Nova et vetera - expo Abby - 4 -

 In deze advent wil ik nog een keer mij laten aanspreken via de tentoonstelling Faith No More. Rituals for Uncertain Times, nog tot 1 maart in Kortrijk, in het nieuwe museum ABBY.

De advent zet een aantal Bijbelse personages centraal, waaronder Maria. Niet zo verwonderlijk als het gaat over leven in verwachting. 

De vrouw baart leven, zonder vrouwen geen menselijk leven.

In die zin zijn vrouwen levensbelangrijk...en toch blijft het een moeilijk gegeven in kerk en in samenleving.

De expo in Kortrijk toont via de christelijke iconografie een aantal verbeeldingen van Maria, de moeder van Jezus en via de hedendaagse kunsten een aantal strijdbare vrouwen, Marina Abramovic, op kop.

De feministe Abramovic toont zichzelf op een foto met een pasgeboren vrouwelijke baby. Ze presenteert zich als een Maria met kind en noemt de foto "Godmother". Deze foto doet nadenken over religie, gender en de kracht van symbolen. Abramovic wil ons blijkbaar zeggen: gij als toeschouwer, weet dat je leven je is gegeven dank zij/via een vrouw. En door gebruik te maken van de christelijke symbolen daagt ze de gelovigen  uit om na te denken over de rol van vrouwen binnen de christelijke religies.

(Abramovic : Godmother - eigen foto)

Even verderop hangt een schilderij (ca. 1620) van een onbekende Antwerpse schilder "Maria op de maansikkel". Ze vertrapt de draak. Dit tafereel verwijst naar het boek der Openbaring waarin we kunnen lezen : "Er verscheen in de hemel een indrukwekkend teken : een vrouw die met de zon bekleed was, de maan onder haar voeten had en een kroon van twaalf sterren droeg." (Apoc. 12,1). Deze vrouw staat op het punt te bevallen. En enkele verzen verder verschijnt een draak die dreigt het pasgeboren kind op te eten.

Op het schilderij geen kroon van twaalf sterren, maar een draak die verpletterd wordt door de vrouw. De vrouw in deze scène werd gezien als een beeld voor de kerk, die altijd weer bedreigd wordt én als een beeld voor Maria.

Langs deze centrale afbeelding zijn er twee keer vier voorwerpen afgebeeld in een cirkel. Deze verwijzen naar een aantal Mariatitels zoals die gebruikt werden en worden in het litaniegebed voor Maria. We zien verwijzingen naar titels als : Toren van David, Ivoren Toren, Mystieke Roos, Heerlijk vat van godsvrucht, Spiegel van gerechtigheid. 

(Maria op de maansikkel ca. 1620 - eigen foto)

Geloof moet zich altijd vernieuwen en herbronnen. De persoonlijke en maatschappelijke evoluties dagen ons uit het geloofsverhaal te lezen met hedendaagse ogen. De tentoonstelling Faith No More.  Rituals for Uncertain Times kan daarbij inspireren.

Waar in de devotionele traditie de maand mei de Mariamaand is, kan je de Advent gerust ook een sterke Mariatijd noemen, een samen met Maria verwachtingsvol uitkijken naar de geboorte van haar kind.

Nova et vetera - expo Abby - 3 -

 In deze advent bereiden we ons voor op de komst van Christus. Het is een tijd van verlangen. Dit verlangen kunnen we voeden met verhalen over heling en verbinding en met dromen over een nieuwe wereld voorbij haat en oorlog. In deze adventtijd wordt er vaak voorgelezen uit de profeet Jesaja. 

"Maar opschieten zal een twijg uit de tronk van Jesse,-

een scheut uit zijn wortels zal bloeien.

Rusten zal op hem de geest van de Ene,-

een geest van wijsheid en verstand,

een geest van beraad en sterkte,

een geest van kennis en ontzag voor de Ene.

(...) Geringen zal hij richten met gerechtigheid,

in oprechtheid zal hij vonnis vellen voor

de gebogenen op aarde. (...)

Te gast zal zijn een wolf bij een schaap,

een panter vlijt zich neer bij een bokje;

kalf, leeuwenwelp en mestvee tezamen :

een kleine jongen zal ze drijven." (Jesaja 11, 1-2,4,6

 - Naardense Bijbelvertaling)

Een nieuw koningskind wordt aangezegd dat zal zorgen voor een vredevolle samenleving. De dieren die worden opgevoerd moeten dit verlangen naar een harmonieuze maatschappij zonder onrecht poëtisch verbeelden. 

