Oproep tot innerlijke vrijheid : Maurice Zundel (1897-1975) -1-

 Op vandaag 10 augustus is het exact vijftig jaar geleden dat de Zwitserse priester Maurice Zundel overleed. Deze eigenzinnige man geraakte in 1923 bevriend met Giovanni Batista Montini (1897-1978), de latere paus Paulus VI. Zundel was sterk beïnvloed door zijn protestantse grootmoeder en protestantse vrienden tijdens zijn jeugdjaren in Zwitserland. Dezen brachten de Bijbel in het leven van Zundel en zo kwam hij al jong tot de ontdekking dat het evangelie vooral een kwestie was van beleven, en niet van kennen. Ook had hij als tiener enkele bijzondere gebedservaringen als doorleefde ontmoetingen met God.

(Maurice Zundel als jonge priester)

Vanuit deze vroege ervaringen leken de scholastiek en de katholieke middelmatige beleving zo onevangelisch. Hij formuleerde zijn bedenkingen vanuit zijn eigen ervaringen en deze werden door vele doorsnee priesters en bisschoppen beoordeeld als op het randje van de ketterij, als het al niet ketterij was. Zo pleitte hij voor godsdienstvrijheid als vers gewijd priester (1922), terwijl pas heel op het eind van het Tweede Vaticaans concilie deze idee werd uitgewerkt in het document "Dignitatis Humanae"(1965). 

Zundel preekte armoede als voorwaarde om evangelisch te leven. Deze uitspraken deden zijn bisschop besluiten hem naar het Dominicaans college in Rome te sturen 'om zijn theologie bij te spijkeren'. In die dagen ontmoet Zundel voor het eerst zijn leeftijdsgenoot Montini. Eenmaal terug in Zwitserland blijft zijn bisschop super wantrouwig. Hij zou gezegd hebben tegen Zundel : 'De Kerk wantrouwt mystici; ze heeft nood aan heiligen.'

Tientallen jaren lang krijgt hij het ene postje na het andere, aalmoezenier nu eens bij religieuzen, dan in scholen, kapelaan in een stadsparochie,... maar nergens krijgt Zundel kansen om zich kerkelijk te ontplooien. Tussendoor verblijft hij even in Parijs en ontmoet opnieuw Montini. Zundel schrijft in de jaren 1930 een eigen catechismus, die echter geen publicatietoelating krijgt van de bisschop. Toch wordt deze gedrukt en verspreid -in de luwte- en later zal paus Paulus VI zelf uit dit werk citeren. Vanaf 1946 wordt Zundel een rondtrekkende predikant, die retraites en voordrachten geeft in het Midden-Oosten, in Frankrijk, Engeland, Duitsland, Italië. 

(G.B.Montini als jonge priester mei 1920)

In 1972 wordt hij door paus Paulus zelf gevraagd om de vastenretraite te preken in het Vaticaan.

Daar, voor een publiek met curiekardinalen en de paus zelf, pleit Zundel om de persoon van Jezus centraal te stellen en niet de organisatie van de kerk. Op het einde van deze retraite vraagt de paus uitdrukkelijk aan Zundel dat deze toespraken zouden uitgegeven worden. In het Nederlands verscheen deze retraite als "Die God, deze mens" (Gooi en Sticht, Hilversum, 1978). 

Het beleven van een relatie met God is begin en einde van elk christelijk leven. Dogma's en kerkelijke organisatie zijn daaraan ondergeschikt. Zoals Zundel het zegt in zijn Vaticaanse retraite :

"Opdat de kerk de geest boeit en het hart van de mensen raakt, is het dus van uitzonderlijk belang dat zij altijd verschijnt als een persoon en nooit als een instituut." (Die God deze mens, blz. 203)

Dit spanningsveld is op vandaag nog altijd heel actueel, een blijvende uitdaging om zich telkens te bekeren tot de God-mens Jezus. Al vijftig jaar overleden blijven de inzichten en inspiraties van deze priester nog altijd hun uitdaging behouden.

Beelden die spreken : Sam Drukker - 4 -

 In een vorige bericht maakte ik melding van het Jezus-woord opgetekend door Mattëus : Waar twee of drie samenkomen in mijn naam, daar ben ik in hun midden (Mt.18,  ). De christelijke kerk is ontstaan uit de leerlingengroep die door Jezus werd samengeroepen. De kern van die groep waren vissers. Het is dan ook nogal normaal dat een aantal evangelieverhalen zich afspelen op of bij het water. En al vroeg in de christelijke traditie ontstond dan ook een beeld voor de jonge groep van volgelingen van Jezus : de Kerk als schip. 

In de drie synoptische evangeliën wordt verteld hoe Jezus slaapt in de sloep waarmee de leerlingen het meer van Galilea oversteken (Mc. 4,35-41; Mt. 8,23-27 en Lc. 8,22-25). Een storm steekt plots in alle hevigheid op maar Jezus slaapt erdoor heen. De apostelen raken echter in paniek en maken Hem wakker. Hij doet de storm luwen en Hij verwijt de leerlingen dat ze angstig waren, terwijl Hij toch in hun midden is.

