Pius XI en Leo XIV ... een eeuw verschil

De katholieke jeugdbeweging K.S.A. (katholieke studenten actie) bestaat in 2028 honderd jaar en als oud-provinciaal secretaris werd mij gevraagd om bij te dragen aan een boek over honderd jaar K.S.A. In een eerste tekst, die nooit het boek zal en moet halen was ik verwonderd over de grote veranderde benadering van de samenleving door 'Rome' over die voorbij honderd jaar. Hier wil ik met u, lezer, deze verwondering delen.  

De jaren twintig van vorige eeuw worden soms wel de 'roaring twenties' genoemd of de 'wilde jaren', met economische heropleving na de catastrofe van de eerste wereldoorlog en met een mondialisering die voelbaar werd voor steeds meer mensen dank zij onder anderen auto's, de radio, de film en populaire muziek (met 78 toerenplaten). Ondertussen zijn de jaren twintig van deze eeuw opnieuw wel 'roerig' te noemen en is er een nieuw soort mondialisering bezig door de technologische (r)evoluties met AI en alomtegenwoordigheid van de computer in allerlei gedaanten en een nieuw soort mondialisering met de klimaatverandering, de ontwrichting van de politiek en de polarisering. 

Eind 1922 publiceerde de toen nieuwe paus Pius XI de encycliek 'Ubi Arcano Dei Consilio' (in de ondoorgrondelijke ontwerpen van God) met een oproep aan de katholieken zich te verzetten tegen de secularisatie via onder anderen het uitbouwen van de Katholieke Actie, een duidelijke positionering van de kerk binnen de maatschappij en het verwerpen van de moderne gedachtenstromingen. Een verdedigende en strijdende houding 'tegen'... De titel van de encycliek focust op een goddelijk plan en op de eerste plaats van de kerk in de samenleving. De priesters die de Katholieke Actie moesten organiseren in de lijn van de pauselijke brief, riepen op om 'Vlaanderen te hernieuwen in Christus'.

Midden de huidige jaren twintig was in 2026 de eerste encycliek van paus Leo XIV  'Magnifica Humanitas' (Schitterende mensheid) een oproep om de menselijke waardigheid hoog te houden midden de digitale storm die over de wereld raast. Een uitnodigende houding 'voor'... De titel van de encycliek legt een heel andere klemtoon en focust op de mens en zijn roeping in de wereld. 

De dogmatische benadering van het geloof werd tijdens het tweede Vaticaans Concilie (1962-1965) omgeturnd naar een benadering waarbij de figuur van de God-mens Jezus Christus meer op de voorgrond trad, voor sommigen té veel. Maar deze houding sluit naar mijn bescheiden inzicht beter aan bij de evangelische boodschap. De mens Jezus en onze relatie met Hem zijn heel iets anders dan het volgen van een doctrine en op het einde van de rit zullen we geen examen krijgen over de catechismus. 

Sporen van het Rijke Roomse Leven ...

 Tijdens de zomermaanden is het dorp Watou, nabij de grens met Frankrijk in het 'diepe' West-Vlaanderen, de plaats voor een kunstenfestival waarin poëzie en beeldende kunsten samen komen. Ieder jaar is ook de plaatselijke parochiekerk Sint-Bavo een van de festivallocaties. Deze kerk getuigt in architectuur en aankleding van een lange geschiedenis met veel vroomheid en steunende mecenassen.

Nu laatst vielen mij de offerblokken op, ingemetseld in de laatste pilaren (dichtst bij de uitgang) met hun specifieke intenties. 

Ik vermoed dat daar de laatste (tientallen) jaren geen euro(cent) meer is gedeponeerd. Stille getuigen van oude vroomheidspraktijken, waarbij je moeilijk een glimlach kan onderdrukken, vooral de lafenis van de gelovige zielen.

(eigen foto's - kerk St. Bavo Watou juli 2026)

De zwarte Madonna van Halle

 Op dit Maria hoogfeest kijk ik even naar een bijzonder cultusbeeld van Onze Lieve Vrouw, nl. de zogenaamde Zwarte Madonna die al eeuwen lang vereerd wordt in het Brabantse stadje Halle.