Aan deze profetische passage dacht ik bij het bezoek aan de tentoonstelling Faith No More. Rituals for Uncertain Times in Abby (Kortrijk - nog tot 1 maart 2026) bij het zien van een fotoreeks over de performance van Joseph Beuys (1921-1986) in 1974 New York. 

De kunstenaar laat zich opsluiten gedurende drie volle dagen in een kooi samen met een coyote. Voor de oorspronkelijke bevolking van Amerika is de coyote een heilig dier dat zich kan verplaatsen tussen de fysieke en de spirituele wereld. Beuys had zichzelf in grijs vilt gewikkeld en hield een staf bij. Op het einde van deze drie dagen omhelsde Beuys de coyote. Er was een soort verstandhouding ontstaan tussen mens en dier. Over deze performance kan je ook meer lezen op het internet onder anderen via deze link naar een artikel uit het monastiek tijdschrift De Kovel (nr. 69, september 2021 : https://dekovel.org/wp-content/uploads/2021/11/102904_De-Kovel-69_Resonanties.pdf).

(©LargeGlass)

Ergens anders in dezelfde expo toont een andere Duitse kunstenaar wat er van onze wereld wordt als wij het dierlijke in ons loslaten zonder voeling met onze bodem van verlangen en zonder besef dat wij als mens allemaal 'maar' mens zijn. Uit de 50-delige reeks etsen 'Der Krieg' (1924) van Otto Dix (1891-1969) zijn er in Kortrijk 21 te zien.

( Otto Dix : uit reeks Der Krieg - eigen foto)

Kunstenaars en profeten helpen de brug te bouwen tussen onze fysieke, kwantificeerbare wereld en de wereld van het diepmenselijke verlangen naar heling die aan alle meetbaarheid voorbij gaat. Dit verlangen naar heelheid koesteren is advent ten volle beleven.

Broodnodig lezen als open raam - 3 -

 Ik wil verder lezen in de brief van paus Franciscus aan pastores én aan elke christen over het belang van literatuur . Eerst haalt hij persoonlijke ervaringen op om daarna de verbinding te leggen tussen de cultuur waarin we leven en de Bijbelse verhalen van God met de mensen. In zijn schrijven van 17 juli zoekt de paus te formuleren waarom aandacht voor literatuur aangemoedigd moet worden. De diepste reden is om te zoeken naar gepaste woorden voor de verkondiging van het Jezusverhaal. 

"De dringende taak van de verkondiging van het Evangelie in onze tijd vraagt een inzet zodat iedereen een Jezus Christus kan ontmoeten die vlees is geworden, mens is geworden, geschiedenis geworden is. We moeten er allemaal voor waken het 'vlees' van Jezus Christus nooit uit het oog te verliezen: dit vlees dat bestaat uit hartstochten, emoties, concrete verhalen, handen die aanraken en genezen, blikken die bevrijden en bemoedigen, gastvrijheid, vergeving, verontwaardiging, moed, onverschrokkenheid: in één woord, liefde." (alinea 14)

Typisch aan het christendom is het geloof dat God mens is geworden, dit wil zeggen zich heeft laten vinden in een mens. Hij is 'vlees' geworden, is 'geïncarneerd'.  Niet zonder reden wellicht heeft dichter Roelof ten Napel een van zijn dichtbundels uitgegeven onder de titel In het vlees (uitg. Hollands Diep 2020). Zijn worsteling met het (star protestantse) geloof van zijn jeugdjaren en met zijn homoseksualiteit levert heel wat prangende verzen op zoals onderstaand gedicht over medelijden. Een vers dat helpt om het 'vlees' van Jezus niet uit het oog te verliezen...

(David LaChappelle : Behold 2017
eigen foto)

SONNET XLVII

van je eigen pijn begrijpen dat hij stoppen zal,

begrijpen dat wat jou de tijd ontneemt, want

er lijkt niets te zijn dan leed,

voorbij kan gaan -

voelen dat er een volstrekt andere tijd bestaat

waar jij niet bij kan, waarin de pijn maar even is -

dat iemand je die geven kan, kan

troosten,

want medelijden was al nooit het ondergaan

in plaats van - alsof pijn te verdelen is -

het is bij je blijven, zodat je kan blijven duren,

kan proberen te merken hoe

de pijn vertrekt, zelfs als hij weer komt, dat

geleden pijn vertrokken blijft

(uit: Roelof ten Napel, In het vlees. gedichten, uitg. Hollands Diep, 2020, blz. 96)

Een kijk op Christus ... Olaf en Langhor

 Foto's van Christus : dat kan toch niet! Er bestaan geen afbeeldingen van de Jezus van Nazaret uit de eerste eeuwen,  elke uitbeelding is een verbeelding. En toch zag ik hedendaagse foto's van Christus. 

