Waarom hebt gij mij verlaten? - Jezus' Pascha - 1 -

Tijdens de Goede Week, de week voor Pasen, gedenken de christenen het lijden en de dood van Jezus. Hij werd na een blijde intrede in Jeruzalem (op zondag) , waar vele mensen hem toejuichten, verraden door een van zijn nabije leerlingen, gevangen genomen en na een schijnproces ter dood veroordeeld. Hij sterft op vrijdag aan het kruis genageld. 

Volgens de evangelies heeft Jezus een aantal woorden uitgesproken, meer bepaald zeven, terwijl hij stervende aan het kruis hing. Een daarvan klinkt tot op vandaag heel mysterieus : Mijn God, mijn God, waarom hebt gij mij verlaten? Of zoals het werd overgeleverd in het Hebreeuws : Eloi, Eloi, lema sabachtani. Als we onze wereld bekijken anno 2026 kunnen we ons ook afvragen : God, waarom hebt Gij ons verlaten? Want waar zijt Gij in Oekraïne, Libanon, Iran, Zuid-Soedan, Gaza, naast al die andere oorlogsgebieden en ook in Israël, de US, Rusland, en die andere landen waar regels niet gelden voor machthebbers. 

(©Boekenkrant)

De Griekse schrijver Nikos Kazantzakis (1883-1957)  schreef in 1948 een meesterwerk, dat vandaag nog gemakkelijk leesbaar is en dat -jammer genoeg- nog niets heeft ingeboed aan actualiteitswaarde : "Christus wordt weer gekruisigd". 

In een Grieks enclave onder Turks protectoraat omstreeks 1922 bereidt het dorp zich voor op het zevenjaarlijkse spelen van het lijdensverhaal van Jezus. De rollen worden één jaar voor het passiespel verdeeld bij het begin van de roman en de Christus-figuur zal worden vertolkt door een jonge schaapsherder, Manolios. Maar dan komen in de loop van het jaar Griekse vluchtelingen op zoek naar een stukje grond om zich weer ergens te kunnen vestigen na hun gedwongen vertrek omdat ze het Griekse leger hadden gesteund tegen de Turken. 

Deze roman is zéér de moeite waard ook vandaag nog en leest gemakkelijk (niets gedateerd). De roman gaat over machthebbers die zich vastklampen aan hun macht en daartoe anderen manipuleren, over jongeren die gedreven worden door lust én door een verlangen naar een betere wereld, over vluchtelingen die niet welkom zijn, over kerkelijke leiders die preken wat de rijken willen horen, over het zoeken naar een zondebok waarop de mensen hun woede en frustraties kunnen botvieren, over wantrouwen ten aanzien van vluchtelingen...

Hier een heel kort fragment waarin Michelis (die in het passiespel de apostel Johannes heeft) tot Manolios zegt : "Ik heb altijd grote dingen willen doen, zoals die monnik die naar het Heilig Land wilde gaan. Mijn berghut en het dorp waren te klein voor mij, ik wilde met een groot schip een verre reis maken om zalig te worden. Ik dacht dat het Heilig Graf alleen aan het einde van de wereld te vinden was en verachtte de uithoek waar God mij had geplaatst. Maar nu heb ik het begrepen. Christus is overal: hij dwaalt rond om ons dorp, hij klopt aan onze deur, hij klopt aan ons hart om een aalmoes te vragen. Hij is arm, hongerig, dakloos, en hij klopt aan in ons dorp, waar zoveel rijke mensen wonen als de agha, Ladas en pope Grigoris. Hij is arm en zijn kinderen hebben honger. Hij bedelt, hij klopt aan de deuren, hij klopt aan de harten en wordt verjaagd, van deur naar deur, van hart naar hart." (uit: Kazantzakis, Niko, Christus wordt weer gekruisigd, uitg. De Fontein, Utrecht, 1956, blz. 189)

 Wordt Christus nu niet opnieuw gekruisigd?

