Oproep tot innerlijke vrijheid : Maurice Zundel (1897-1975) - 2 -

 Op 10 augustus 1975 (nu vijftig jaar geleden) overleed de controversiële priester, theoloog, predikant en mysticus Maurice Zundel. Over zijn leven en bochtige parcours kon je al iets lezen in een vorige bericht (10 augustus).

(Maurice Zundel)

Nu wil ik uitgebreid deze bijzondere man aan het woord laten via een tekst uit de bundel "Een andere kijk op de mens. Woorden gekozen door Paul Debains." (uitg. Abdij Bethlehem, Bonheiden, 2003, blz.249-250 passim).

"De crisis van de Kerk heeft haar grond in een bepaalde opvatting over God. Omdat men verkeerd denkt over God kent de crisis vandaag deze omvang en deze verbreiding.

Men heeft God buiten ondergebracht en men heeft Hem binnenin nog niet ontdekt.

Het is vanzelfsprekend dat men deze God die daarbuiten is, weigert,

want Hij komt over als een bedreiging en een inperking die van buitenaf aan het menselijk leven wordt opgedrongen.

Het is vanzelfsprekend dat men deze inmenging van een autoriteit

die zich opdringt en die ontkenning blijkt te zijn van de menselijke vrijheid en waardigheid, als een belediging voor de geest en een frontale aanval ervan aanvoelt.

Men heeft zich in God vergist, men heeft Hem niet erkend,

vanzelfsprekend dus dat de moraal die vasthangt aan de 'traditionele' God, ook zelf aan het wankelen wordt gebracht. (...)

Dit afwijzen van God, kan en moet men overstijgen omdat de echte God binnenin is en niet daarbuiten,

omdat de echte God grond is van onze waardigheid!

Hij is de ruimte waarin zij volledig tot ontplooiing komt,

Hij is het totale licht en de totale vreugde van onze innerlijkheid,

Hij is het die ons tot bestaan en tot volkomenheid brengt.

Het is door Hem dat wij elkander ontmoeten,

het is in Hem dat wij elkander beminnen,

het is dankzij Hem dat wij de dood kunnen overwinnen

en onszelf vereeuwigen."

Zijn eigen mystieke ervaringen herkende Zundel bij Augustinus die in de Confessiones (Belijdenissen), na de beschrijving van zijn bekering in de feiten, filosofisch/theologisch deze ommekeer overdenkt als een overgang van buiten naar binnen (Conf. boek X,27) . De dichter Huub Oosterhuis maakte van deze Augustijnse overweging een lied, op muziek gezet door Antoine Oomen en hier gezongen door zijn dochter Trijntje.

Veel te laat heb ik je lief gekregen. Schoonheid wat ben je oud, wat ben je nieuw: een kerntekst bij Augustinus maar ook bij Maurice Zundel.

Orewoet in museum Parcum - 3 -

 In de bijzondere tentoonstelling "Ectasy&Orewoet" (nog tot 9 november in Abdij van Park, Leuven) worden we binnen gevoerd in een wereld van passionele vrouwen (en enkele mannen) die hun leven inrichten in functie van hun passioneel verlangen. 

Een vorm van vernieting (loslaten en verlies van het ego) kan tot extase leiden en tot het verdwijnen (voor even) van de grens tussen ego en iets/Iemand allesoverstijgends. Vaak wordt deze ervaring beschreven als een storm. Dit beeld is meerlagig en zit vol contrasten: innerlijk/uiterlijk ; aanwezigheid/afwezigheid ; pijn/vreugde ; dood/leven ; bittere liefde/zoete liefde ; het niets/het al. Taal schiet tekort om deze ervaringen te verwoorden en ook beelden blijven beperkt.

