers 5)  : "Dan komt Jezus naar buiten; hij draagt de doornenkroon en de purperen mantel. Hij - Pilatus- zegt tot hen : Ziehier, de mens!"

De mens tonen is hier ook God tonen.

En Viola toont ons de mens, en dus ook God -als we ons daarvoor willen openstellen-.  De christelijke God is geen God van en voor intellectuelen, hoezeer sommigen dat ook zouden willen. En het mensbeeld van Bill Viola is ook niet van en voor intellectuelen.

Hij zegt ergens : "In deze tijd wordt het lichaam als authentiek instrument verwaarloosd en/of verworpen. In de nieuwe media (video en film) is de lichamelijkheid als zodanig over het hoofd gezien omdat het literaire en theatrale alles in de schaduw zet. Intellectuelen blijven heel wantrouwig voor alles wat tot de geest spreekt door middel van lichamelijkheid. " (eigen vertaling van passage uit :Bill Viola in de serie "paroles d'artiste", blz. 54 bij Fage éditions, Lyon, 2019) 

En is dat nu niet juist de kern van het christendom? Een verhaal dat tot de geest spreekt door middel van lichamelijkheid!

Door de on-middellijkheid van het menselijke lichaam kan een direct contact ontstaan, niet gefilterd of geprangd of verminkt door de ratio, een contact waar God mogelijk wordt als liefde en leven.

Ergens in zijn dagboek schrijft Bill Viola : "Kunst is voor mij een poging om de ziel wakker te maken, want we leven in een industriële wereld die het liefste de ziel slapend zou houden." (ibidem, blz. 3)

Heilige beelden willen de ziel wakker maken. Bill Viola slaagt daar wonderwel in.

Hemels (?) licht in de Villa Empain

 Nog tot 18 april 2021 kan je in de Villa Empain, zetel van de Boghossianstichting, de tentoonstelling The Light House bezoeken. Zoals de titel al suggereert gaat het over licht. Vele boeiende hedendaagse kunstinstallaties over licht en wat licht kan betekenen voor de mens kan je daar zien en beleven. Het woord 'licht' roept onmiddellijk heel wat associaties op en artiesten  gaan deze betekenissen verder onderzoeken en bevragen. 

Een van de eerste werken, centraal in de opstelling van de tentoonstelling, is een installatie van verschillende neonbuizen die als het ware vanuit de hemel / het plafond neerdalen, dat de titel meekreeg: "Jusqu'à preuve du contraire". De in Frankrijk en Marokko (Tanger) levende artiest Mounir Fatmi heeft op de neonlampen in het Arabisch en in het Engels Koranverzen geschreven van Soera 24.

(eigen foto 15/01/2021
detail installatie Mounir Fatmi)

Volgens het programmaboekje zegt de artiest hierbij: "Door het licht te worden, is God nooit echt geïncarneerd en kan hij niet fysiek worden voorgesteld." Hij wil met deze installatie de associatie tussen God en licht in monotheïstische religies in vraag stellen, aldus verder in de bezoekersgids. Voor wie het christelijke geloof iet of wat kent, is deze redenering van Fatmi niet juist. De kern van de christelijke geloofsbelijdenis, uitgedrukt in de zogenaamde 12 artikelen van het geloof én door àlle christelijke kerken erkend, is juist de aanname dat Jezus van Nazareth niet zomaar een profeet (cfr. Islam) of zomaar een rabbi/leraar (cfr. Jodendom) is. De helft van deze geloofsartikelen hebben betrekking op Jezus, zes van de twaalf punten van het 'credo'. Hij is God én mens, hij is de incarnatie van Gods liefde. Het goddellijke licht is dus voor christenen fysiek voor te stellen dank zij de incarnatie.

(foto Marc Deconinck
15 januari 2021
Mounir Fatmi :
 Jusqu'à preuve du contraire)

Wel begrijp ik heel goed dat net déze soera 24 onderwerp is van deze installatie én onderwerp van kritiek op religies. Deze soera met als titel : An Nur  d.w.z.. Het Licht, behandelt o.a. valse eden, laster en geeft richtlijnen voor het gedrag van vrouwen (zoals ogen neergeslagen houden, gesluierd zijn,...).

Deze mooie aansprekende lichtinstallatie heeft zeker bij mij haar doel bereikt: nadenken over de lichtmetaforen in godsdiensten én over de mogelijke verblinding door geloof.

Nieuw jaar 2021

 "Enkele dagen geleden was er een gesprek met wetenschappers over artificiële intelligentie en robotten. Er bestaan robotten voor allen en alles. En dat neemt nog toe. Op een gegeven ogenblik stelde ik de vraag : Wat zullen robotten nooit kunnen doen? Er werd nagedacht, voorstellen gedaan, maar ten slotte was men het over één zaak eens : tederheid. Dat zullen robotten niet kunnen doen. En dat is wat God ons brengt vandaag: de wonderbaarlijke wijze waarop God in de wereld is willen komen. Dat doet in ons de tederheid herleven, de menselijke tederheid die naast die van God staat." 