En waar is God nu? Heeft Hij onze wereld verlaten?

Biddend groeien naar Pasen met Thomas Merton -6-

 

Thomas Merton (1915-1968) trad in bij de trappisten in de abdij Gethsemani (Kentucky) in december 1941. Zijn leven in dit slotklooster belette hem niet om deel te nemen aan het publieke en binnenkerkelijke debat over oorlog en vrede, over rassendiscriminatie in de VS, over de oecumene (naar elkaar toegroeien van de verschillende christelijke kerken) en over de dialoog met niet christelijke monniken (vooral het boeddhisme). Hij was zeer bezorgd over de nucleaire dreiging en de koude oorlog tussen het Westen en het communistische Oosten en steunde daarbij activistische priesters en nonnen in hun strijd voor ontwapening.

Deze inzet zette hemzelf ook op gespannen voet met zijn eigen roeping als monnik. Enerzijds wilde hij kluizenaar zijn, maar anderzijds wilde hij in dialoog zijn met iedere zoekende mens. Deze spanning klinkt door in het gebed van vandaag.

"Schenk ons voorzichtigheid in verhouding tot onze kracht,

wijsheid in verhouding tot onze kennis

en menselijkheid in verhouding tot onze rijkdom en macht.

Zegen ons vurig verlangen om de mensen van alle rassen en naties

te helpen om zich in vriendschap op weg te begeven 

langs het pad van gerechtigheid, vrijheid en blijvende vrede.

Verleen ons vooral het inzicht

dat onze wegen niet noodzakelijk uw wegen zijn,

dat wij niet volledig kunnen doordringen tot het mysterie

van uw raadsbesluiten

en dat de ware storm van ongekende krachten,

die nu over de wereld raast,

uw verborgen wil en uw onnaspeurlijke beslissingen mag openbaren.

Vergun ons uw aanschijn te zien

in het oplichten van deze kosmische storm,

Gij heilige God, die barmhartig zijt voor allen.

Laat ons vrede zoeken

waar die werkelijk gevonden kan worden!

In uw wil, God, ligt onze vrede! Amen."

(uit: In gesprek met de Stilte, 2003, blz. 119)

Hoe  dit gebed uit de jaren 1960 jammer genoeg nog niets aan actualiteit heeft verloren...

Biddend groeien naar Pasen met Thomas Merton - 5 -

 

(©NCR 11 03 2005 - ill: Pat Marrin)

Bidden is een ernstige zaak, maar de trappist Thomas Merton (1915-1968) toont ook dat de boog niet altijd gespannen moet staan.

Bidden is ons leven plaatsen in een niet egocentrisch perspectief, het is het zwaartepunt verleggen van onszelf naar een totaal Andere. Zo werkt bidden relativerend en als we onszelf kunnen relativeren, ontstaat ruimte voor humor. 

"Een litanie voor iedereen.

Alle heilige zielen,

bidt voor ons kerels,

alle karmelieten bid,

alle derde-ordelingen,

alle sodaliteiten,

alle altaarsociëteiten

alle actiegroepen,

alle inactieve groepen,

alle afgeranselde, opgesloten groepen,

alle haveloze groepen zonder geld,

bid voor de rijke trappistenkaasgroepen

vice versa

wederzijdse hulp,

amen, amen."

(uit: In gesprek met de Stilte, 203, blz. 115)

Merton gebruikt hier een eeuwenoude gebedsvorm, de litanie.

In het eerste deel komen enkele religieuze groepen voor, maar dan verschuift hij naar actiegroepen en naar marginalen van onze samenleving, waarbij hij zijdelings ook kritisch is voor de materiële zekerheden van zijn eigen kloosterorde. Humor en zelfkritiek samen in een gebed.

