Credo in kwatrijnen

 In een vorig bericht las ik een credo van de dichter Kees Hermis, een vers dat leest los van alle theologische of liturgische jargon. Nu een andere 'theopoëtica', zoals Hans Groenewegen (1956-2013) dit noemt in zijn boek "De lezer van poëzie en mystiek" (Historische uitgeverij, 2015). Daar las ik een vers van Guillaume van der Graft (1920-2010), maar hier klinken liturgische associaties mee, niet verwonderlijk voor een dichter-dominee.

Het gedicht heeft als titel "Pasen" en past dan ook helemaal in deze paastijd.

PASEN

Wij geloven met hart en mond

het woord dat gestorven is

in stilte en duisternis

het zaad dat kiemt in de grond.

Wij geloven met hand en tand

het brood van de heilige dis

dat met Pasen geboren is,

de wijn onze bloedverwant.

Wij geloven met hart en ziel

het hart en de ziel van hem

die brak in onze stem

en opstaat uit onze keel.

(uit : Groenewegen, Hans, De lezer van poëzie en mystiek, Rijswijk, 2015, blz. 232)

Het eerste kwatrijn verwijst naar Goede Vrijdag en naar de metafoor van het graan dat sterft in de grond opdat het vrucht zou opleveren, een beeld dat Christus meermaals heeft gebruikt, meest expliciet in   Joh. 12,24. Dan verwijst het tweede kwatrijn naar het laatste avondmaal, de heilige dis met brood en wijn... Het derde kwatrijn heeft het over een gebroken stem en opstanding, het passeren van het Woord Gods door dood naar opstanding toe.  

Credo in sonnetvorm

 De Nederlandse beeldhouwer en dichter Kees Hermis (1941-vandaag jarig!) leerde ik kennen dankzij een nummer uit de reeks "Dichter" (uitgeverij Plint) rond het thema 'geloof'.

Grasduinend in dat nummer zie je hoe dit woord zovele verschillende interpretaties oproept. Het sonnet van Hermis kan mij bekoren omdat het verschillende facetten van het christelijke geloof verwoordt zonder dat het in kerkelijke, liturgische of dogmatische taal verzandt.

De laatste strofe sluit naadloos aan bij de Paaservaring die we in deze weken vieren en gedenken.

(eigen foto)

CREDO

Geloof is een manier van leven

door de nacht op weg naar licht

tussen weten en niet weten

dromen doen vooruit gericht

Geloof is waken en niet wijken

voor wat doof maakt en verblindt

hoopvol naar de sterren kijken

in verwondering als een kind

Geloven is een kaars aansteken

en de stilte niet verbreken

die door tijd is aangeraakt

Tegen hoofd en rede in

uitzien naar elk nieuw begin

dat aan de dood een einde maakt.

(Hermis, Kees, uit : Dichter nr. 20 Geloof, uitg. Plint, blz. 23)

PASEN in woord

 Hét feest der feesten voor alle christenen

mag gevierd worden in muziek, beeld en woord.

Hier een vers van Hubert van Herreweghen (1920-2016) uit zijn bundel Karakol (Lannoo, 1995, blz. 11).

Je kan in dit gedicht twee delen onderscheiden met de vierde strofe als scharnier, waardoor het merelverhaal tot metafoor wordt en zo iets vertelt over elk mensenleven.

MEREL OP BEVROREN PASEN

(Hubert van Herreweghen
©dbnl.org)

De kop in de krop gestopen,

lange tijd zat hij doodstil

in de linde, al in de knop,

nog zonder blad.

(Een grap, een opgezette vogel?

Een vogel als vogelschrik

door tuinders in de strop gehangen?)

Zwart zonder gezng en

hoe een merelman kan zitten

als 't hem niet zint,

wintermoe en nog geen klaarte in zicht.

-Kind,

wij weten van die dagen,

de loden ziel, de dode zinnen,

als 't vormloos beest komt aangekropen,

dat zwelt naarbinnen

door de reten-

En toen bewoog hij,

zachtmoedig en vervaarlijk

viel hij  met twee vleugelen open

met een slag van de wind

opwaarts gedragen

over de daken.

Dan vloog hij,

zoals wij hopen

namaals te ontwaken,

waarlijk.

Pasen, het feest waarbij wij hopen te ontwaken, waarlijk te ontwaken.

Pasen, het feest waarbij wij hopen te ontdooien en te vliegen.

PASEN in beeld

 

(El Greco : de verrijzenis van Christus  - ©wikimedia)
275 x 127 cm  - 1596-1600  

El Greco trekt onze blik mee van beneden (de aarde) 

naar boven (de witte figuur van de verrezen Christus) 
en de figuren onder hem zijn duidelijk onderhevig 
aan een immense kracht. 
Laat ons in geloof onszelf openstellen voor de paaskracht van de Verrezene!

PASEN in muziek

 Een zalig Paasfeest gewenst 

op de tonen van dit volkse blije paasgezang

voor alle trouwe en toevallige bezoekers 

aan deze blog...

                               (Koor de Karolingers tijdens de paasviering van 2025 
                                                    in de kruisherenkerk in Maaseik)

't Is Pasen en de zonne zendt

weer levenddoende kracht,
het nieuw geboren groen omtrent
dat in de weiden wacht.

Geen oude wet, geen zurend brood,
geen zonde meer die 't leven doodt.
't Is Pasen, 't is Pasen,
verrijzen wij,
met God verrijzen wij!