Het doet mij denken aan de godservaring van de profeet Elia waarbij de meerlagigheid mooi verwoord werd in 1 Koningen 19, 11-13 :

"Kom naar buiten, zei de Heer, en treed hier op de berg voor mij aan. En daar kwam de Heer voorbij. Er ging een grote, krachtige windvlaag voor de Heer uit, die de bergen spleet en de rotsen aan stukken sloeg, maar de Heer bevond zich niet in die windvlaag. Na de windvlaag kwam er een aardbeving, maar de Heer bevond zich niet in die aardbeving. Na de aardbeving was er vuur, maar de Heer bevond zich niet in dat vuur. Na het vuur klonk het gefluister van een zachte bries. Toen Elia dat hoorde, sloeg hij zijn mantel voor zijn gezicht."

Vuur, stormwinden, aardbevingen, stilte : allerlei aspecten van een overweldigende Godsontmoeting bij Elia én bij de middeleeuwse mystica's. Vele beelden, vele woorden maar allen ontoereikend om deze ervaringen uit te drukken. De zachte bries...daar gaat het uiteindelijk over.

En dit aanvoelen is ook aanwezig bij hedendaagse kunstenaars om hun extatische zoeken uit te beelden.

Dome Wood maakt olieverfschilderijen opgebouwd uit geometrische patronen en vormen die volgens de artiest de mens kunnen helpen om een diepere staat van bewustzijn te bereiken, een vierde dimensie. Waar de christelijke Godzoekers mediteren bij een kruisbeeld met de vijf wonden van Christus, nodigt Wood de hedendaagse mens uit met grote aandacht zich over te geven aan deze doeken, met als gemeenschappelijke titel : 'The Containment of the Inner' (het omsluiten van het innerlijke).

(Dome Wood - eigen foto)

Artiest Emma Talbot maakte een drieluik op zijde met als titel 'The age of the reaper' (het tijdperk van de oogst). De vrouwelijke figuur zien we in verschillende situaties, maar in het middendeel bovenaan zien we een zwarte opening, een leeg gat en de vrouw die binnengluurt. Talbot wil de toeschouwer uitnodigen om in het eigen leven ruimte te maken voor introspectie en de sprong te wagen in het ongewisse zodat er nieuwe perspectieven kunnen ontspringen voor de zoekende mens.

(The Age of the Reaper detail - eigen foto)

Deze expositie lijkt mij dan ook een aansporing om te blijven zoeken naar wat ons overstijgt, om iets groters na te streven en daartoe ons verlangen te voeden en ons innerlijke vuur zuurstof te geven.

Orewoet in museum Parcum - 2 -

Nog tot en met 9 november kan je in de abdij van Park (Leuven) de interessante tentoonstelling "Ecstasy&Orewoet" bezoeken over extase bij middeleeuwse vrome vrouwen uit de Lage Landen in confrontatie / in dialoog met hedendaagse kunstenaars.  

De middeleeuwse vrouwen (begijnen of kloosterzusters) waren op zoek naar een mystieke eenwording met Christus. Bernardus van Clairvaux had het Bijbelse boek 'Hooglied' al becommentarieerd als de beleving van de christelijke ziel als bruid die zoekt naar eenwording met de bruidegom die Christus is. Hij en andere auteurs zoals de Brusselse Jan van Ruusbroec beschreven het pad dat de godzoeker moest volgen om tot een vereniging met Christus te komen. Op een meer lyrische wijze vertolkten vrouwen hun zoektocht en beschreven hun ervaringen.

Gedreven door orewoet (een lichtend heftig verlangen naar de beminde) aanschouwde Lutgardis van Tongeren een kruisbeeld en in een visioen zag ze hoe Jezus zijn ene hand van het kruis verplaatste tot een omhelzing met Lutgardis en hoe zij bloed dronk dat uit zijn zijde vloeide. Deze scène is meermaals te zien in de expo in Leuven, zoals onmiddellijk bij de inkom van de tentoonstelling.