Maar bij kunstenaars is niets onmogelijk. In de evangeliën staat er verschillende keren dat voor God niets onmogelijk is : zie maar bij Lucas (1,37 en 18,27), bij Marcus (10,27) of bij Mattheus (17,20 en 19,26). Dus ook bij kunstenaars is niets onmogelijk want zij leven vanuit een geloof in de kracht van wat voorbij het evidente gaat.

De hedendaagse fotografe Sophie Langhor (1974) bijvoorbeeld vertrekt van zeemzoete heiligenbeelden en zoekt digitale beelden die deze dicht benaderen. Dan werkt ze die bij tot een soort digitale dubbelganger van het gipsen origineel.

Zo roept ze bij mij vragen op over hoe wij ons Christus proberen voor te stellen én welke normen wij hanteren om ons vast te houden aan deze beelden.

(eigen foto)

De bekende Nederlandse fotograaf Erwin Olaf (1959)ensceneerde zijn eigen versie van het Emmaüsverhaal. Duidelijk liet hij zich inspireren door een aantal schilderijen rond dit thema, maar tegelijk is het ook een heel eigentijds beeld. Er zijn drie figuren rond de jonge baardloze Jezus en op de achtergrond zien we een mozaïek met Miro figuren.

(eigen foto)

Beide werken zag ik in Luik in musée La Boverie tijdens een tentoonstelling met hedendaagse kunst uit Belgische privé-collecties ("Private views").

Heb geloof : derde h3h biënnale Oosterhout

 Een beetje toevallig ontdekte ik twee jaar geleden het bestaan van een kunstmanifestatie in Oosterhout (Nederland Noord-Brabant) binnen de zogenaamde 'heilige driehoek' (h3h). Uniek in de wereld liggen er drie nog actieve kloosters binnen een vierkante kilometer... Deze kloosters stellen een deel van hun patrimonium open voor hedendaagse kunstwerken. In 2021 was het overkoepelende thema 'hoop' en deze editie heeft 'geloof' als leidraad.

De curatoren van de expositie sluiten hier aan bij de oorspronkelijke betekenis van het begrip geloof : vertrouwen en overtuiging. Zo is er nog tot en met 16 juli (uitgezonderd op dinsdag) deze bijzondere tentoonstelling op een bijzondere locatie. Ik heb er zeer van genoten en bepaalde beelden en videofragmenten blijven mij nog dagen later prikkelen. Elke bezoeker zal wel zijn eigen voorkeuren hebben en afhankelijk van achtergrond en het moment dit of dat kunstwerk meer appreciëren dan een ander. 

Hier een kleine eerste kennismaking en wie kan, zou ik zeggen: bezoeken maar! (alle foto's hieronder zijn eigen foto's)

In de kapel van het Norbertinessenklooster Sint-Catharinadal staan langs de zijmuren 7 grote glazen panelen. Deze bestaan uit twee geribbelde glasplaten met daartussenin een iriserende kleurfilter. Dit geheel kreeg de speelse titel mee 'Gaufrettes Suite'.  Je kijkt verwonderd hoe het licht en kleurenpatroon altijd maar veranderd afhankelijk van je positie. Ons eigen standpunt bepaalt mee wat we (willen/kunnen) zien. Verwondering over het licht in ons leven en beseffen hoe sterk alles wordt gekleurd door ons eigen standpunt. Een poëtisch sterke oproep van deze Belgische kunstenares Ann Veronica Janssens. De afbeelding hieronder toont telkens hetzelfde paneel, maar telkens vanuit een ander standpunt. Dit kleine beeld moet je dan twee meter hoog denken...

Bij de start in de tuinen van de Sint-Paulusabdij heeft de Nederlandse artieste Ine Vermee een bijzondere kapel gemaakt, een 'lichtkapel'. Ook hier speelt licht een centrale rol in een yin-yangconstructie met openheid op de hemel en een spel van open en toe als je als bezoeker daarin loopt of daarrond wandelt. In deze kapel kan je eindeloos wandelen en altijd weer verwonderd geraken door een andere lichtinval.