In de tentoonstelling "Onderweg" met schilderijen van Sam Drukker die ik zag midden mei, waren er heel wat werken met een, twee of drie personen in een bootje op een oneindig lijkende zee. Deze doeken zijn vaak schetsmatig geschilderd, als het ware gehaast want het moet vlug gaan zoals de roeiers zich haasten onderweg naar een veiliger en meer welvarende oever. 

(eigen foto) 

Wij als westerse mensen in 2022 maken onmiddellijk een associatie met de vele vluchtelingen die proberen met gammele bootjes zeeën over te steken. Drie personages samen doen me denken aan dat Jezus-woord over drie mensen samen in Zijn naam.  Vandaar dat samen met die associatie van de vluchtelingen zie ik ook in een werk als "Drie roeiers" hoe de kerk in vooral Westerse landen zich soms als een wankel bootje voelt met nog weinig gelovigen. Naast de sterke uitbeelding van de taaie roeiers en de roodbruine aardekleur van de figuren maken deze verschillende associaties dit werk tot een zeer gelaagd en geslaagd kunstwerk. Een beeld dat spreekt.

Het feest van Petrus en Paulus

(El Greco De berouwvolle Petrus - website Art and the Bible)

De Kerk viert op 29 juni het feest van de apostelen Petrus en Paulus. Dank zij zijn brieven weten we een en ander over Paulus, maar Petrus blijft voor mij altijd een boeiender figuur. Eenmaal bekeerd toonde Paulus een ijver en een overtuiging die niet weersproken wil worden. Petrus daarentegen blijft voor mij vooral een mens die zoekt en zichzelf als leerling van Jezus telkens weer moet uitvinden. Iemand waarin ik mij kan herkennen.
Deze Petrus vind ik terug in een gedicht van de Italiaanse dichteres Alda Merini  (1931-2009)die dank zij de inzet van Uitgeverij P en vertaler Patrick Lateur ook voor een Nederlandstalig publiek toegankelijk is geworden.

Het volgende gedicht van Merini over Petrus  vind ik passend voedsel voor hart en geest op deze feestdag.

PETRUS

Petrus, een landman op de wateren, een man die de aarde omploegde op zoek naar vissen, die ze door de lucht zag vliegen, een zuivere van hart, een oorlogsmythe die de vrede zocht en die bij het zien van Jezus gelooft dat in zijn lichaam de enige weg ligt die kan doorlopen van hoog naar laag en van laag naar hoog.
Wanneer Petrus Jezus verloochent, doet hij dat enkel om zich te beschermen tegen de koude van zijn ellende.
Petrus heeft niemand, maar hij is de Kerk.
Petrus is een leerling, maar hij verschilt niet veel van Judas wanneer hij zijn meester verraadt.
Hij kust hem niet openlijk, maar verbergt zich.
Toch trekt Christus hem uit zijn schuilplaats en toont aan allen de zwakheid van een mens, die bang is om mens te zijn.
De kruisiging van Petrus is de dageraad van de Kerk.

(uit: Alda Merini, Canticum evangelicum, vertaald door Patrick Lateur, Leuven, 2011, blz.32)

Maria in Utrecht -5-

Deze reeks over de tentoonstelling "Maria" in het Museum Catharijneconvent te Utrecht (afgelopen op 20 augustus) wil ik afsluiten met inspirerende woorden die ik gelezen heb in het museummagazine dat rond deze tentoonstelling werd samengesteld.
Op blz. 43 is daar een column van de protestantse bijbelwetenschapper en gewezen professor theologie Sijbolt Noorda. Hij schrijft over zichzelf:  "Opgegroeid in het kale protestantisme, met zijn onversierde kerken, zijn strakke redeneringen en zijn godsbeeld op lichtjaren afstand, ben ik van jongsaf gefascineerd door Maria."
Als theoloog relativeert hij zijn eigen vakgebied met deze bedenking:
"Theologie, de leer van de kerk, wordt als basis van het geloof sterk overschat. Daar ligt niet de aantrekkingskracht. Die schuilt in de herkenbaarheid van het verhaal, van de personages erin. En daarvoor moet je bij Maria zijn. Zij is als het ware de menselijke toegang tot de goddelijke kant."

(Rembrandt: De vlucht naar Egypte)

Noorda stelt vast dat in de loop der geschiedenis de kerk altijd weer bekritiseerd is geworden, met soms heel extreme uitwerkingen. Bij de calvinistische beeldenstormers en de Franse revolutionairen leidde dit tot massale vernietigingen.
Naar aanleiding van deze Mariatentoonstelling zegt Noorda hierbij over deze extremistische kerkcritici: "Was de kerkkritiek maar gebleven bij de wijsheid van Erasmus: 'Geen enkele cultus is Maria aangenamer dan wanneer je haar nederigheid navolgt.'   Mooi dat in het herdenkingsjaar van de Reformatie juist Maria in de spotlights wordt gezet!"

Deze protestantse geleerde wijst ons Maria als de menselijke dimensie van het christelijke geloof en als de gelovige wijsheid die alle rationaliteit ver overstijgt.