(©VisitHalle.be)

Het beeld werd in 1267 geschonken aan Halle door de graven van Henegouwen, die het zelf via via geërfd hadden van Elisabeth van Hongarije (of van Thüringen) (1207-1231). Deze koningin werd tijdens haar leven al bekend om haar onverschrokken zorg voor de zieken en armen en al vlug na haar dood werd ze heilig verklaard.

Het beeld van de zwarte madonna staat in de Sint-Martinusbasiliek, die werd ingezegend in 1410. Vooral nadat in 1489 bij een beleg van de stad stad en kerk gevrijwaard werden van grote vernielingen, werd dit toegeschreven aan de tussenkomst van Maria. In de basiliek ziet men nog de kanonballen die door de mantel van de Madonna zouden zijn opgevangen. De Madonna zelf zou dan zwart geworden zijn door de kruitsporen.

Halle en de Madonna werden vaak ingezet door politieke leiders die bij haar beeld om haar voorspraak baden.

Al deze elementen vinden we terug in een gedicht van Achilles M. Surinx. We lezen er verwijzingen naar deze geschiedenis én we gaan als het ware met de dichter mee bidden bij dit beeld.

HALLE

Ik knielde voor het hoogaltaar en

keek naar je op, Zwarte Madonna.

Jouw gelaat verhulde de zachte ogen van

een moeder met een zogend kind, terwijl

kroon en praalkleed je koninklijk tooiden.

Ik knielde op de uitgesleten stenen trappen,

waar ik sporen voelde van zovelen eerder:

Albrecht, Isabella, Karel en Filips; stout,

schoon of braaf, rijk, mooi of arm; ze waren

altijd blijven komen. Moeders en rijpe dochters

zochten bij jou de troost die ze ontbeerden.

Geuzen en veroveraars werden afgehouden,

getuigen 32 ijzeren ballen uit kanonnen.

Naalden, valken, kwade gedachten,

een gewisse dood, je wist met alles raad.

Verlos mij van mijn vruchteloos verdriet!

Misschien zijn wonderen weer in de lucht,

is er genade voor wonden diep vanbinnen,

mogen oude vrijheden bestaansrecht hebben.

Nooit heb ik te veel gezien, te veel gehoord.

(uit: Surinx, Achilles M., Wat het voorstelt. Gedichten 1989-2017., Wevelgem, uitg. Aleph, blz. 89)

Oproep tot innerlijke vrijheid : Maurice Zundel (1897-1975) -1-

 Op vandaag 10 augustus is het exact vijftig jaar geleden dat de Zwitserse priester Maurice Zundel overleed. Deze eigenzinnige man geraakte in 1923 bevriend met Giovanni Batista Montini (1897-1978), de latere paus Paulus VI. Zundel was sterk beïnvloed door zijn protestantse grootmoeder en protestantse vrienden tijdens zijn jeugdjaren in Zwitserland. Dezen brachten de Bijbel in het leven van Zundel en zo kwam hij al jong tot de ontdekking dat het evangelie vooral een kwestie was van beleven, en niet van kennen. Ook had hij als tiener enkele bijzondere gebedservaringen als doorleefde ontmoetingen met God.

(Maurice Zundel als jonge priester)

Vanuit deze vroege ervaringen leken de scholastiek en de katholieke middelmatige beleving zo onevangelisch. Hij formuleerde zijn bedenkingen vanuit zijn eigen ervaringen en deze werden door vele doorsnee priesters en bisschoppen beoordeeld als op het randje van de ketterij, als het al niet ketterij was. Zo pleitte hij voor godsdienstvrijheid als vers gewijd priester (1922), terwijl pas heel op het eind van het Tweede Vaticaans concilie deze idee werd uitgewerkt in het document "Dignitatis Humanae"(1965). 

Zundel preekte armoede als voorwaarde om evangelisch te leven. Deze uitspraken deden zijn bisschop besluiten hem naar het Dominicaans college in Rome te sturen 'om zijn theologie bij te spijkeren'. In die dagen ontmoet Zundel voor het eerst zijn leeftijdsgenoot Montini. Eenmaal terug in Zwitserland blijft zijn bisschop super wantrouwig. Hij zou gezegd hebben tegen Zundel : 'De Kerk wantrouwt mystici; ze heeft nood aan heiligen.'