Biddend groeien naar Pasen met Thomas Merton - 4 -

 

(©ThomasMertonLegacy)

Gelovigen ontdekken vaak pas achteraf hoe God in hun leven aanwezig was en is en blijft. Deze godservaring, zoals bij Jakob en zijn droom met de ladder naar de hemel (zie Genesis 28 en zie deze blog in de berichten van januari) doet ook de monnik Thomas Merton biddend terugkijkend op zijn leven, zijn escapades met vrouwen, zijn jeugdjaren in Frankrijk en Engeland en zijn oversteek naar Amerika waar hij trappist werd in de abdij Gethsemane (Kentucky). 

Ons leven mogen we zo in ons gebed openvouwen voor Christus om te ontdekken hoe Hij aanwezig is bij ons, zelfs soms ondanks onszelf.

"Van in mijn wieg

heb ik U overal gekend, Christus.

Zelfs toen ik in zonde leefde

volgde ik uw weg

en wist ik dat Gij mijn wereld waart.

Gij waart mijn Frankrijk en mijn Engeland,

mijn oceanen en mijn Amerika.

Gij waart mijn leven en mijn ademtocht."

(uit : In gesprek met de Stilte, blz. 92)

Met deze woorden komt Merton in de buurt van wat psalm 139 uitzingt : "Heer, Gij doorgrondt en Gij kent mij(...)al mijn wegen zijn U vertrouwd. (...)Gij zijt die mijn kern hebt gevormd, die mij weefde in de schoot mijner moeder..." (vertaling Ida Gerhardt).

Biddend groeien naar Pasen met Thomas Merton - 3 -

 

Pasen is het centrale feest voor elke christen en de Kerk stelt voor om in de veertig dagen voor dit feest onszelf in te stellen daarop door het goede te doen aan onze naaste én door meer aandacht te besteden aan het gebed.

Laten we in deze voorbereidingstijd luisteren hoe een van de bekendste bidders van de 20ste eeuw, Thomas Merton,  ons daarbij kan inspireren.

"Heer, Gij hebt de kreet van mijn hart gehoord omdat Gij het zelf waart die het uitschreeuwde in mijn hart.

Vergeef me dat ik trachtte uw aanwezigheid op te roepen in mijn eigen stilte. Gij bent het die mij moet verwekken in uw eigen stilte! Alleen deze nieuwheid kan mij behoeden voor blinde afgoderij! 

Gij wordt niet gevonden in de Tempel door louter de geldwisselaars uit te drijven.*

Gij wordt niet gevonden op de berg telkens er een wolk verschijnt.** De aarde verzwolg hen die wierook offerden zonder dat ze gevonden werden, zonder dat ze geroepen werden, en zonder dat ze gekend werden door U***." (uit : In gesprek met de Stilte, 2003, blz. 81)

*Merton verwijst hier naar een evangelieverhaal waarbij Hij uit de tempel van Jeruzalem geldwisselaars wegjaagt zie: Mc.11,15-17 ; Mt. 21,12-13 ; Joh. 2, 14-16

**Merton maakt hier allusie op het gebeuren van de transfiguratie. Jezus gaat met drie apostelen een berg op om te bidden, daar wordt zijn figuur stralend vol licht, verschijnen Mozes en Elia en komt er een wolk het gebeuren overschaduwen zie Lc. 9, 28-36, Mc. 9, 2-8 en Mt. 17, 1-8

***Hier heeft Merton het over een passage uit het boek Numeri, waarbij een aantal Joden afvallig worden van Mozes en deze opstandigheid bekopen met hun leven omdat hun wierookoffer niet werd aanvaard door God zie Numeri 16

In dit gebed zien we hoe Merton bidt met en vanuit zijn dagelijkse omgang met de Bijbel. De Bijbelse verhalen zijn zo niet langer oude verhalen van buiten maar weerspiegelen een innerlijke avontuur van de verlangende christen.

Biddend groeien naar Pasen met Thomas Merton - 2 -

 In deze veertigdagentijd bereiden we ons voor op het Paasfeest, de herdenking van de doorgang van Jezus door lijden en dood naar nieuw leven. Gebed kan ons helpen om ons hart open te stellen voor dit mysterie en daarbij laten we ons inspireren door de trappist-monnik Thomas Merton.