Tot slot, uit het verscheiden aanbod op deze expo toon ik nog een van de foto's van Piet den Blanken. Deze foto's staan her en der verspreid over het parcours en tonen telkens een ander facet van mensen die vol geloof proberen in moeilijke leefomstandigheden te leven.

Op zoek naar licht in donkerwordende dagen -3-

 Zoals in vorige bericht al aangegeven was ik in september laatst in de Grote Kerk van Breda voor een tentoonstelling in het kader van het BredaPhoto Festival 2022. De Mexicaanse fotograaf Yael Martinez toonde er foto's van vrouwen die getroffen werden door het geweld van de nietsontziende drugskartels. Ze staren voor zich uit en als toeschouwer vermoed je een gemis, een verdriet, een grote zorg. Maar door perforaties, gemaakt door de fotograaf, wordt elke scene ook als het ware besprenkeld met lichtplekjes. Die suggereren dat er meer is dan het gemis en de pijn. Het geduldige gedragen leed van deze vrouwen wordt opgetild naar een ander niveau. Deze afgebeelde vrouwen worden dragers van een boodschap van hoop, hoe klein ook, in donkere levens. Ze figureren als brandglazen in kerkgebouwen : doorlaters van licht van buiten naar binnen en van boven naar beneden. Wij als toeschouwers worden geprikkeld om onszelf te bevragen. 

Waar vinden we licht in donkere dagen? 

Zijn wij voor anderen lichtdoorlaters?

Zien wij doorheen ons tekort dat er ook lichtpuntjes schijnen? 

(eigen foto 14 september 2022
Yael Martinez uit de reeks Firefly)

Op zoek naar licht in donkerwordende dagen -2-

 De foto's van Yael Martinez worden in het Magazine uitgegeven bij gelegenheid van Bredaphoto Festival een fotografisch essay genoemd over veerkracht. (Zie ook deze blog bericht van 22 oktober)

De perforaties laten licht doorschijnen en dat doet mij denken aan het evangelieverhaal van de transfiguratie of gedaanteverandering van Jezus (Matt. 17; Mc. 9 en Lc. 9) en aan de passage uit het boek Exodus waar Mozes van de berg Gods neerdaalt met de twee stenen tafelen, terwijl zijn gezicht een stralende glans had. 

Zeggen we ook niet soms over bepaalde mensen dat ze stralen van blijdschap of geluk of dat ze rust uitstralen ondanks alle tegenspoed. 

De Bijbelse verhalen die hier zijn aangegeven tonen telkens iemand die na een intens contact met God via het gebed daar als het ware iets van meedeelt puur door het zijn zelf, los van woorden of verklaringen. We kunnen lichtbrengers worden als we geworteld staan in Gods Aanwezigheid. De foto's van Yael Martinez helpen om die Aanwezigheid niet alleen te zoeken in ons hart of in de liturgie, maar ook in mensen die leven vanuit een veerkracht die onze verwondering wekt. 

(eigen foto 14 september 2022
Yael Martinez : uit de reeks Firefly)

Op zoek naar licht in donkerwordende dagen -1-

 Nog tot 23 oktober is er in het Noord-Brabantse Breda een fotofestival rond de overkoepelende titel "Theatre of Dreams".

In de Grote Kerk werden door de fotografe Newsha Tavakolian een aantal fotografen samengebracht met als rode draad Space to Breathe.

De Grote Kerk is omgevormd tot een ruimte waar mensen kunnen en mogen ademen. Zouden niet elk kerkgebeuren zo'n ruimte om te ademen moeten creëren? 

En wat gebeurt dan bij de mens? Hij ontdekt in zichzelf veerkracht, hij ontdekt in zichzelf een lichtpunt.

De Geest van God wordt in de Bijbel soms aangeduid als een ademtocht ("de stem van een zachte stilte" 1 Koningen 19,12), als een windstoot ("een ruisen zoals van een geweldig gedreven ademen" Handelingen 2, 2). Mensen zoals Elia die depressief is of de apostelen die het niet meer zien zitten na de dood en hemelvaart van hun Meester en bezieler vinden dan als het ware een tweede adem en ze veren op uit hun moedeloosheid. 

Deze veerkracht ziet de Mexicaanse fotograaf Yael Martinez (°1984) bij families die getroffen zijn door het drugsgeweld in hun land. Om deze innerlijke kracht nog meer te visualiseren perforeert hij foto's en laat licht schijnen doorheen de kleine gaatjes. Zo ademen ze teder licht. Hoe broos alles ook lijkt, toch ligt daar de kiem van veerkracht.