Tientallen jaren lang krijgt hij het ene postje na het andere, aalmoezenier nu eens bij religieuzen, dan in scholen, kapelaan in een stadsparochie,... maar nergens krijgt Zundel kansen om zich kerkelijk te ontplooien. Tussendoor verblijft hij even in Parijs en ontmoet opnieuw Montini. Zundel schrijft in de jaren 1930 een eigen catechismus, die echter geen publicatietoelating krijgt van de bisschop. Toch wordt deze gedrukt en verspreid -in de luwte- en later zal paus Paulus VI zelf uit dit werk citeren. Vanaf 1946 wordt Zundel een rondtrekkende predikant, die retraites en voordrachten geeft in het Midden-Oosten, in Frankrijk, Engeland, Duitsland, Italië. 

(G.B.Montini als jonge priester mei 1920)

In 1972 wordt hij door paus Paulus zelf gevraagd om de vastenretraite te preken in het Vaticaan.

Daar, voor een publiek met curiekardinalen en de paus zelf, pleit Zundel om de persoon van Jezus centraal te stellen en niet de organisatie van de kerk. Op het einde van deze retraite vraagt de paus uitdrukkelijk aan Zundel dat deze toespraken zouden uitgegeven worden. In het Nederlands verscheen deze retraite als "Die God, deze mens" (Gooi en Sticht, Hilversum, 1978). 

Het beleven van een relatie met God is begin en einde van elk christelijk leven. Dogma's en kerkelijke organisatie zijn daaraan ondergeschikt. Zoals Zundel het zegt in zijn Vaticaanse retraite :

"Opdat de kerk de geest boeit en het hart van de mensen raakt, is het dus van uitzonderlijk belang dat zij altijd verschijnt als een persoon en nooit als een instituut." (Die God deze mens, blz. 203)

Dit spanningsveld is op vandaag nog altijd heel actueel, een blijvende uitdaging om zich telkens te bekeren tot de God-mens Jezus. Al vijftig jaar overleden blijven de inzichten en inspiraties van deze priester nog altijd hun uitdaging behouden.

Christelijke eenheid ...(2)

 Zeker in deze tijden van polarisering is het jammer dat de christenen zo verdeeld getuigenis afleggen van de evangelische boodschap. Bij de eerste christenen die in de 19e eeuw de christelijke verdeeldheid wilden omsmeden leefde de overtuiging dat dit een werk van lange adem zou zijn en dat het ruimste draagvlak voor ontmoeting het gebed was. Hoe men ook de Bijbel en de traditie interpreteert, iedere christen bidt en dat is iets wat we samen kunnen doen. The World Evangelical Fellowship, een groep gereformeerde en anglicaanse christenen, begonnen vanaf 1847 met een jaarlijkse 'week van gebed'.

Na de Tweede Wereldoorlog kwamen op verschillende plaatsen verschillende initiatieven tot ontwikkeling om de oecumenische gedachte te bevorderen. Een bijzondere plaats in dit verhaal is voorbehouden aan de gemeenschap van Taizé, gesticht door de charismatische Roger Schutz (1915-2005). Tachtig jaar geleden, 1945, stichtte hij in het Bourgondische dorpje Taizé een oecumenische gemeenschap. 

(foto gevonden op website Otheo zonder vermelding van datum : van links naar rechts
frère Max Thurian, frère Roger Schutz, kardinaal Bea en paus Johannes XXIII)

Schutz zou een belangrijke figuur worden die onder anderen tijdens het Tweede Vaticaans Concilie als 'waarnemer' deelnam aan de activiteiten. In feite was hij door zijn persoon en zijn ideeën een belangrijke factor bij het tot stand komen van verschillende conciliedocumenten. Hij was bevriend met de pausen Johannes XXIII en Paulus VI, en later ook met Johannes Paulus II. Ook hield hij een bijzondere band met kardinaal Bea die de voorzitter was van het Romeinse secretariaat voor de eenheid der christenen.