Waarom hebt Gij mij verlaten ? - Jezus' Pascha - 4 -

 In vorige berichten hebben we geluisterd en gekeken hoe moderne en hedendaagse kunstenaars de Godverlatenheid van Jezus benaderen. Hier wil ik nog even een theologische stem laten klinken, nl. de Zwitserse priester Maurice Zundel (1897-1975). Deze eenvoudige priester, zonder enige bijzondere kerkelijke functie, werd door paus Paulus VI gevraagd in 1972 om de vastenbezinning te preken in het Vaticaan. Hij kon daar uitvoerig zijn visie op mens en geloof in de moderne samenleving uiteenzetten. De paus was danig onder de indruk dat hij Zundel uitdrukkelijk vroeg om deze preken te publiceren. Die uitgave (Die God, deze mens - bij Gooi&Sticht, 1978) vormde de basis voor een artikel dat ik pleegde voor het monastieke tijdschrift 'De Kovel' (nr. 90) rond het thema 'incarnatie'. Daaruit neem ik een passage over die nauw aansluit bij deze blogberichten over het lijden van Jezus. 

(detail Matthias Grünewald Isenheimerretabel 
 ©Wikiwand)

Zundel ziet in Jezus voor alles een persoon van de Drievuldigheid. 

Deze focus op de Drie-eenheid brengt Zundel evenwel in een moeilijk parket als hij in de passieverhalen geconfronteerd wordt met een angstige en lijdende Jezus. Hoe een alwetende, 'puur geestelijke' God te rijmen valt met een man van smarten is niet zo gemakkelijk met ons menselijke verstand te vatten. Maar de theoloog redeneert moedig verder :

"Wij moeten toegeven dat Jezus zich op bepaalde momenten niet van zijn goddelijkheid bewust is geweest. (...) De dood wordt - zoals Heidegger dit met ongekende kracht heeft onderstreept - een ongeluk dat anderen overkomt. Maar als de dag komt waarop zij zich voor mij verandert in een gebeurtenis, dan zal de dood een ander gezicht krijgen. Als ik er mij tenminste van bewust ben en als ik met alle vezels van mijn ziel aan het leven gehecht ben. (...) 

Zou men in de mensheid van Christus, tijdens zijn lijden - nogmaals, precies op het niveau van de experimentele kennis -, een vergelijkbare situatie kunnen veronderstellen en zich inbeelden - het woord van Paulus letterlijk nemend: "hij heeft zich voor ons tot zonde gemaakt"(2 Kor. 5,21)- dat het hier om een soort scrupule tot in het oneindige gaat? (...) Het geïncarneerde Woord ziet zich verworpen door mensen, bedrogen door die weigering waarmee zij zijn liefde beantwoordden. En dat gedurende de hele geschiedenis. Het bereikt zijn hoogtepunt in de kruisiging. Volledig solidair met de mensen. (...) In de coëxistentie in Jezus van een absolute heiligheid met een algehele menselijke verlatenheid schijnt zijn gruwelijke dood in tegenspraak met zijn wezen zelf als Woord in de Drie-eenheid." (uit Die God, deze mens, blz. 134-135) 

Voor Zundel is zijn dood een plaatsvervangende dood. "Zij dooft dus in Jezus niet de eis van onsterfelijkheid dat hij van nature is en die in zijn verrijzenis opnieuw zal bevestigd worden." Dat bracht Zundel er soms toe om een vreemde paradox te hanteren : de dood van Jezus is het grootste wonder en de verrijzenis is op een of andere manier heel natuurlijk.

De eenzaamheid van Jezus en zijn lijden door mensen aangedaan herdenken wij in deze Goede Week. De donkerste zinledigheid werd Hem niet gespaard en daarin is Hij volledig solidair geworden met ons, mensen.

Waarom hebt Gij mij verlaten ? - Jezus' Pascha - 3 -

 Kunstenaars zijn heel vaak getroffen door het lijden - fysisch,  psychisch én spiritueel - van Jezus aan het kruis. In vorige berichten lazen we hoe sommige schrijvers daarmee omgegaan zijn. Nu wil ik een hedendaagse beeldende kunstenaar naar voren brengen, nl. de in Brussel wonende Zuid-Afrikaanse artiest en curator Kendell Geers (1968). In de tentoonstelling Faith No More. Rituals for Uncertain Times (in ABBY, Kortrijk 24.10.2025-01.03.2026) was hij aanwezig met zijn werk Stations of the Cross 5102. Geers was medecurator van deze expo en plaatste zijn werk in de zaal rond het thema 'Wanhoop'. Hij schreef daarover in de bezoekersgids :

"Heer, waarom hebt Gij mij verlaten?" Het is misschien wel de meest iconische uiting van volstrekte radeloosheid. Geen smeekbede om troost, maar een afgrondelijke constatering : de mens staat er alleen voor, zonder antwoorden of goddelijke nabijheid. In de stilte die volgt, zwelt de verlatenheid aan tot een gitzwarte, eindeloze leegte. Of zit zelfs in de diepste wanhoop ook nog ergens hoop vervat?"

We zien op dit doek de eigen voetstappen in koolstof van Kendell Geers met in het midden een rechte lijn van geschilderde schrikdraad zoals die gebruikt wordt bij grensmuren in de VS of in Israël. Een hapering aan zo'n draad veroorzaakt diepe wonden. En langs de rand van het schilderij staat dan dat ontstellende kruiswoord van Jezus.

De voetsporen van een mens zullen verdwijnen, hopelijk zal ooit de schrikdraad bij grenzen verdwijnen, maar dan nog blijft de kreet van Christus aanwezig. Waar sta ik als toeschouwer in het schilderij van Geers? Zijn het mijn voetstappen? Is het mijn schrikdraad? Zijn het mijn woorden van vertwijfeling en wanhoop?

Maar de voetstappen gaan verder, voorbij het doek...op zoek naar hoop en leven, in het vertrouwen dat er Iemand is voorbij onze vertwijfeling.