h3h - A Deeper Shade of Soul - 1 -

Nog tot en met 3 augustus kan je in het Noord-Brabantse Oosterhout op een bijzondere locatie een bijzondere tentoonstelling zien die een brug bouwt tussen hedendaagse beeldende kunsten en religie.

Op een steenworp van elkaar liggen drie abdijen in de zogenaamde heilige driehoek (h3h) : Onze Lieve Vrouwabdij bewoond door zusters benedictinessen, Sint-Catharinadal bewoond door zusters Norbertinessen en Sint-Paulusabdij gesticht door benedictijnen maar nu bewoond door de communauté du Chemin Neuf. Deze zomer voor de vierde keer wordt een biënnale, een tweejaarlijkse tentoonstelling georganiseerd op de terreinen van deze drie locaties. Na de beginnende edities rond geloof, hoop en liefde is het thema nu A Deeper Shade of Soul (een diepere zielskleur). De titel verwijst naar een popsong uit 1990 van de Utrechtse band Urban Dance Squad. Curator Nanda Janssen verzamelde twintig kunstenaar die elk op hun eigen wijze zochten om bezieling, kloosterleven en actualiteit te verkennen en te vervlechten.

Zo'n tentoonstelling biedt een verscheidenheid waarbij de ene bezoeker meer geraakt wordt door dit en de andere door dat. Hier en in volgende berichten enkele indrukken over deze veelkleurige expositie die zoekt naar een diepere zielskleur. 

De locatie ligt op 70 km. boven Antwerpen en op slechts 50 km. boven Turnhout. Een daguitstap vol uitnodigingen om nieuw te kijken en kleur te zoeken in ons leven.

(foto : Marc Deconinck)

De Onze Lieve Vrouweabdij is een slotklooster en de zusters stellen voor de h3h-biënnale hun tuin open. Kunstenares Jenna Kaës vroeg aan de zusters een passende tekst te kiezen om op de tijdelijke toegangspoort naar de kloostertuin aan te brengen. De zusters kozen een tekst van de middeleeuwse mystica Hadewych, nl. een gedicht waarvan de eerste regel nogal eens wordt geciteerd. Via dit gedicht nodigt de artieste (en met haar de zusters) wie de kloostertuin binnenstapt uit om zich bewust te worden van een grotere dimensie waarbinnen ons leven zich afspeelt. 

Een fragmentje uit het gedicht XXII van Hadewych:

Alle dinghe syn my te inghe       

 

(detail poort - eigen foto)

Alle dinghe

 

Syn mi te inghe!

 

Ic ben soe wyt!

 

 

 

Om een ongescepen

 

Hebbic begrepen

 

In ewigen tyt.

 

 

 

Ic hebt gevaen.

 

Het heeft mi ontdaen

 

Widere dan wyt!

 

 

 

Mi es te inghe

 

Al el!

 

Dat wetti wel

 

Ghi dies oec daer syt.

De componist-muzikant Cosmo Sheldrake nodigt tijdens de wandeling in de tuin ons uit naar de diepe oceanen. We horen een compositie van hem gebaseerd op de geluiden die bijvoorbeeld walvissen, bultruggen of orka's maken. Deze muziek vervlecht de zorg voor het klimaat en het bedreigde leven in de oceanen met de gedragen stilte van het benedictijnse leven. Ik zie ook een verband met de inzet die wijlen paus Franciscus bepleitte voor onze planeet  in o.a. zijn encycliek 'Laudate Si'. De compositie van Sheldrake is ook als het ware een hedendaagse muzikale variatie op de uitnodiging van Jezus tot zijn apostelen : 'vaar nu naar het diepe' (Lc 5,4). Vertrouw erop dat je zult leven dank zij de weidse zee. 

Tweemaal een wijdheid die aansluit bij het diepmenselijke verlangen naar onbegrensdheid. Twee maal een verklanking van een diepere zielskleur die verborgen zit onder de grijsheid van onze kleine willetjes.

 

Hoort wie klopt daar aan de deur? - 1 -

 

In de veertig dagen naar Pasen toe, 

worden allen die christen proberen te zijn 

opgeroepen om zich méér intens naar Christus te keren 

en zo zichzelf voor te bereiden om het Paasverhaal 

in eigen leven méér en bewuster kansen te geven.

De volgende berichten op deze blog zullen als uitgangspunt hebben een vers uit het boek van de Openbaring van Johannes (Apocalyps) :

"Zie, ik sta aan de deur en ik klop; 

indien iemand mijn stem hoort en de deur opent, 

zal ik bij hem binnenkomen en 

ik zal met hem maaltijd houden 

en hij met mij." (Apoc. 3,20)

Ons voorbereiden op Pasen is ook luisteren naar zijn stem.

In dit en volgende berichten zal deze inzet om de stem te proberen horen van de Andere telkens weer geprikkeld worden, dat is toch de bedoeling.

Dit eerst 'hoor-bericht' is een citaat uit de toespraak die kardinaal Bergoglio hield in de voorbereidende vergaderingen van het conclaaf van 2013, waar hij uiteindelijk tot paus Franciscus zou worden gekozen. Elke kardinaal kreeg vier minuten spreektijd om zijn gedachten te delen met de collega's kardinalen van het kiescollege over de richting die de nieuw te kiezen paus best zou uitgaan. Die toespraak kan je nu lezen als de 'programmaverklaring' van zijn pontificaat.

 " Als de kerk naar zichzelf  gaat verwijzen, wordt ze ziek. Het kwaad dat door de tijd heen geschiedt in kerkelijke instellingen heeft zijn wortel in dat verwijzen naar zichzelf en in een soort van theologisch narcisme. In het boek van de Openbaring zegt Jezus dat Hij aan de deur staat en klopt. Het is duidelijk dat de tekst verwijst naar zijn kloppen aan de buitenkant om naar binnen te kunnen komen. Maar ik denk aan die keren dat Jezus klopt van binnenuit opdat we Hem naar buiten zouden laten gaan. Een Kerk die naar zichzelf verwijst houdt Jezus binnen zichzelf en laat Hem niet naar buiten.