Schutz had het als persoon heel moeilijk met breuken. In zijn dagboek schrijft hij op een bepaald moment in het voorjaar van 1980  :

"In onze kerk praatte ik met christenen die integrist genoemd worden. Daarna kwamen er christenen die progressist heetten. Terug thuis noteerde ik meteen deze woorden : zowel de 'integristen' als de 'progressisten' liefhebben. Vooral ze niet rug naar rug wegsturen, dat zou de middenweg zijn die van ons verwaande rechtvaardigen maakt en niet de arme in Gods huis."

In datzelfde voorjaar bij een bezoek aan Rome schrijft hij over zijn pijn om de verdeeldheid en zijn hoop op eenheid.

"Hoe de eenheid tot stand brengen wanneer de grote denkers op het openbare plein redetwisten? Als men partij moet kiezen om te bestaan, houdt men dat niet uit. Wat kunnen we doen tegenover de ziekten in onze Kerk? Sommigen, een klein aantal, laten zich in dit getwist meeslepen. Meerderen, het grootste aantal, vluchten deze confrontatie en verwijderen zich meteen van Christus. Op de meest sombere momenten, wanneer de Kerk het meest ontmoedigd is, is er steeds bezieling en opflakkering gekomen. Dan gebeurden de diepe mutaties, niet degenen die verdelen, maar degenen die van binnenuit de bressen opvullen en verbinden met wat afgescheurd was."

In deze gebedsweek voor de eenheid is het goed om stil te worden bij dit getuigenis van een van de meest bijzondere figuren van de 20ste eeuw en ons door zijn geloof te laten inspireren.

Christelijke eenheid... (1)

 De gehele geschiedenis door van de kerk als gemeenschap van leerlingen van Jezus Christus is gekenmerkt door verschillende accenten en interpretaties van de evangelieverhalen. Zo ontstonden altijd weer nieuwe gemeenschappen die zich niet konden vinden in de apostolische traditie van de Roomse christenen. Deze verscheidenheid was heel vaak aanleiding tot bittere conflicten die heel dikwijls met geweld werden aangepakt. De inquisitie is er het symbool van.

Waar een aantal protestantse kerkgemeenschappen en anglicanen al in de 19e eeuw deze verdeeldheid betreurden en een jaarlijkse week van gebed voor eenheid organiseerden, werd pas negentig jaar geleden (1935) van katholieke kant bij dit initiatief aangesloten.

Dit hebben we te danken aan de Franse priester Paul Couturier  (1881-1953), die in 1923 werd gevraagd zich te bekommeren om de Russische ballingen in en rond Lyon, mensen die na de Oktoberrevolutie en de machtsovername door de communisten gevlucht waren. Zo ontdekte hij de rijke orthodoxe traditie. Hij bouwde vele contacten op die hem tijdens het interbellum tot katholiek aanspreekpunt maakten voor de niet-katholieke christenen. 

De Roomse kerkleiders hebben zich heel lang heel terughoudend opgesteld ten aanzien van de oecumenische beweging. Met de oecumene willen de verschillende christelijke geloofsdeterminaties elkaar beter leren kennen en naar elkaar toegroeien, in het besef dat deze verdeeldheid geen al te beste getuigenis is voor het evangelie.

Het tweede Vaticaanse concilie publiceerde in 1964 een decreet over de deelname van katholieken aan de oecumenische beweging. 

Dit decreet zette de deur open naar een minder krampachtige houding ten aanzien van niet-katholieke christenen. Maar de weg naar meer eenheid is nog lang.

Van 18 tot 25 januari is er nu opnieuw de gebedsweek voor de eenheid van de christenen. Het thema dit jaar is een zin uit het Johannesevangelie :"opdat zij allen één mogen zijn" (Jo. 17,21), een zinsnede uit het zogenaamde hogepriesterlijke gebed van Jezus, een bede die nog immer actueel is. 

Quia ergo femina : naar aanleiding van Maria Ten Hemelopneming -1-

 Straks op 15 augustus viert de Roomse kerk het feest van Maria Ten Hemel Opgenomen. Midden de oogstmaand wordt gevierd dat het leven van Maria voltooid wordt -geoogst wordt- doordat ze na haar dood ten hemel zou zijn opgenomen. 

