Sporen van middeleeuwse vroomheid en kunde - Sint Maartenskerkje in Vic - 2 -

 In een vorig bericht werd je al binnengevoerd in het romaanse kerkje van Vic (departement Indre). Laat ons nu even dichter een aantal fresco's bekijken. Een groot deel van de beschilderingen waren niet zichtbaar voor de gelovigen, want ze vulden de muren van de ruimte tussen de gelovigen en de absis met het altaar, dat is een soort priesterkoor. Dus vele van die fresco's waren bedoeld als meditatiestof voor de priester en diaken.

Deze reeks muurschilderingen vormen een soort stripverhaal en een van de hoofdthema's is het lijdensverhaal van Christus, met de intocht in Jeruzalem op palmzondag, het laatste avondmaal met voetwassing en aankondiging door Jezus van het verraad van Judas, de kruisiging en kruisafneming. Bij momenten slaagt de schilder er wonderwel in om emoties te suggereren.

De scene van het Laatste Avondmaal toont wat we lezen in het evangelie van Mattheüs : " 's Avonds gingen Jezus en de leerlingen samen eten. Onder het eten zei Jezus : 'Luister goed naar mijn woorden : één van jullie zal mij uitleveren.' De leerlingen werden heel verdrietig en vroegen allemaal aan Jezus : 'Ben ik het? Neen toch, Heer.' Jezus antwoordde : 'Eén van jullie nam net iets uit de schaal, tegelijk met mij. Dat is de man die mij zal uitleveren." (Mt. 26, 20-23)(vertaling : Bijbel in gewone taal). We zien op de schildering de verwarring onder de apostelen door hun blikrichting en  de houding van hun handen.

(Laatste Avondmaal - kerkje Vic - eigen foto)

Een andere episode uit het Laatste Avondmaal wordt ook verbeeld, namelijk de voetwassing én dat speciaal van Petrus, omdat hij net protesteerde : "U mag mijn voeten beslist niet wassen. Nooit! Jezus zei : 'als ik je voeten niet mag wassen, kun je niet bij mij horen.' Toen zei Petrus : 'Heer, was dan niet alleen mijn voeten, maar ook mijn handen en mijn hoofd!' " (Jo. 13, 8-9) (vertaling Bijbel in gewone taal). De armen van Petrus geven mooi uitdrukking aan het protest van Petrus.

(voetwassing van Petrus - kerkje Vic - eigen foto)

En dan is er het verraad van Judas, door middel van een kus. Deze verraderskus kennen we in ons spraakgebruik als de ' Judaskus'. (cfr. Mc 14,45 en Mt. 26,49). Het indringende ogenspel in Vic is impressionant. 

(Judaskus - kerkje Vic - eigen foto)

In een volgende bericht wil ik nog enkele delen van de muurschilderingen in Vic onder de aandacht brengen.

ûs 

Sporen van middeleeuwse vroomheid en kunde - Sint Maartenskerkje in Vic - 1 -

In het departement Indre, in de buurt van het stadje La Châtre en niet ver van het huis van schrijfster George Sand (1804-1876), is er het dorpje Vic. Hier waren ooit Romeinen gevestigd en werd in de 11e-12e eeuw een kerkje gebouwd, in de stijl van die tijd, romaans dus. Alleen het torentje werd later toegevoegd.

(kerkje van Vic - eigen foto)

Het interieur van dat kerkje, toegewijd aan de heilige Martinus, staat op de lijst van beschermde monumenten in Frankrijk. In de 19e eeuw ontdekte de pastoor onder een kalklaag fresco's die het grootste deel van de kerkmuren bedekten. Na onderzoek bleken deze gemaakt te zijn in de 12e eeuw. In een bijgebouw van de kerk kan de bezoeker via een aantal schermen inzoemen op de geschiedenis en iconografie van deze fresco's. Mede dank zij George Sand werden de fresco's bewaard en erkend als uitzonderlijk erfgoed.

Als je de deur van het kerkje openduwt, wordt je onmiddellijk getroffen door het totaalzicht. En je ziet dat er veel te ontdekken valt... als je dieper doordringt tot in het priesterkoor en de absis.

(overzicht interieur kerk Vic - eigen foto)

In een volgend bericht hier zullen we dit kleine juweeltje verder onder de loupe nemen.

Sporen van middeleeuwse vroomheid en kunde - Gargilesse Dampiere - 2 -

In een vorig bericht maakten we kennis met het romaanse kerkje van Gargilesse Dampiere maar het beste moet dan nog komen. 