 Als de Kerk naar zichzelf verwijst gaat zij onbewust geloven dat zij haar eigen licht is; zij houdt op het mysterium lunae (het mysterie van de maan) (die niet uit zichzelf schijnt maar het licht van de zon weerspiegelt (noot van de vertaler)) te zijn en bezwijkt aan die hele erge kwaal die de geestelijke wereldlijkheid is (die volgens Henri de Lubac sj de ergste kwaal is die de Kerk kan overkomen)."

(Kardinaal Bergoglio 11 maart 2013 
twee dagen voor zijn verkiezing tot paus
©Trouw)

Deze tekst heeft het over binnen en buiten 
en over zien en gezien worden. 

Wat zegt ons dit citaat van kardinaal Bergoglio?

En laten we het nu hebben met deze tekst

als bron voor ons eigen denken en gelovig leven 

én niet als maatstaf om het beleid van 

paus Franciscus af te meten... Dat mag ook, maar dan

laten we een kans liggen om onszelf onder het licht

van Christus te plaatsen ter voorbereiding van Pasen.

In een andere context dus wel...

Is er in ons leven plaats en tijd 

om het kloppen op de deur te horen, 

van buiten naar binnen 

én van binnen naar buiten?  

Hoe en waar 

kunnen we de vragende aanwezigheid van Jezus 

in ons leven en in onze samenleving ervaren?

Broodnodig lezen als open raam - 8 (slot) -

Heel uitgebreid heb ik in de vorige zeven berichten de brief van paus Franciscus over de rol van literatuur in de vorming van pastores en van alle christenen van nabij bekeken. Deze brief is een soort bezinning op de waarde van literatuur voor de christenen en een soort kleine filosofie van het lezen. 

In de laatste vier alinea's van deze brief rondt de paus zijn overdenkingen af in een samenvattend besluit dat als tussentitel meekreeg: de geestelijke kracht van literatuur. En daar is het hem natuurlijk vooral om te doen. 

Hij is uitermate positief over de waarde en de kracht van de letterkunde. "Het literaire woord is datgene wat de taal in beweging zet, haar bevrijdt en zuivert. Het opent haar voor andere uitdrukkings- en verkenningsmogelijkheden, het maakt haar ontvankelijk voor het Woord dat zich in de menselijke taal nestelt, niet wanneer het begrepen wordt als kennis die al volmaakt, definitief en volledig is, maar wanneer het een luisterende toehoorder wordt in afwachting van Hem die komt om alle dingen nieuw te maken (vgl. Openb. 21,5)" (alinea 42) 

De paus stelt dat de primaire taak die God aan de mens heeft toevertrouwd is die van het 'benoemen' van wezens en dingen. Door te benoemen erkennen we ook de eigen werkelijkheid van wat benoemd is. En "ook de priester is belast met deze oorspronkelijke taak van 'benoemen', van betekenis geven" (al.43) 

Op het einde van deze brief van vierenveertig alinea's besluit hij met een citaat  van de schrijver Paul Celan (1920-1970), de Roemeense jood en Duitstalige dichter die een bijzonder oeuvre heeft nagelaten, getekend door de tragedies van de twintigste eeuw. 

Laat dit citaat dan ook deze reeks in schoonheid afsluiten : 

"Wie werkelijk leert zien, nadert het onzichtbare."

(paus Franciscus  -  Paul Celan)

 

Broodnodig lezen als open raam - 7 -

 In de luwte van de zomermaanden publiceerde paus Franciscus een brief aan de verantwoordelijken van de vormingscentra van pastores over de waarde van literatuur. Deze brief is echter ook een mooie kleine filosofie over het belang van het lezen van romans en poëzie voor de mensen. In vorige berichten heb ik al een hele weg afgelegd binnen deze brief. Na persoonlijke herinneringen en een rondgang door lectuur over literatuur is voor de paus literatuur wezenlijk om ons hart open te stellen voor de veellagige werkelijkheid van een mensenleven. In die veelkleurigheid kan men ook sporen naar de onuitspreekbare grond van alle leven. 

Een belangrijk aspect van het lezen van een literaire tekst is dat het ons in staat stelt om te kijken door de ogen van anderen. "Het activeert in ons de empathische kracht van de verbeelding, die een fundamenteel voertuig is voor het vermogen om ons te identificeren met het standpunt, de toestand en de gevoelens van anderen, zonder welke er geen sprake kan zijn van solidariteit, delen, mededogen of barmhartigheid." (alinea 34)

"Als we een verhaal lezen, stelt ieder van ons dankzij de visie van de auteur op zijn eigen manier het geschreeuw van een verlaten meisje voor, de oudere man die het lichaam van zijn slapende kleinzoon bedekt, de passie van de kleine zakenman die probeert rond te komen ondanks de moeilijkheden, de vernedering van de man die zich door iedereen bekritiseerd voelt, de jongen die droomt als de enige manier om te ontsnappen aan het lijden van een ellendig en gewelddadig leven. Als we te midden van deze verhalen sporen van onze innerlijke wereld voelen, worden we gevoeliger voor de ervaringen van anderen, (...) kunnen we hun inspanningen en verlangens wat beter begrijpen, zien we de werkelijkheid door hun ogen en worden we uiteindelijk medereizigers." (alinea 36)

De paus is zich bewust dat empathie met anderen kan leiden tot het alles plat relativeren. Hij zegt daarover : "De symbolische weergave van goed en kwaad, waarheid en leugen, als dimensies die in de literatuur de vorm aannemen van individuele levens en collectieve historische gebeurtenissen, neutraliseert het morele oordeel niet, maar voorkomt dat het blind of oppervlakkig veroordelend wordt." (al.38)