De figuur van Maria is doorheen de eeuwen opgeladen met vele betekenissen en associaties: model van de Kerk als gelovige gemeenschap, model van de individuele gelovige, pionier van de gelovigen, tegenbeeld voor de zondige Eva, ...

De bijzondere en zeer getalenteerde vrouw Hildegard van Bingen (1098-1179) was kloosterzuster en later abdis (kloosteroverste), schreef muziek en liedteksten, verzamelde kennis over medicijnen en beschreef dit in boeken, beschreef haar gebedservaringen en is tot op vandaag voor velen een lichtend voorbeeld. In de voorbije jaren is haar muziek meer en meer in de belangstelling gekomen en hier wil ik in enkele berichten stilstaan bij een van haar Maria-liederen.

Via de recente vertaling door Patrick Lateur kan iedereen die  wil dichter komen bij de liederen van Hildegard. 

Ik wil de antifoon "Quia ergo femina" wat nader verkennen. 

Eerst even de tekst met de vertaling door Lateur zoals die staat in het boek Hildegard van Bingen, Symphonia - Gezangen, uitgeverij Halewijn, Antwerpen, 2022, blz. 32-33.

Quia ergo femina mortem instruxit,

clara virgo illam interemit,

et ideo est summa benedictio

in feminea forma

pre omni creatura,

quia Deus factus est homo

in dulcissima et beata virgine.

          Daar een vrouw dus bouwde aan het huis van de dood

          brak een stralende maagd het af.

          Daarom is de hoogste zegening te vinden

          in de gedaante van de vrouw,

          meer dan in elk schepsel.

          Want God is mens geworden

          in de allerliefste en gezegende Maagd.

Je kan een heldere uitvoering van de antifoon via onderstaande link beluisteren.

Twee elementen haal ik nog even uit deze antifoon. Maria wordt geplaatst tegenover Eva; Maria is de nieuwe Eva die herstelt wat door de eerste Eva werd verminkt. Ten tweede is er de metafoor van het bouwen en afbreken van een huis. Abdis Hildegard was zelf een nieuwe abdij aan het bouwen (Rupertsberg) en ziet in Maria de architect van de Stad Gods, de kerk als stad Gods. De vrouw wordt hier bezongen als bron van de grootste zegening, dank zij en omwille van Maria's rol bij de menswording van Christus.      

Augustinus in Milaan (2)

In de vorige blogpost vertelde ik hoe Augustinus voor zichzelf tot geloof kwam. In die tijd was het de gewoonte dat mensen op volwassen leeftijd zich lieten dopen. Dat gebeurde normaal tijdens de paasnacht en de hele vastenperiode ervoor was een intense periode van geloofsonderricht.
Zo ook voor Augustinus die in Milaan op 24 april 387 werd gedoopt door bisschop Ambrosius. Er zijn twee plaatsen in Milaan waar de doop van Augustinus wordt herdacht.

(Sant'Agostino in Camminadella
eigen foto 6 juni 2019)

In de onmiddellijke nabijheid van de Basilica Sant' Ambrogio waar het graf vereerd wordt van Sint Ambrosius, is er een klein kerkje dat ik per toeval heb ontdekt en dat noemt: Chiesa Sant' Agostino in Camminadella. Dank zij de middagsluiting van de basiliek zochten we nog wat schaduwen verkoeling in het hete centrum van Milaan. Metrowerken vlakbij maakten veel kabaal en we zochten wat verder weg enige rust en koelte. Zo ontdekten we een klein kerkje dat open was en blijkbaar volledig in het teken staat van Augustinus en zijn bekeringsverhaal. Volgens de steen boven de toegangsdeur (die ik pas ontdekte bij het verlaten van het kerkje) zou Augustinus daar gedoopt zijn. 

(muurschildering - eigen foto)

Maar dat lijkt weinig waarschijnlijk want een aparte individuele doop buiten de Paasnacht was zéér ongebruikelijk en alleen in gevallen van stervensgevaar of andere acute levensbedreigende situaties.