De foto's ontroerden mij dan ook mateloos. Ze werden mij tot een soort icoon.

(eigen foto)

Stabat Mater : Maria in de passietijd - 3 -

 

De Oekraïense fotograaf Boris Mikhailov maakte in de jaren 1995-1998 een reeks foto's die de naam 'Case History' meekreeg. Daklozen poseerden voor hem in hun dagdagelijkse omgeving. Een deel van de foto's werd de aparte 'Requiem'-reeks, waarin hij zijn modellen vroeg te poseren in een houding die teruggaat op de klassieke christelijke iconografie. Deze mensen zijn veelal naakt en tonen hun gekwetste, gebroken lichaam, zoals Christus zijn wonden toont in de klassieke iconen en schilderijen over Zijn lijden.

Hieronder een van die foto's die doet denken aan kruisafnemingstaferelen in de schilderkunst. Ik zag deze foto op heel groot formaat in de tentoonstelling "The Problem of God" (Düsseldorf, 2015) samen met andere foto's uit de Requiemreeks. Dat grote formaat maakt dat deze personen worden gepresenteerd als zijn zij heiligen of heersers.

(©Boris Mikhailov)

De geportretteerde daklozen stemden uitdrukkelijk in met deze foto's en met het feit dat ze zouden tentoongesteld worden. Hun kwetsbaarheid wilden ze bewust delen met anonieme anderen.

De museale voorstelling van deze daklozen in de volle 'glorie' van een groot(s) portret wekt bij vele toeschouwers ongemak en soms zelfs ergernis op. Dakloze marginale mensen krijgen een status van heilige of held en worden in hun breekbare maar tegelijk zuivere menselijkheid getoond. 

Deze hedendaagse piëta confronteert ons met de actualiteit en de uitdaging van het lijdensverhaal van Jezus. Jezus sterft nu, anno 2021. Jezus is nu, anno 2021, dakloos en gekwetst. Jezus kijkt ons nu, anno 2021, aan met een vragende, lijdende blik.

Wie is nu, anno 2021, als Maria, die de arme, de naakte, de dakloze ondersteunt? 

David LaChapelle toont Jezus in deze 21ste eeuw

De glitterfotograaf David Lachapelle stelde tot eind februari tentoon in Mons met een expo opgebouwd rond het grote werk "De zondvloed".
Daar werd getoond hoe deze fotograaf die de hedendaagse mode- en andere iconen portretteerde, vanaf het midden van vorig decennium op zoek ging naar verstilling in zijn leven. Hij zocht naar de spirituele bronnen van zijn bestaan. Eerst maakte hij een hele reeks foto's zonder menselijke figuren, maar wel met sporen van mensenwerk in de vorm van industriële gebouwen of tankstations. Hij evolueerde verder en er kwamen terug mensen in beeld. Dat mondde uit in een reeks foto's die duidelijk religieus en christelijk geïnspireerd zijn. Tegelijk laat hij zich als beeldend kunstenaar ook beïnvloeden door meesterwerken uit de schilderkunst.

(eigen foto 14 februari 2018 - ingang BAM Mons)

De figuur van Jezus komt heel vaak terug in zijn heel doordachte, geconstrueerde studiofoto's. De affichefoto van de expo toont ons een krachtige maar tegelijk ingetogen Jezus. De titel van dit werk is: "Behold", verwijzend naar de uitspraak van Pilatus die de gemartelde Jezus toont aan het volk zeggend: "Behold, the man!", "Ziehier de mens", "Ecce Homo".  De klassieke doornenkroon werd vervangen door een bloemenkrans. De Jezus-figuur wordt ons getoond met neergeslagen ogen, als het ware verzonken in zichzelf, in zijn innerlijkheid waar Hij verbonden is met zijn Vader. Vanuit die verbondenheid straalt hij.
Hier denk ik dan aan een overweging van Marianne Williamson, die door Nelson Mandela werd geciteerd tijdens zijn inauguratierede als president van Zuid-Afrika op 27 april 1994.
"We zijn allemaal bedoeld om te schijnen zoals kinderen dat doen.
Wij zijn geboren om de glorie van God die in ons is
door ons heen te laten schijnen, naar buiten.
Dit is niet voor een enkeling weggelegd, maar voor iedereen.
En als we ons eigen licht laten schijnen, geven we onbewust
andere mensen toestemming om dat ook te doen.
En als we van onze angsten worden bevrijd,
zal onze verschijning automatisch anderen bevrijden."