(Adolf Hölzel: Aanbidding 1912
©Wikipedia)

Dit vertelde paus Franciscus op 23 december laatst (vertaling uit het Italiaans Marcel de Pauw msc; bron: Kerknet).

Aansluitend hierop wil ik een wens formuleren voor het nieuwe jaar...

Laat in 2021 de tederheid herleven, en laat elk van ons dat elke dag opnieuw proberen.

Dan wordt 2021 een nieuw jaar, elke dag opnieuw.

Alle goed gewenst voor dit nieuwe jaar dat ons is gegeven.

Baarmoederlijkheid

 Naar aanleiding van een concert met muziek van Arvo Pärt zocht Sofie Taes in De Standaard Weekblad (19/09/2020-blz. 9 en 10)) naar de redenen voor het wereldwijde succes van deze componist. Ze liet allerlei specialisten aan het woord  zoals een muziekwetenschapper, enkele zangers, een dirigent, een koorleider, een muziekpsycholoog en zelfs een psychoanalist. 

(©Babybites)

De dirigent Philippe Herreweghe zegt: "Er gebeurt niks, maar dat is net de clou. In deze tijd van zappen en swipen brengt Pärts muziek rust en troost." 

En de psychoanalist Eric Van Leuven zoekt naar het bijzondere van deze muziek: "[Deze muziek maakt ] dat je je als luisteraar kunt laten meedrijven zonder ballast: de muziek spreekt, maar zegt niks. En als je nergens over hoeft na te denken, kun je gewoon zijn. Die beleving van een wereld zonder taal noemt men weleens het oceanische gevoel, dat we voor het eerst ervaren in de moederschoot. In die zin kan luisteren naar Pärt een transcendente ervaring opleveren, waarbij je loskomt van de werkelijkheid." 

Een klein voorsmaakje kan je beluisteren in volgend fragment: 

En zo komen we bijna naadloos bij een bijvoeglijk naamwoord dat vaak wordt geplaatst bij de Godsnaam: barmhartig. In het Hebreeuws is dit rakhamim, met als wortelwoord rekhem wat betekent: baarmoeder. Een baarmoeder is datgene wat er is om het andere dan zichzelf te dragen tot het geboren wordt. God de Barmhartige zou je kunnen hertalen tot God de Baarmoederlijk liefhebbende.  Een gelijkluidende benaming is er in de Islam.  'De Meest Barmhartige' (Ar-Rahman) is een van de 99 mooie namen van God binnen de Islam. Zo wordt God dus benoemd door de drie monotheïstische wereldgodsdiensten.   De muziek van o.a. Pärt kunnen zo'n baarmoederlijke beleving faciliteren. Binnen exact een maand is het Kerstmis en het is dan ook mooi om naar dit feest toe onszelf open te stellen voor Gods baarmoederlijke liefde.

(©depositphotos) 

Maar daarna is het aan ons om vanuit deze ervaring verder te gaan en zelf barmhartig te zijn voor anderen, dit betekent de andere in ons hart koesteren zodat hij als andere-dan-mezelf kan en mag leven. Zo lees ik de oproep van Jezus : "Wordt barmhartig zoals uw Vader barmhartig is!" (Lucasevangelie 6,36). 

In die lijn roept de filosoof Emmanuel Levinas op tot de kleine goedheid (cfr. : Burggraeve, Roger, Geen toekomst zonder kleine goedheid, blz. 272-273).

Veertig dagen examentijd... leren zoals Jezus (3)

In twee vorige blogberichten zagen we Jezus die leerde zijn menselijke conditie te doorleven, geslingerd tussen leven met de bekoring en gesteund worden door Gods nabijheid. Wij mogen ons spiegelen aan deze Jezus om zelf te leren mens te worden in deze tijd.
Een populair vastenlied van Willem Barnard zegt het dan zo:
 "Een mens te zijn op aarde in deze wereldtijd
 is komen uit het water en staan in de woestijn,
 geen God onder de goden, geen engel en geen dier."
Hierboven gebruikte ik bewust het woord 'spiegelen'. In de hedendaagse neurologische wetenschappen wordt er druk gestudeerd op de rond 1966 ontdekte spiegelneuronen. Wat hun functie en werking juist inhoudt is nog niet helemaal duidelijk, maar zeker is dat ze meehelpen om ons te ontwikkelen als sociale wezens. Dank zij deze neuronen imiteren we gedrag, zoeken we wat gedrag van anderen betekent en verwerven we (non-)verbale taal. Daarmee gaan we als mens groeien voorbij onze 'oudste' hersendelen (hersenstam of reptielenbrein en limbisch systeem of zoogdierenbrein). Onze primitieve reflexen (vechten-vluchten-bevriezen) en onze emotionele reacties (vanuit vroegere levenservaringen) mogen niet het laatste woord krijgen... Jezus in de woestijn spiegelt ons voor en prikkelt zo onze spiegelneuronen om zijn voorbeeld te volgen. Hij toont ons dat ten volle mens zijn inhoudt om ons niet te laten reduceren tot ons reptielenbrein dat gefixeerd is op lichamelijk overleven noch tot ons limbisch systeem dat ons doet focussen op het najagen van enkel leuke ervaringen en louter bevestiging door anderen. Maar we zien bij Jezus ook hoe hij bekoord wordt om zijn neocortex, zijn nieuwe brein, enkel te gebruiken tot meerdere eer en glorie van zichzelf en dat is niet de weg tot een vol leven. Ten diepste is dit de boodschap van het evangelie.