 Wel is er in het koorgedeelte een muurschildering die het bekeringsverhaal van Augustinus verbeeldt: neem en lees...onder de vijgenboom.
Dat is de ene plaats waar de doop van Augustinus wordt herdacht. Een klein achterafkerkje kan je zeggen.

De andere plek in Milaan is dé centrale plaats van de stad: de Duomo (ofte de kathedraal). Vorige eeuw werden uitvoerige opgravingen gedaan in en vlak voor de kathedraal. Daar werden de resten van de eerste laatromeinse/vroeg middeleeuwse kathedraal opgegraven, toegewijd aan de heilige Tecla. Zoals gebruikelijk in die periode was er vlak voor de kathedraal een apart gebouwtje als doopkapel of baptisterium opgetrokken. In de archeologische site vlak voor de Duomo kan je de grondvesten zien van het baptisterium waar Augustinus wellicht gedoopt werd in 387.

(eigen foto 6 juni 2019
vooraan zeshoekige baptisterium
Milaan )

Sint Salvatorskathedraal van Brugge na 30 jaar helemaal gerestaureerd

 Een kathedraal waar vele eeuwen aan gebouwd en verbouwd werd getuigt dan ook van een heel stuk kerkgeschiedenis.
Gotische kruisbeelden en barokke sculpturen ademen een andere tijd én een andere visie op het geloofsverhaal.
Boeiend en voor wie zich openstelt ook zeer relativerend over onze eigen plaats in en kijk op het geloofsverhaal dat alsmaar anders verder gaat, met vallen en opstaan, met licht- en schaduwkanten, met extravertie en intravertie.

(eigen foto

(eigen foto)

Brugse kathedraal helemaal gerestaureerd

De Sint-Salvatorskathedraal van Brugge is na vele jaren eindelijk helemaal gerestaureerd.
Het is een hele prestatie geweest die dertig jaar in beslag heeft genomen en begonnen is onder bisschop Roger Vangheluwe.
Het gebouw is gerestaureerd, de geloofsgemeenschap lijdt nog altijd schade onder het misbruikverhaal van Vangheluwe. Ik was wel getroffen dat naast de hoofdingang van de kathedraal het bescheiden en kwetsbaar  kunstwerk van Ingrid Rosschaert voor de slachtoffers van seksueel misbruik in de kerk een gepaste plaats heeft gekregen.

(Esse est percipi)

Op een informatiepaneel lees je in vier talen waarover het gaat.
ESSE EST PERCIPI
zijn is waargenomen worden                                             

Aangeboden aan de bisschop van Brugge 
door de slachtoffers en hun sympathisanten
verenigd in de Werkgroep Mensenrechten in de Kerk 
op Paaszaterdag 7 april 2012
tussen Goede Vrijdag en Pasen.

Om nooit te vergeten
het lijden, sterven
en uitzien naar herkenning en opstanding
van slachtoffers van seksueel misbruik
in de Katholieke Kerk.

2000 jaar christenen

Op Kerstavond 2017 bezocht ik in Parijs de tentoonstelling over 2000 jaar christendom in het Midden-Oosten. Deze expositie was te zien in het Institut du Monde Arabe, maar is nu te bezoeken in Tourcoing (tussen Kortrijk en Rijsel).

Met mooie beelden, schilderijen, iconen en andere voorwerpen is deze tentoonstelling een feest voor het oog. Maar er is meer. De informatiepanelen, schema's en kaarten bieden op heel overzichtelijke manier veel informatie over de lange, soms ingewikkelde, soms pijnlijke geschiedenis van de christenen in deze regio. Zo ontdek je dat deze streek de eeuwen door broeihaard is geweest van geschillen tussen godsdiensten, volkeren en culturen. Deze tentoonstelling toont dan ook hoe complex de situatie is in het gehele Midden-Oosten, zo gelaagd dat zwart-wit-schema's en wij-zij-verhalen niet kunnen weergeven wat er allemaal meespeelt tot op vandaag.

Aan te raden: een informatief sterke en visueel mooie tentoonstelling. Met de trein gemakkelijk te bereiken vanuit Antwerpen (lijn naar Rijsel/Lille Flanders), maar informeer je over de stakingsdagen bij de Franse spoorwegen...

(eigen foto)

(eigen foto)