(© Klasse)

Via beschouwing van beelden, het lezen in Bijbel en andere vrome literatuur, het doorleefd ter communie gaan tijdens de misviering en het intens mediteren en bidden gebeurt het dat de mystica als het ware zichzelf overstijgt, zichzelf verliest en een ervaring van bewustzijnsverplaatsing doormaakt. Ze beleeft een extase, een gevoel van eenheid met een groter geheel en met het goddelijke. Deze ervaring overvalt haar en is niet zomaar te produceren. Geen zelf opgewekte trance maar een overrompelende ervaring.

De geliefde beminnen wil voor deze vrouwen zeggen dat ze ook willen mee-lijden met de lijdende Christus. De meditatie over het lijden van Jezus in woord en in beeld loopt soms uit op het willen voelen van dit lichamelijke lijden door zichzelf te geselen.

Bij deze liefdeszoektocht is het lichaam heel nadrukkelijk aanwezig. Zowel bij de 'aangename' als bij de 'pijnlijke' fases. Voor ons springen deze boetedoeningen in het oog en zijn niet zo makkelijk te verstaan. Maar de hedendaagse ultrasporters en atleten laten hun lichaam ook afzien om tot betere prestaties te komen en om de zogenaamde 'runners high' te beleven... Een video met Marina Abramovic of interviews met atletes en milieuactivistes in deze expo  maken ook de brug tussen afzien omwille van een ideaal en omwille van de orewoet, de drang naar eenwording met de Geliefde.

Orewoet in museum Parcum - 1 -

 Nog tot en met 9 november kan je in de Abdij van Park (Leuven) de expo bezoeken met als sprekende titel : Ecstasy & Orewoet.

Ecstasy (XTC) verwijst naar de drugs die heden ten dage vaak ingenomen worden om tot een verandering van bewustzijn te komen. Via deze (en andere drugs) proberen mensen de sleur van het dagdagelijkse te doorbreken en buiten zichzelf te treden.

Orewoet is een Middelnederlands woord dat gebruikt werd door mystici in de 12e-13e-14e eeuw om hun overweldigende drang naar eenwording met Christus te benoemen. De hedendaagse drang naar buitengewone ervaringen en de middeleeuwse zucht naar christelijke mystieke ervaringen naast elkaar plaatsen biedt een nieuw perspectief op toen én op nu!!

Nadat Jezus zich aan de middeleeuwse mystica geopenbaard heeft als zoete vervullende liefde, komt de ontnuchtering dat Hij niet altijd nabij voelt en de mens denkt zijn liefdesverdriet niet te boven te komen. In lied 24 zegt Hadewijch het dan zo :

"ende nu so hevet geworpen neder

dat hi en waent vercomen weder,

hen si al onversien,

bi orewoede van minnen, maget gescien."

(of omgezet in hedendaags Nederlands:

en die ze nu zo diep heeft neergeworpen

dat hij er niet meer bovenop denkt te komen,

tenzij totaal onverwacht,

door razende begeerte naar minne, misschien."

(Hadewijch, Liederen, Historische Uitgeverij,2009, blz. 198-199)

In het middeleeuwse Brabant  en Luik leefden begijnen, kloosterzusters en andere 'mulieres religiosae' die zochten naar mystieke eenwording met Christus. Hun zoektocht is gedocumenteerd in levensverhalen, brieven, liederen en getuigenissen en werd inspiratiebron voor uitbeeldingen allerhande. Deze drang wordt in de tentoonstelling geplaatst naast de vele vormen van hedendaagse zoektocht naar trance, extase en het ontsnappen aan het eigen ik. Hoe verschillend de beeldtaal en de vormen ook schijnen, toch ziet de bezoeker parallellen tussen toen en nu.

Bijzonder aan de Middeleeuwse extatische vrome vrouwen is dat hun trances niet zo kortstondig waren als voorheen. Een extatische toestand kon uren en soms dagen duren. En daarbij komt dat zij ook zelf vaak hun ervaringen beschreven. Later zal het de Karmel-mystici uit het 16e eeuws Spanje ook overkomen (vb. St. Jan van het Kruis en Theresa van Avila). Vandaar dat we ook naast vrouwen uit de Lage Landen ook enkele keren Theresa van Avila zien passeren in deze tentoonstelling.