Paus Franciscus denkt dan verder na over de morele uitdagingen van goede literatuur. "In het geweld, de zwakte of kwetsbaarheid van anderen hebben we de gelegenheid om dieper over onszelf na te denken. Door lezers een brede kijk te geven op de rijkdom en ellende van de menselijke ervaring, leert literatuur hun oog te hebben voor de traagheid van het begrijpen, voor de nederigheid van het niet-vereenvoudigen, voor de zachtheid van het niet pretenderen de menselijke conditie te beheersen. Oordelen is zeker nodig, maar we mogen nooit de beperkte reikwijdte ervan vergeten: oordelen mag nooit leiden tot een doodvonnis, tot het uitwissen of tot het onderdrukken van menselijkheid ten gunste van een dorre totalisering van de wet. (...) De literaire blik leidt de lezer tot het ontwikkelen van een besef van grenzen, tot het afzien van cognitieve en kritische overheersing over de ervaring."(al. 39-40 passim)

Volgens Franciscus is de literatuur een impuls tot onophoudelijk luisteren en als een bereidheid betrokken te raken bij de buitengewone rijkdom van de geschiedenis van de mensen. Voor hem is de bron van deze overvloed de aanwezigheid van de Geest die zichzelf geeft als genade, "met andere woorden als een onvoorspelbare en onbegrijpelijke gebeurtenis die niet afhankelijk is van menselijk handelen maar die de mens herdefinieert als de hoop op verlossing."(al.40)

Zo nadert de paus stilaan het einde van zijn uiteenzetting. 

In de picturale traditie wordt het begin van de incarnatie, de bevruchting van Maria door de Geest, meestal weergegeven terwijl Maria aan het lezen is in een boek. In het Lucasevangelie (hfst.1,28) wordt gezegd dat de engel Gabriël binnenkomt bij Maria, maar nergens staat er waarmee zij op dat moment bezig was. Vroomheidsoverwegingen vulden het evangelieverhaal aan door zich Maria al lezend in de Torah in te beelden. Door te lezen stelt de mens zich open voor de onkenbare anderen/de onkenbare Andere en dan is zo'n uitbeelding best plausibel. De vroomheid van deze traditie sluit nauw aan bij wat paus Franciscus in zijn brief van 17 juli schreef... en het mag gerust een ander boek dan de Bijbel zijn als het hart maar open staat voor wat er meer is dan er staat. Daarom hierbij een verbeelding van de boodschap aan Maria geschilderd door Marc Deconinck (Oostende 1957) in 1999 voor de toenmalige Lucaskerk in Osdorp (Amsterdam) en nu te zien in de Pauluskerk in hetzelfde Osdorp.

(foto : Ronny Bruneel)

Broodnodig lezen als open raam - 6 -

 We lezen nog altijd verder in de brief van paus Franciscus over het belang van literatuur van de christenen én voor de pastores in het bijzonder. Literatuur moet helpen om ons hart open te stellen voor het onuitsprekelijke geheim van het leven. Nu hij deze centrale idee heeft benadrukt, zoekt de paus enkele metaforen om de waarde van de literatuur weer te geven. 

De 'cybertheoloog' en jezuïet Antonio Spadaro wordt door zijn confrater geciteerd naar aanleiding van een beeld van Proust (literatuur als telescoop) : "Literatuur is als een fotografisch laboratorium waarin de beelden van het leven kunnen worden bewerkt om hun contouren en nuances te onthullen. Dit is dus waar literatuur 'voor is' : om de beelden van het leven te ontwikkelen, om ons te vragen naar de betekenis ervan." (alinea 30)

Maar literatuur kan ook helpen ons te genezen van een te eenzijdig praktische gerichtheid in het leven. Zelfs wie vanuit een dienstbare functie leest kan gevangen zitten in een tunnelvisie en elk boek enkel zien als inspiratiebron voor het werk. Dit is een vorm van  efficiëntiedwang die volgens de paus "onderscheidingsvermogen bagatelliseert, gevoeligheid verarmt en complexiteit vermindert. Daarom is het noodzakelijk en dringend om tegenwicht te bieden aan deze vereenvoudiging van ons dagelijks leven door te leren afstand te nemen van het onmiddellijke.(...)Dit kan gebeuren wanneer iemand uit vrije wil stopt om een boek te lezen." (alinea 31) 

(The Archimedes Palimpsest- ©MeisterDrucke)

Wij moeten leren herontdekken dat er realiteiten zijn die niet gericht zijn op direct resultaat. De oneindige overdaad van het zijn kunnen we laten ontstaan via literatuur. Literatuur kan ons trainen om de waarheid van mensen en situaties te zoeken als veellagig en niet louter te vatten in een reeks van oorzaak en gevolg en van middel en doel, om verwondering te koesteren boven utiliteitsdwang.

In een samenleving waar mensen gereduceerd worden tot nummers, consumenten en dragers van 'data' toont literatuur dat de werkelijkheid rijker is dan deze reductie. 

Mensen kunnen pas meer-lagig spreken als ze ook daardoor zijn aangesproken. Dichters dichten vaak over wat taal is en wat taal doet met mensen. Zo ook Gabriël Smit (1910-1981) in dit vers, het derde uit een reeks van zeven geschreven aan en over 'de vogel taal'.

DE VOGEL TAAL

3

Gezegend hij die door de taal

wordt aangeslagen: hij mag spreken,

hij wordt een stem, een mens,

hij mag de dingen openbreken

en luisteren naar wat hun hart

nog van het eerste scheppingswoord

bewaart, hem wordt gezegd

wat van het oerbegin in alle dingen

klaar ligt, heilig, weggelegd :

stilte, afgewend volstrekt

van dagelijks verraad, toch

tot een levend woord verplicht.

Daarom, gezegend, een gedicht.