We ontdekken al levend dat we geen engelen zijn die voortdurend leven vanuit een ideale kennis noch dieren die enkel overgeleverd zijn aan hun reptielenbrein en limibisch systeem.
Zo kunnen de recente wetenschappelijk inzichten ons geloofsleven verdiepen en de lezing van de Bijbelse verhalen in een ander perspectief plaatsen.
Zo worden we uitgenodigd over ons eigen leven na te denken en ons af te vragen hoe we voller mens kunnen worden in de voetstappen van Jezus, de Nieuwe Adam, de nieuwe mens dus.
De afbeelding hierbij, gevonden op het net, komt uit een Frans manuscript uit de 15e eeuw met een heel toepasselijke titel in deze context: "De spiegel van het menselijke gedrag".

Het Hooglied: een uitdagend Bijbelboek

In een vorige blogpost had ik het erover dat het Hooglied een prominente plaats innam in de muziekscore van de film "Youth" van Paolo Sorrentino (2015).
De componist van de song "just", David Lang, sprak in een toelichting over de Joodse traditionele lezing van het Hooglied als een metafoor voor de liefde tussen God en mens. Niet alleen het Jodendom leest op deze spirituele, symbolische manier het meest sensuele Bijbelboek, maar ook in het christendom wordt door deze bril naar dit Lied der Liederen gekeken. De meest gekende lezingen zijn wellicht die van Bernardus van Clairvaux (1090-1153) en van Johannes van het Kruis (1542-1591).

(Marc Chagall- uit zijn reeks
over Het hooglied)

In het recentste nummer van het Benedictijns Tijdschrift met als thema 'seksualiteit en religie' schrijft de benedictijn-kluizenaar Benoît Standaert over wat hem boeit in het Hooglied (Benedictijns Tijdschrift 2017/4, blz. 167-173).  Hij benadrukt dat die tekst heel open is over de rollen van de personages. Hij pleit er dan ook voor om de tekst niet al te gefixeerd te lezen. Dat is even anders dan David Lang die het mannelijke personage vereenzelvigt met God en het vrouwelijke met de mens en daarbij een oplijsting maakt van wie wat zegt. Benoît Standaert stelt het zo: "Het grote lezen is door niets gehinderd want het grote verlangen wenst wederkerigheid. Op het hoogtepunt van de wederkerigheid weet niemand nog wie onderwerp en wie voorwerp is, wie actief of passief bemint of wordt bemind!"(a.w. blz. 170).
Deze lezing opent perspectieven, maar laat mij ook ergens onvoldaan achter. Waarom is God mens geworden in Jezus? Wat betekent deze incarnatie, dit in-het-vlees komen wonen van Gods Woord als ook niet de menselijke seksualiteit daarin een waarde heeft? Wordt dit loflied op de menselijke liefde niet herleid tot een ongevaarlijk symbolisch te lezen mystieke tekst? De grote voorbeeldfunctie van het monastieke en godgewijde leven van religieuzen heeft tot nu toe onze blik daarop vertroebeld. Vanuit een specifieke roeping is er een celibatair leven die doorheen de seksuele onthouding wil getuigenis afleggen van de allesvervullende liefde van God. Maar voor wie niet geroepen is tot zo'n getuigend leven kan het beleven van de menselijke liefde ook op seksueel gebied evengoed religieus waardevol zijn.

(Marc Chagall -uit zijn cyclus "Het hooglied")

De menselijke seksualiteit doordenken en beleven als religieus vormt nog een hele uitdaging voor de christelijke kerken. Het Woord is vlees geworden, God wilde mens worden en daardoor is het menselijke in al zijn facetten (dus ook het lichamelijke seksuele)  volgens mij ook domein van Godsverlangen en Godservaring. Dit wordt een van de uitdagingen voor de christelijke kerken in de komende eeuwen. Hoe paus Franciscus probeert openheid te creëren rond homoseksualiteit is een schuchter  maar hoopvol begin.
Het pleidooi van Benoît Standaert om het Hooglied niet al te gefixeerd te lezen als een uitdrukking van het grote verlangen wil ik dus graag tot het mijne maken. Laat ons het menselijke liefdesverlangen in al zijn verscheidenheid lezen "als werd het gezaaid in onze menselijke conditie" (a.w. blz. 171).