Zoals het schilderijtje uit ca. 1650 waarbij het kindje Jezus met een gouden pijl het hart van de bewusteloze Theresa doorboort. Deze scene heeft Theresa zelf beschreven in haar autobiografie. Zo'n ervaringen waren ook bekend bij de mystici uit de Lage Landen. De biddende heeft het gevoel overvallen te worden door Gods liefde alsof ze geraakt wordt door een bliksemschicht (vb. vita Beatrijs van Nazareth).

(eigen foto)

Hoor wie klopt daar aan de deur? - 8 -

 In de zoektocht hoe we God kunnen horen kloppen blijf ik verder lezen in het boek van Miriam Rasch Luisteroefeningen. Over aandacht en ontvankelijkheid (uitg. De Bezige Bij, Amsterdam, 2024, 222 p.).

In een vorig bericht leerden we de Russische filosoof Mikael Bakhtin kennen en zijn 'dialogisme'. 

Waartoe moeten we leren luisteren? Wat staat er bij luisteren op het spel? "Luisteren doe je omdat je niet weet wat er gaat komen, anders werkt het niet heel anders dan een algoritme op zoek naar bevestiging. De dialoog met zijn werveling van stemmen is het toneel van wrijving, die volgens Bachtin tot een 'gebeurtenis' kan uitgroeien, die filosofische uitdrukking van het nieuwe, van iets wat zich onttrekt aan de bekende categorieën." (a.w., blz. 101). Deze gebeurtenis gaat niet over iemand al dan niet begrijpen. Meestal gebeurt er net iets omdat we elkaar mis verstaan. 

(©Kootching)

"Luisteren niet om te begrijpen, maar om het onbegrijpelijke te aanvaarden, om de enige overeenkomst te leren kennen die we met elkaar delen: dat we allemaal het andere herbergen, zoals we bacteriën in onze darmen herbergen en microplastics in ons bloed.

Ik vermoed dat dit vraagt om een houding van niet-weten, wat in de psychoanalyse en het boeddhisme, maar ook in kunst en wetenschap belangrijk is. (...) Niet-weten staat niet ten dienste van weten, schrijft Jan Oegema in 'De stille stem', zoals niet alle wachten uit is op verwerven. Hij somt een aantal kenmerken op: verwondering, nieuwsgierigheid, het toelaten van onzekerheid en twijfel, een zekere behoedzaamheid en voorzichtigheid en ten slotte 'bevreemding over de automatismen van het bewustzijn, leidend tot regelmatig optredende haperingen bij het gebruik van de eerste persoon enkelvoud'. Dat wijst er ook op dat niet-weten niet noodzakelijk leeg is, het kan net zo goed overstromen van volheid. 'Niet-weten schept een ruimte waarin in zekere zin alles mogelijk is, omdat niks per definitie vastligt', zo beschrijft  psychoanalyticus Arthur Eaton het begrip. Het is waar het gebeuren de ruimte krijgt.

Hoe luister je dan, als niet-weter? In het boek 'The Wisdom of Not-Knowing' [van Arthur Eaton] lees ik over iets wat 'het derde oor' wordt genoemd. (...) Het derde is te begrijpen als dat wat niet in de binaire hokjes past, het is het overschot daarvan of misschien de relatie zelf tussen luisteraar en beluisterde. Het derde oor heeft naar analogie met 'het derde oog' ook iets met intuïtie te maken, de intuïtie die het nieuwe mogelijk maakt door te putten uit de bronnen van het oude." (a.w. blz.104-105).

Hier onthoud ik dat luisteren tot een 'gebeurtenis' kan leiden, en welke gebeurtenis is omvattender dan Hem te mogen ontmoeten die heeft aangeklopt?