(uit: Rudolf van de Perre, Die lezen mogen eenzaam wezen, Vijftig gedichten kort belicht. Uitg. Davidsfonds, Leuven, 1987, blz. 93)

Broodnodig lezen als open raam - 5 -

 Met een vorig bericht op deze blog zijn we halverwege gekomen in de brief van paus Franciscus over het belang van literatuur in de opleiding van pastores en in het leven van elke christen. Onze gevoeligheid voor het onzichtbare wordt aangescherpt tijdens het lezen. In de volgende alinea's van zijn brief probeert de paus deze ideeën uit te diepen. Hij gaat daarbij te rade bij de Duitse jezuïet en theoloog Karl Rahner (1904-1984) van wie hij de idee haalde dat het poëtische woord opent op het onuitsprekelijke. Franciscus bedenkt hierbij: "Voor christenen is het Woord God, en alle menselijke woorden dragen het spoor van een intrinsiek heimwee naar God dat naar dit Woord neigt." (alinea 24)

Dan gaat de paus in op de vragen in de literatuur over uitdrukkingsvorm en betekenis. De lezer zal via het leesproces dat vormen en betekenissen onderzoekt, toegang krijgen tot zijn eigen innerlijkheid en waarheid. Vele literaire pagina's gaan ook over onvrede, verlatenheid, wanhoop, verleidingen, angsten en pijn. Deze gevoelens zijn niet noodzakelijk slecht of nutteloos. Deze gedachtengang brengt de paus tot een mooie indringende overdenking van wat lezen is.

(John Singer Sargent : Man reading
©etsy)

"We begrijpen dus dat de lezer niet de ontvanger is van een stichtelijke boodschap, maar een persoon die actief gevraagd wordt om zich op onstabiel terrein te wagen waar de grenzen tussen heil en verderf niet a priori gedefinieerd en gescheiden zijn. De handeling van het lezen is daarom verwant aan een handeling van 'onderscheiding' waarbij de lezer persoonlijk betrokken is als zowel het 'subject' van het lezen als het 'object' van wat hij of zij leest. Bij het lezen van een roman of een dichtwerk heeft de lezer de ervaring "gelezen te worden" door de woorden die hij of zij leest. Lezers zijn dus als spelers op het veld: ze spelen het spel, maar tegelijkertijd wordt het spel door hen gespeeld, in de zin dat ze volledig betrokken zijn bij wat ze aan het doen zijn." (alinea 29)

Over dit geheim van het lezen heeft Ida Gerhardt een gedicht geschreven dat tegelijk een belangrijke voorwaarde voor elke leesactiviteit weergeeft, nl. een zekere allenigheid en eenzaamheid. Lezen doe je altijd alleen. En in dit gedicht wordt ook de wisselwerking tussen lezer en gelezene aangebracht...

ONVERVREEMDBAAR

Dit wordt ons niet ontnomen : lezen,

en ademloos het blad omslaan,

ver van de dagelijksheid vandaan.

Die lezen mogen eenzaam wezen.

Zij waren het van kind af aan.

Hen wenkt een wereld waar de groten,

de tijdelozen, voortbestaan.

Tot wie wij kleinen mogen gaan ;

de enigen die ons nooit verstoten.

(uit : Gerhardt, Ida, Verzamelde gedichten, Uitg. Atheneum-Polak & Van Gennep, Amsterdam, 1985, blz. 607)

Broodnodig lezen als open raam - 4 -

 Paus Franciscus schreef op 17 juli laatst over het belang van literatuur voor gelovigen én voor hun pastores. Eerst vertrekt hij vanuit zijn eigen ervaringen om te komen tot wat hij de kernwaarde vindt van goede literatuur : ze helpt om niet uit het oog te verliezen dat Jezus 'vlees' is geworden.

Dan somt hij enkele positieve aspecten op van lezen : "Vanuit pragmatisch oogpunt bevestigen veel wetenschappers dat de gewoonte om te lezen veel positieve effecten heeft in iemands leven: het helpt een bredere woordenschat verwerven en daardoor verschillende aspecten van de intelligentie te ontwikkelen. Het stimuleert ook de verbeelding en creativiteit. Tegelijkertijd leert het zijn verhalen op een rijkere manier uit te drukken. Het verbetert het concentratievermogen, vermindert cognitieve stoornissen en kalmeert stress en angst. Beter nog, het bereid ons voor om de verschillende situaties die zich in het leven kunnen voordoen te begrijpen en er dus mee om te gaan." (alinea 16-17)

Maar er zijn redenen die verder reiken dan deze van het persoonlijke nut. Ik citeer uitgebreid de kernalinea van deze brief omdat hij gevat een boeiende benadering van literatuur aangeeft. 

(J.L. Borges ©The New Yorker) 

"Als ik aan literatuur denk, herinner ik me wat de grote Argentijnse schrijver Jorge Luis Borges altijd tegen zijn studenten zei: het belangrijkste is om te lezen, om in direct contact te komen met literatuur, om ons onder te dompelen in de levende tekst die voor ons ligt, in plaats van ons te richten op ideeën en kritisch commentaar. En Borges legde dit idee uit aan zijn studenten door hen te vertellen dat ze in het begin misschien niet veel zouden begrijpen van wat ze lazen, maar dat ze in ieder geval "iemands stem" zouden horen. Dat is een definitie van literatuur die me erg aanspreekt: luisteren naar iemands stem. En laten we niet vergeten hoe gevaarlijk het is om niet meer te luisteren naar de stem van de ander die naar je roept. We raken meteen in een zelfgekozen isolement, we raken in een soort 'geestelijke' doofheid die ook onze relatie met onszelf en onze relatie met God negatief beïnvloedt, welke theologie of psychologie we ook hebben gestudeerd." (alinea 20)

Als paus probeert Franciscus via deze brief pastores en christenen te inspireren. Hij herinnert er daarbij aan dat paus Paulus VI in mei 1964 sprak tot de kunstenaars dat de kerk probeert de wereld van het onuitsprekelijke, van God, toegankelijk te maken. Hij vervolgde dan tot de artiesten met deze kernachtige uitspraak: "In deze operatie die de onzichtbare wereld omzet in toegankelijke en begrijpelijke formules, zijn jullie de meesters."