Er is onder de kerk een crypte die helemaal beschilderd is met fresco's uit de 13e eeuw. Deze fragiele kunstwerken zijn er meestal nog goed bewaard, ondanks vochtigheid en schimmelvorming. Hier zien we scenes die verwijzen naar het laatste oordeel en naar de kindsheidsverhalen uit het evangelie. 

(hoofdnis in crypte kerk Gargilesse - laatste oordeel - eigen foto)

Een van de zijtaferelen toont hoe Maria wordt verbeeld als de nieuwe Eva. De eerste Eva (onderste niveau) heeft door haar ongehoorzaamheid (het plukken van de verboden vrucht) het lijden in de wereld gebracht (cfr. boek genesis 2 en 3) en Maria bovenaan links gehoorzaamt aan de engel , en rechts als vervolg van een stripverhaal, bezoekt ze haar zwangere nicht Elisabeth (Lc. 1).

(fresco's met beneden Adam en Eva en boven Maria - kerk Gargilesse - eigen foto)

En een iets minder goed bewaarde fresco toont Maria met baby Jezus op een ezel, verwijzend naar de vlucht naar Egypte na het bezoek van de drie wijzen (Mt. 2).

(vlucht naar Egypte - fresco in kerk van Gargilesse - eigen foto)

Deze kerk vormt een buitengewoon geheel dat getuigt van de geloof en de vakmanschap uit de middeleeuwen, maar die ons nog tot op vandaag kunnen ontroeren. 

Sporen van middeleeuwse vroomheid en kunde - Gargilesse Dampierre -1-

 

(eigen foto - kerk Gargilesse)

In het kleine dorpje Gargilesse Dampierre in het zuiden van het departement Indre, niet zo ver van Châteauroux, staat een fors romaans kerkje binnen de ommuring van een kasteeldomein, gebouwd in de 12e eeuw. 

De sobere buitenmuren doen niet vermoeden welke oude schoonheden zich verschuilen daarachter. 

De kerk heeft een beschilderd absisplafond met een majesteitelijke, zegenende Christus in een purperen gewaad (koninklijke kleur en tegelijk verwijzend naar de bespotting van de gevangen Jezus cfr. Marcus 15,16-20 en vergelijkbaar Mt. 27 en Joh. 19)), in een mandorla dat symbool staat voor het samenkomen van twee werelden (de hemelse en de aardse).

(plafond absis kerk Gargilesse - eigen foto)

Rondom rond worden pilaren versierd met gebeeldhouwde kapitelen die verwijzen naar Bijbelse taferelen. Ik heb ze niet geteld, maar er zouden 120 zo'n beeldige kapitelen zijn. Wel worden daar ook de vierentwintig oudsten voorgesteld, zoals beschreven in het boek van de Openbaring (Apoc. 4, 4) : "(En ik zag) rondom de troon vierentwintig tronen en op die tronen vierentwintig oudsten gezeten, gekleed in witte gewaden en met gouden kronen op hun hoofden".

(oudste uit het boek Apocalyps - kapiteel in kerk Gargilesse - eigen foto)

(Maria bezoekt Elisabeth cfr Lc 1 - kapiteel in kerk Gargilesse - eigen foto) 

Troyes - broze lichtwijzers in de kathedraal

 In de gotische kathedraal van Troyes (Noord-Frankrijk, dep. Aube) zijn er vele hedendaagse kunstwerken die het geloofsverhaal mede actualiseren. Als een soort dialoog met de middeleeuwse glasramen ontdekte ik ook enkele werken in glas tijdens de rondgang doorheen deze grote en grootse kerk. 

Glas laat licht door, glas kan gekleurd zijn en zo het licht mee breken en verdelen, maar glas is ook een breekbaar materiaal. Zoals wij mensen die kunnen stralen en door woord en leven een weg wijzen, maar die ook kunnen breken onder druk en agressieve inbreuken.

Een van de vele zijkapellen van deze kathedraal is ingericht als gebedsruimte met daarin centraal op het altaar een tabernakel, waarin de gewijde hosties bewaard worden en zo het verblijf zijn van Christus. 

Bij de ingang van deze kapel, langs de kooromgang wijzen er twee glazen panelen naar die ruimte, met links en rechts een engel met ruim gespreide vleugels getekend (gegraveerd of ?), engelen die Gods nabijheid aankondigen. Dit is een werk van Fritz Muehlenbeck uit 2009. Zoals de engel de aanwezigheid van Jezus aankondigde aan Maria, zo kondigen deze twee transparante figuren ook de eucharistische aanwezigheid aan.