"Wat is gemakkelijker dan samen met U te praten, God, over de drie kraaien die in de zon voorbijvlogen terwijl het zonlicht weerkaatste op hun rubberen vleugels? Of over het zonlicht dat bedaard door de kieren in de planken piept? Of over de krekels in het gras? Gij wordt geheiligd in hen als achter de blauwe heuvels mijn geest opgaat in uw bedoelingen met ons allen, die leven in hoop onder de slavernij van de verdorvenheid!

Gij hebt mij in deze stilte geroepen om dankbaar te zijn voor de stilte die ik heb en om die stilte aan te wenden om nog meer stilte te verlangen.

Hemel en aarde zijn vervuld van uw glorie en uw genade. Ik die niets ben, ben hier in deze stilte geplaatst om uw glorie en uw genade te aanschouwen en U te prijzen!"

(uit: In gesprek met de Stilte, 2003, blz.76)

Aanleiding voor dit gebed is een natuurobservatie...maar de monnik bidt met woorden die variëren op gebedsteksten die hij heel vaak gebruikt in de liturgie.

Zo sluit het gebed van Merton aan bij de psalmen die hij elke dag bidt. Psalm 19 begint bijvoorbeeld met (vertaling Ida Gerhardt) 'De hemel verkondigt de majesteit Gods, het zwerk meldt het werk zijner handen' en tijdens de vaste gezangen in de mis is er het in het 'Heilig' de zinsnede 'Vol zijn hemel en aarde van uw heerlijkheid'.

Bidden is zo op een persoonlijke manier de traditie herkauwen en opnieuw smeden en via eeuwenoude woorden jezelf verhouden tot het mysterie van de totaal Andere.

Biddend groeien naar Pasen met Thomas Merton - 1 -

 In de veertigdagentijd, de 'vasten', worden gelovigen uitgenodigd om zich voor te bereiden op het Paasfeest. In een prefatiegebed voor deze tijd (het gebed als aanloop naar het lied 'Heilig' en naar de consecratie) wordt de veertigdagentijd omschreven als "een tijd van meer toeleg op het bidden en grotere aandacht voor liefde tot de naaste". 

In deze periode wil ik een aantal keren een gebed laten opklinken van de trappistenmonnik Thomas Merton (1915-1968) zoals die te vinden zijn in het boek In gesprek met de Stilte. Gebeden (zoals uitgegeven in 2002 in Nederlandse vertaling bij Uitgeverij Ten Have). Ik zal verder enkel nog naar de bladzijde verwijzen van deze uitgave.

"In zekere zin zijn wij voortdurend onderweg en trekken wij verder, alsof wij niet weten waar we heen gaan. In een ander opzicht hebben wij ons doel reeds bereikt.

Wij kunnen niet komen tot het volmaakte bezit van God in dit leven en daarom zijn wij onderweg en verkeren wij in duisternis. Maar wij bezitten Hem reeds door de genade en in die zin zijn wij aangekomen en wonen wij in het licht.

Maar ach, hoe ver moet ik gaan om U te vinden, in wie ik reeds ben aangekomen!"

(a.w. blz. 29)

Hier klinkt de paradoxale vaststelling door van elke gelovige levenservaring : de aanwezigheid van Iemand die zich moeilijk laat vastleggen. Zoals Jakob na zijn droom van de ladder met de opklimmende en neerdalende engelen zich realiseerde 'Dit is de plek waar God is' (zie ook deze blog de berichten van 14/1 tot 9/2/26), zo zegt hier de monnik die zich volgens de regel van Benedictus terugtrekt in een klooster om God te zoeken dat Hij er reeds is. In de veertigdagentijd worden we aangemoedigd om bewuster te leven in deze onbegrijpbare Aanwezigheid.