De paus citeert dan de dichter T.S. Eliot die de moderne religieuze crisis beschreef als een van wijdverspreid emotioneel onvermogen. Franciscus vervolgt dan : "In het licht van deze lezing van de werkelijkheid is het probleem van het geloof er vandaag niet in de eerste plaats een van meer of minder geloven in doctrinaire stellingen. Het is veeleer het onvermogen van veel mensen om geraakt te worden door God, door zijn schepping en door andere mensen. De taak is dus om onze gevoeligheid te genezen en te verrijken. Daarom antwoordde ik bij mijn terugkeer van de Apostolische reis naar Japan, toen mij gevraagd werd wat het Westen van het Oosten kon leren: "Ik denk dat het Westen een beetje poëzie mist." (alinea 20)

Deze kernidee over literatuur als luisteren naar een stem en als oefenen van onze gevoeligheid voor de/het andere vind ik ook tussen de regels van een vers van Roelof ten Napel (In het vlees. Gedichten., uitg. Hollands Diep, 2020, blz. 62).

SONNET  CXVIII

wat er gebeurt als een uitzicht of indruk je aanraakt,

zoals wanneer een oude man zijn oude mooie kleren aantrekt

en ermee naar een dorpsfeest gaat, alleen -

dat dat iets droevigs heeft -

als blijkt dat het niet alleen handen zijn die tasten,

als je beseft dat hij een samenzijn in zich draagt,

omdat vriendschap betekent niet meer te weten

wat sterven is, omdat ook wanneer de ander gaat,

je van hem blijft houden -

omdat het tussen vrienden de wereld is

die wegvalt -

wanneer zijn aanblik je aanraakt heeft dat te maken

met een leven lang geleden, dus

zwijg even, dit komt niet gauw weer terug 

Broodnodig lezen als open raam - 3 -

 Ik wil verder lezen in de brief van paus Franciscus aan pastores én aan elke christen over het belang van literatuur . Eerst haalt hij persoonlijke ervaringen op om daarna de verbinding te leggen tussen de cultuur waarin we leven en de Bijbelse verhalen van God met de mensen. In zijn schrijven van 17 juli zoekt de paus te formuleren waarom aandacht voor literatuur aangemoedigd moet worden. De diepste reden is om te zoeken naar gepaste woorden voor de verkondiging van het Jezusverhaal. 

"De dringende taak van de verkondiging van het Evangelie in onze tijd vraagt een inzet zodat iedereen een Jezus Christus kan ontmoeten die vlees is geworden, mens is geworden, geschiedenis geworden is. We moeten er allemaal voor waken het 'vlees' van Jezus Christus nooit uit het oog te verliezen: dit vlees dat bestaat uit hartstochten, emoties, concrete verhalen, handen die aanraken en genezen, blikken die bevrijden en bemoedigen, gastvrijheid, vergeving, verontwaardiging, moed, onverschrokkenheid: in één woord, liefde." (alinea 14)

Typisch aan het christendom is het geloof dat God mens is geworden, dit wil zeggen zich heeft laten vinden in een mens. Hij is 'vlees' geworden, is 'geïncarneerd'.  Niet zonder reden wellicht heeft dichter Roelof ten Napel een van zijn dichtbundels uitgegeven onder de titel In het vlees (uitg. Hollands Diep 2020). Zijn worsteling met het (star protestantse) geloof van zijn jeugdjaren en met zijn homoseksualiteit levert heel wat prangende verzen op zoals onderstaand gedicht over medelijden. Een vers dat helpt om het 'vlees' van Jezus niet uit het oog te verliezen...

(David LaChappelle : Behold 2017
eigen foto)

SONNET XLVII

van je eigen pijn begrijpen dat hij stoppen zal,

begrijpen dat wat jou de tijd ontneemt, want

er lijkt niets te zijn dan leed,

voorbij kan gaan -

voelen dat er een volstrekt andere tijd bestaat

waar jij niet bij kan, waarin de pijn maar even is -

dat iemand je die geven kan, kan

troosten,

want medelijden was al nooit het ondergaan

in plaats van - alsof pijn te verdelen is -

het is bij je blijven, zodat je kan blijven duren,

kan proberen te merken hoe

de pijn vertrekt, zelfs als hij weer komt, dat

geleden pijn vertrokken blijft

(uit: Roelof ten Napel, In het vlees. gedichten, uitg. Hollands Diep, 2020, blz. 96)

Broodnodig lezen als open raam - 2 -

 Op 17 juli schreef paus Franciscus een vurig pleidooi opdat pastores én alle christenen méér open zouden staan voor literatuur. Hij bracht eigen ervaringen in herinnering als aanloop (zie vorig bericht). Dan maakt hij ons erop attent dat de kerk vroeger ook voeling had met de gangbare cultuur. Vaak gebruikte de kerk de courante grammatica om het verhaal van Jezus te actualiseren.

Daarbij stelt hij een belangrijke (retorische) vraag: "Hoe kunnen we de harten van culturen bereiken als we de symbolen, boodschappen, creaties en verhalen waarmee ze hun mooiste ondernemingen en idealen, maar ook hun diepste geweld, angsten en passies hebben vastgelegd (...)negeren, afwijzen en/of het zwijgen opleggen?" 

Daarbij herinner ik mij dat in een Vlaamse parochiekerk de pastoor waarschuwde om de bloemlezing "Van God los", verschenen in 2011 bij Lannoo en samengesteld door Koen Stassijns en Ivo van Strijtem, zeker niet te lezen. Dus, deze pauselijke oproep heeft zeker zin. 