(eigen foto's)

Eenmaal in de kapel wordt de blik van de bezoeker getrokken naar het altaar waarop een tabernakel staat in glas, een veelkleurig spel van kruisen. Hier denk ik spontaan aan die passage het de eerste brief van Petrus die het erover heeft dat wij als christenen rentmeesters zijn over de veelkleurige genade van God. Ik verwijs graag naar mijn artikel hierover in het monastieke tijdschrift De Kovel (nr. 55, november 2018). Dit bijzondere tabernakel (of zoals het in Frans klinkt la tour eucharistique) is gemaakt door Hélène Mugot in 2008.

(eigen foto - mei 2026)

Hedendaagse glaskunst dicht bij de gelovigen terwijl in de hoge ramen de oude glaskunst ook haar bijdrage levert aan het tonen van de veelkleurige genade van God.

Troyes - beeldende geloofsgetuigen in de kathedraal

 In de kathedraal van Troyes zie je tijdens een bezoek hoe dit gebedshuis evolueert in de uitbeelding van het geloofsverhaal. Binnen de middeleeuwse constructie die de kathedraal is, zag ik sculpturen uit de middeleeuwen tot beelden gemaakt in deze eeuw.

Een uit steen gehouwen en gepolychromeerde beeldengroep, gemaakt midden 16e eeuw, stelt voor hoe Augustinus door Ambrosius wordt gedoopt.

(Ambrosius doopt Augustinus - eigen foto mei 2026) 

Van een andere orde is de terracotta beeldengroep "Les femmes au tombeau" gemaakt in 2011 door Christiane Boone. In alle evangelies staat dat de eerste getuigen van het lege graf vrouwen waren. Bij Mattëus zijn er twee, bij Johannes enkel Maria Magdalena en bij Marcus en Lucas zijn er drie. In Troyes zien we drie keer drie vrouwen, van donker naar licht. Donkerbruin (aards) en verslagen richting het graf, zwart en verbouwereerd voor zich kijkend naar het lege graf  en in kleur wegrennend van het graf om te getuigen.

(Les Femmes au Tombeau - Christiane Boone - eigen foto mei 2026)

Zo krijgen oude en nieuwe geloofsverbeelding een plek in dit gotische huis van gebed en ontmoeting.

Troyes - liturgische kledij uit de sacristie van de kathedraal

 

In de voorbije maand bezocht ik de stad Troyes, voor vele mensen uit Vlaanderen en Nederland een eerste halte (bij heenreis) of een laatste halte (op de terugweg) tijdens een reis richting Zuid-Frankrijk of de Middellandse Zee gebieden. De kathedraal St. Petrus en St. Paulus was zelfs op een grijze, regenachtige dag best indrukwekkend. 

Tijdens dit bezoek was er nog een aangename verrassing in de vorm van een tijdelijke tentoonstelling over liturgische gewaden en de geloofssymbolen die daarop te lezen zijn.

Er stonden meerdere kazuifels, dalmatieken en koorkappen gemaakt tussen de 18e eeuw en nu. Een overzichtelijke tentoonstelling met korte begeleidende teksten.

Uit de vele mooie stukken wil ik er hier twee tonen, twee keer een kazuifel.

Eerst een met op de buikkant de afbeelding van de heilige Augustinus (bisschop met mijter en staf en kerkleraar met een boek in zijn hand) en onderaan de afbeelding van een brandend hart, hét symbool bij uitstek voor Augustinus die in het eerste hoofdstuk van zijn "Belijdenissen" de bekende zin schreef : Onrustig is ons hart totdat het rust vindt in U.

(eigen foto)

Het tweede wat ik hier toon is het centrale rugmotief van een kazuifel. We zien een afbeelding met het verhaal van de Emmaüsgangers (Lucas 24) wiens ogen opengaan als hun 'toevallige reisgenoot' brood breekt en de wijn aanreikt. Dan herkennen ze Jezus. Het gebeurt al niet zo vaak dat deze scène op een kazuifel wordt verbeeld én zeker niet zoals in Troyes te zien is.

De leerlingen zijn in het Lucasevangelie anoniem, maar op de kazuifel zien we langs de ene kant een oudere apostel die nauw aansluit bij de iconografie van Petrus en langs de andere kant een jonge vrouw die associaties oproept met Maria Magdalena. Een kazuifel met een aparte lezing dus van het Emmaüsverhaal, alsof de belangrijkste Paasgetuigen Petrus zijn (en bij uitbreiding de kerkleiders) én de vrouw met een bijzonder statuut : hoer en heilige, zondares en vriendin van Jezus... Het instituut Kerk enerzijds én anderzijds de vrouw met een grote emotionele betrokkenheid t.o.v. Jezus.

Ik zal het Emmaüsverhaal vanaf nu met andere oren beluisteren en op een andere manier overwegen...

(eigen foto)