En ook dat we al luisterend ontdekken wat wij, mensen, met elkaar gemeenschappelijk hebben, nl. dat we allemaal het andere herbergen. Alleen is de schrijfster wat beperkt om dat in enkel materialistische zin met voorbeelden te voorzien (bacteriën en microplastics).

En natuurlijk denk ik bij het 'niet-weten' aan het middeleeuwse mystieke geschrift "De wolk van niet-weten".

Op zoek naar ons ingeboren verlangen: Rothko

De Amerikaanse schilder Mark Rothko(1903-1970) wilde met zijn abstracte schilderijen een spirituele ervaring aanbieden,  zoals hijzelf zei: 'a sacred experience'. In de herfst en winter van 2014-2015 was er in Den Haag een grote overzichtstentoonstelling en bij die gelegenheid schreef de Nederlandse essayist en schrijver Joost Zwagerman een uitvoerig essay over Rothko, opgenomen in de bundel "De stilte van het licht. Schoonheid en onbehagen in de kunst." (De Arbeiderspers, Amsterdam, 2015).
[Zwagerman verwijst in zijn essay naar een krantenartikel van Henk van Os en naar twee gedichten van de Amerikaanse dichter John Taggart.]
Lees je even mee met Zwagerman (a.w., blz. 87-88)?

"Nog maar een keer die saillante woorden van Henk van Os over het aanschouwen en beleven van het werk van Rothko: 'ontkomen aan jezelf in sublieme rust.' Met woorden als uit een eenvoudig liedje vertolkt Taggart die ontkomen aan jezelf: 'I have moved away all the way away / from those rooms in this black room.'  

(Mural for End Wall (Untiteld) , 1959)

'Those rooms' staan voor alle plekken, binnens- en buitenshuis, waar men altijd 'aanwezig' is of dient te zijn, en waar het 'ontkomen aan jezelf' onmogelijk, onwenselijk en misschien zelfs onoorbaar is. Voor het uiterst intieme en zelden aan derden in woorden over te brengen 'ontkomen aan jezelf' bieden de monochromen van Rothko een mogelijkheid. 'Movement of transparancy' noemt Taggart op weer een andere plaats in 'The Rothko Chapel Poem' die inwaartse zelfverdwijning. Mark Rothko las de werken van Sint-Johannes van het Kruis, in het bijzonder zijn 'Geestelijk Hooglied'. In dit 'Geestelijk Hooglied' schreef Sint-Johannes van het Kruis: 'Wie iets moet zoeken dat verborgen is, moet in het verborgene doordringen tot de verborgen plaats waar het zich bevindt. Als hij het dan vindt, is hij even verborgen als dat ding.'

(eigen foto Gemeentemuseum  Den Haag
14 november 2014)

Sint-Johannes van het Kruis schreef eveneens: 'Leren leven is de ruimte durven betreden die God verlaten heeft'. Misschien betrad Rothko in en door zijn werk die door God verlaten ruimte. Zijn schilderijen tonen de lege ruimtes die overblijven nadat ze door God verlaten zijn.
God uit zichzelf in het harde feit dat Hij een alomtegenwoordige afwezigheid is - zo zou je het godsbesef van Sint-Johannes van het Kruis en Meister Eckhart ultrakort kunnen typeren. Nog korter gezegd: verschijnen is verdwijnen. Dàt is wat er ook in de werken van Rothko gebeurt. Iets onthult zichzelf - om vrijwel tegelijkertijd in zichzelf te verdwijnen."

Hoe we al kijkend naar de schilderijen van Rothko ons ingeboren verlangen op het spoor komen...
Het kerkelijke feest van de Hemelvaart van Christus is het feest van God die onze wereld verlaat. En Rothko en Zwagerman bieden stof tot bezinning op deze feestdag. Ze laten ons bezinnen over hoe we de ruimte kunnen betreden die God verlaten heeft.