Zelf heb ik in deze blog zeventien gedichten uit die bundel tegen het licht gehouden tussen 15 juni 2017 en 18 september 2020. Deze reeks kreeg als titel mee: God dichten tot Hij openbreekt. Ik vond de oproep van die pastoor echt beneden alles en die uitspraak had bij mij het omgekeerde effect.

De paus is heel formeel over literatuur : "Contact met verschillende literaire en grammaticale stijlen zal altijd helpen om de meerstemmigheid van de openbaring te verdiepen zonder deze te verarmen of te reduceren tot historische omstandigheden of mentale structuren." (alinea 10). De meerstemmigheid van het geloofsverhaal dient vol vertrouwen gehoord te worden en zo kan de veelkleurigheid van de hedendaagse cultuur helpen om niet té eenzijdig de getuigenissen van Bijbel en kerk overboord te gooien.

Als zijn grote voorbeeld haalt de paus de apostel Paulus aan die op de Atheense Areopagus getuigt over God: "In hem leven wij en bewegen wij en bestaan wij, zoals ook sommige van uw dichters hebben gezegd." (Handelingen 17,28). Paulus citeert de Griekse dichters Epimenides en Aratus van Silo. Franciscus zegt dan ook dat Paulus zich een lezer toont van poëzie. Hij zegt daarbij : "De Atheners noemen hem een spermologos, dwz een 'raaf, roddelaar, charlatan', maar letterlijk 'een oogster van zaden'. Wat zeker een belediging was, wordt paradoxaal genoeg een diepe waarheid. Paulus verzamelt de zaden van de heidense poëzie en gaat zo ver dat hij in deze oude poëzieteksten een ware preparatio evangelica ziet." (al.12)

 De waarde van de literaire cultuur is voor Franciscus, in de voetstappen van Paulus, is zonneklaar. "Wat deed Paulus? Hij begreep dat literatuur de afgronden in de mens blootlegt, terwijl de (Bijbelse) openbaring, en vervolgens de theologie, deze aangrijpen om te laten zien hoe Christus ze doorkruist en verlicht. Literatuur is daarom een poort naar deze afgronden, die de pastor helpt om een vruchtbare dialoog aan te gaan met de cultuur van zijn tijd." (al.13)   

In onze hedendaagse Nederlandstalige literatuur horen we vaak stemmen die soms heel dicht aanleunen bij de verhalen van de zoekende mens in de Bijbel. Zo verscheen in 2020 van de jonge dichter Roelof ten Napel een boeiende bundel bij uitgeverij Hollands Diep "In het vlees". De jonge homoseksuele schrijver zoekt zijn weg, weg uit de verstikkende protestantse opvoeding. Hij verwoordt angsten en twijfels, dromen en idealen die leven bij heel wat jonge mensen in deze tijden.

Zo ook bijvoorbeeld in dit vers uit die bundel (blz. 144):

SONNET XXXII

ongelovig?

alsof ik me voorstel

met wat ik niet meer ben,

als zeggen:

hallo, ik ben geen

steen - 

ik ben geen gelovige meer, maar

dat vormt me niet meteen

tot het omgekeerde -

het gaat me erom, misschien,

te zoeken naar

wat 'god' ooit betekend heeft, toen iemand het zei

zoals de eerste mens die iets zei

zoals 'au'

Zoals vele tijdgenoten zoekt de dichter hier niet naar definities en schema's, maar naar een ervaring, ook al doet die pijn ('au' zeggen?). En het gaat er niet om zich af te zetten tegen, zichzelf te definiëren met 'on-' of 'niet-', maar om te zoeken naar wat wel grond kan zijn van ontmoeting en gesprek. Een vers dat aan kan zetten tot gesprek en dat zaden kan bevatten van leven.

Broodnodig lezen als open raam - 1 -

 Op 17 juli laatst werd een brief gepubliceerd van paus Franciscus om literatuur te promoten in de vorming van toekomstige priesters. Tegelijk zegt hij uitdrukkelijk dat élke christen er wel bij vaart om ook literatuur te lezen. Lezen van romans en poëzie, en meer in het algemeen kunst bekijken, helpt om ons hart open te zetten voor de hedendaagse cultuur. Door deze inzet en openheid oefenen we ons als christen ook om Jezus te leren 'lezen' in ons leven en in de samenleving.

Ik wil in dit en enkele volgende berichten een aantal facetten van die brief onder het licht brengen en uitdiepen.

(Johannes Vermeer:
Brieflezend meisje bij raam)

In zijn inleidende alinea's benadrukt de paus dat het een enge en onjuiste opvatting is om literatuur te herleiden tot 'vermaak'. Die visie vormt de basis van een ernstige vorm van intellectuele en spirituele verarming. Als piepjonge jezuïet gaf Franciscus les in de laatste twee jaar van een middelbare school. "Ik moest ervoor zorgen dat mijn leerlingen El Cid bestudeerden. Zij wilden Garcia Lorca lezen." Over zijn eigen literaire smaak zegt hij : "Ik hou van tragische kunstenaars omdat we allemaal hun werken kunnen voelen als uitdrukkingen van onze eigen drama's. Door te wenen over het lot van de personages, wenen we eigenlijk over onszelf en onze leegte, onze gebreken en onze eenzaamheid."  Zijn leservaring doet hem besluiten : "Er is niets zo contraproductief als lezen uit verplichting, een aanzienlijke inspanning leveren alleen maar omdat anderen hebben gezegd dat het essentieel is. Neen, we moeten onze lectuur kiezen met openheid, verrassing, flexibiliteit, ons laten adviseren, maar ook met oprechtheid proberen te vinden wat we op elk moment van ons leven nodig hebben." (alinea 7)

Deze inleiding brengt mij bij een van mijn allereerste confrontaties met poëzie, toen ik tiener was en de openbare radio-omroep nog schoolradio uitzond... Dus lang geleden al. Er werd een gedicht besproken van een vrouw met een wel bijzondere naam. Haar naam en haar gedicht blijven mij altijd bij en zijn mij dierbaar. Op de een of andere manier vond ik mijzelf terug in dat vers en zo'n ervaringen ben ik blijven zoeken in altijd weer andere gedichten.

mijn moeder is mijn naam vergeten,

mijn kind weet nog niet hoe ik heet.

hoe moet ik mij geborgen weten?

noem mij, bevestig mijn bestaan,

laat mijn naam zijn als een keten.

noem mij, noem mij, spreek mij aan,

o, noem mij bij mijn diepste naam.

voor wie ik liefheb, wil ik heten.

Dit vers is geschreven door neeltje maria min en werd voor het eerst gepubliceerd in 1966 in een bundel met als titel: Voor wie ik liefheb wil ik heten.  Het duurde wel enkele jaren voor ik dit vers gedrukt vond... maar de naam van de dichter én de titel van het vers stonden gegrift in mijn hoofd.

Als puberende tiener zoek je naar je identiteit en naar geborgenheid en voel je jezelf soms de meest eenzame persoon op deze wereld. Maar nu nog blijft dit vers boeien want wanneer kennen we onszelf eigenlijk en wanneer is de tocht naar onze diepste naam voltooid???

In het allerlaatste hoofdstuk van het allerlaatste boek van de Bijbel lezen we : "Zij zullen zijn aanschijn zien en zijn naam zal op hun voorhoofden zijn" (Apoc. 22,4) . Johannes beschrijft hier de ultieme ontmoeting met 'God'. En daartegenover helemaal vooraan de Bijbel, in het tweede hoofdstuk van het eerste boek (Genesis) mogen de eerste mensen namen geven aan alles wat hen omringd.

Namen...genoemd worden...Wat is er meer menselijk? Wat is er meer godgelijkend???

Laudato Si - 2 -

(©Abdij van Vlierbeek)

 In een vorig bericht haalde ik een gedicht aan van Herlinda Vekemans die als titel meekreeg de titel van de ecologie-encycliek van paus Franciscus . 

Hier wil ik je melden om vanaf begin februari regelmatig mijn andere blog te bezoeken waarin ik een aantal andere gedichten van Vekemans zal delen over verschillende aspecten van de milieuproblematiek. 

Deze blog zal nu even stil liggen tot omstreeks begin maart aanstaande.

Mijn andere blog vind je bij dit adres :https://lezenaar.blogspot.com/

 

Laudato Si - 1 -

 De encycliek "Laudato Si" die paus Franciscus publiceerde in 2015 blijft een inspirerende brief voor vele soorten mensen. Zo ook verzamelt de dichteres Herlinda Vekemans onder die titel in haar laatste dichtbundel "Appelblauwzeegroen" een aantal dagdagelijkse observaties waaruit blijkt dat de aandacht en zorg voor klimaat en natuur géén ver-van-mijn-bed verhaal is. Van de tien observaties die in dat 'gedicht' zijn genoteerd wil ik er hier vier delen.

LAUDATO SI'

(...)

Een dikke kruisspin spant haar web op het tuinpad tussen een heester en het huis. Ik haak haar struikhechtdraad achter de leuning van de tuintrap zodat haar net bijna intact blijft en de doorgang toch webvrij wordt. Ze begint elke dag opnieuw.

(...)

Een pad belandt op mijn binnenplaatsje en kan niet langer de trap op naar de achtertuin. Ik zet hem terug in de tuin. Maanden later vind ik een verdroogde pad in huis.

(...)

Op de facebookpagina van de overleden schilder Lucas De Vriendt staat een filmpje over een octopus die op het strand ligt te zieltogen, maar door een wandelaar naar het water gebracht wordt. Weer veilig in het water lijkt de octopus de wandelaar met aaitjes op de voeten te bedanken.

(...)

Ooit zag ik heel vroeg in de ochtend een ijsvogel aan de oevers van de Molenbeek bij de Abdij van Park. De flits intens blauw was zo ongewoon en zo onverwacht dat de plek waar ik hem zag haast een sacraal karakter kreeg: het werd de plaats waar ik de ijsvogel zag.

(uit: Vekemans, Herlinda, Appelblauwzeegroen, Uitg. Poëziecentrum, Gent, 2022, blz. 50-51 passim)

(©abdij van vlierbeek)

Zomers tussendoortje

 In de Verenigde Staten heb je een groot en invloedrijk katholiek nieuwsblad, de National Catholic Reporter. In de online-versie kijk ik geregeld naar een korte strip gemaakt door Pat Marrin met als centrale figuur paus Franciscus. Deze Francis Chronicles geven meestal een commentaar op binnenkerkelijke gebeurtenissen, maar in deze zomerse luwte is de auteur ook bezig met de grote 'strijd' in de bioscopen tussen twee holywoodprenten, nl. Barbie en Oppenheimer.

We zien de vaste bijfiguren van de paus in de strip, een Indisch meisje en een jonge franciscaanse broeder Leo met centraal een paus die zich vanuit zijn rolstoel niet zo veel laat beroeren door die filmgekte.

De titel van deze cartoon is "Pink and Dark"...twee tinten die in de VS veel beroering opwekken...Pink: roze en de discussies over lbgtq+ en Dark: donker en de slepende discriminatie van donkergetinte inwoners van de VS. Het donkere gebruik van de atoomkracht staat  voor mij ook voor het gigantische misbruik van de natuur door de mensheid waardoor onze planeet onbewoonbaar dreigt te worden. Voor wie het wil zien, is er dus wel een onderliggende vraag om aandacht die verder reikt dan Barbie en/of Oppenheimer. 

(©NCRonline)

Franciscus en broeder Leo

Hierbij nog een cartoon van Pat Marrin zoals die enige tijd geleden werd gepubliceerd in de National Catholic Reporter.

We zien broeder Leo met de paus wandelen in Rome.

Waarom wordt Rome de eeuwige stad genoemd?, vraag Leo.

De paus antwoordt hem : Omdat het een oude stad is en zoals de Kerk zelf vele Keizerrijken heeft zien komen en gaan, vele (natuur)rampen heeft meegemaakt,  vele oorlogen en allerlei crisissen heeft overleefd.

En dan vraagt broeder Leo: En is er iets wat de Kerk niet zou overleven? Waarop de paus zegt: irrelevantie.

(©National Catholic Reporter - Pat Marrin)

Zo worden we als lezer naar onszelf terugverwezen : zijn wij relevante of irrelevante christenen???

Aan deze strip dacht ik bij het lezen van de pastorale brief van kardinaal De Kesel van oktober 2022 rond het thema van de synodale weg. Ligt onze relevantie in ons aantal? Zo ja, dan is het slecht gesteld met de kerken in West-Europa. Of gaat het er niet om met hoevelen we zijn? 

"De vraag is allereerst wat we als Kerk, met velen of niet, te betekenen hebben. Toen Paus Franciscus in 2019 in Marokko in Rabat was, heeft hij gezegd : 'Het probleem is niet dat we niet talrijk zijn maar dat we niets meer te betekenen zouden hebben, dat we zout worden dat niet meer de smaak van het Evangelie heeft. Ik denk dat het probleem ontstaat wanneer wij christenen verstrikt raken in de gedachte dat we alleen iets te betekenen hebben als we met velen zijn en alle ruimte bezetten.' Het is die gedachte die ons verlamt en ons de vreugde en het enthousiasme ontneemt in onze zending. Daarom is het zo belangrijk de tijd die ons gegeven is goed te begrijpen. 'Van het beeld van land en lucht weet je de juiste betekenis te bepalen, maar waarom dan niet van deze tijd?'(Lc 12,56).

Onze rol in het Kerstverhaal...

 Als we Kerstmis vieren horen we weer de vertrouwde verhalencyclus van Jozef en Maria, van de stal en de herders, van de Wijzen en de ster, van de engelen en van Simeon en Hannah.

De verschillende figuren zijn er omwille van dat éne pasgeboren kind. Ze vormen als het ware een levend decor rond de nieuwgeborene. 

Ze kunnen ons op weg zetten om het kerstgebeuren meer van binnenuit te beleven. 

De paus heeft in het voorjaar 2022 een aantal korte overwegingen gehouden over 'oud worden'. Daarin had hij het ook over de oude gelovige en verwachtende Simeon en Anna, die in Jezus de langverwachte herkennen, ook al hadden ze Hem tot dan nog nooit gezien.

De paus zegt daarover :

"Uit het verhaal van Simeon en Anna, maar ook uit andere Bijbelse verhalen over de oude dag gevoelig voor de Geest, komt een verborgen aanwijzing naar voor die het verdient op de voorgrond te treden. Waarin bestaat concreet de openbaring die de gevoeligheid van Simeon en Anna opwekt? Ze bestaat in de herkenning dat een kind, dat zij niet verwekt hebben en dat ze voor het eerst zien, het zekere teken is van het bezoek van God. Zij aanvaarden dat zij geen hoofdrolspelers zijn, maar slechts getuigen. Wanneer een individu aanvaardt geen hoofdrolspeler te zijn, maar betrokken te zijn als getuige komt het goed: die man of vrouw wordt op de juiste wijze volwassen. Dat gebeurt niet wanneer men altijd hoofdrolspeler wil zijn, anders zal deze weg niet groeien naar de volheid van de oude dag. Het bezoek van God wordt niet zichtbaar in het leven van hen die hoofdrolspelers willen zijn en nooit getuigen."

(uit de catechese van 30 maart 2022; vertaling door Marcel De Pauw msc)

(eigen foto - Hans Memlinc 
detail uit Triptiek van Jan Floreins
Sint-Janshospitaal Brugge)

Een bezoek verwachten van God betekent dat we gevoelig moeten worden voor zijn tekens. En die gevoeligheid kunnen we slechts onderhouden door zelf géén hoofdrolspeler te willen zijn zegt de paus heel simpel én duidelijk. Kerst kan pas een Christelijk gebeuren worden als wij niet zelf de regie in handen willen houden, als wij zelf in openheid leven voor het andere dan ons verhaal. De Andere kan dan misschien geboren worden.

Dierenliefde in het Vaticaan

  De heilige Franciscus van Assisi had een medebroeder, Leo, die zijn trouwste volgeling werd en vertrouweling. 

De Amerikaanse striptekenaar Pat Marrin is verbonden aan het Amerikaanse katholieke tijdschrift National Catholic Reporter. Hij heeft zich op deze twee historische figuren gebaseerd om over de actualiteit in het Vaticaan te schrijven. De korte strips, meestal drie tekeningen die één scene vormen, hebben altijd als hoofdpersonages paus Franciscus en ene broeder Leo, gekleed als franciscanerbroeder.

Inspelend op de dierenliefde van de heilige zien we in de cartoon dat broeder Leo een hondje wil houden in het Vaticaan. Maar hoe zal hij hem noemen? De paus wijst erop dat een dier houden wel een niet te onderschatten verantwoordelijkheid is. En wat de naam betreft moet het passen in het Vaticaan: een gemakkelijke toepasselijke korte naam. Broeder Leo weet het dan : zie maar...

(©National Catholic Reporter - Pat Marrin)

Het woordspel in het Engels is natuurlijk best leuk want a dog is een hond...Dogma?!

Beelden die spreken : Sam Drukker - 7 -

 In een vorig bericht stond ik even stil bij een voeten-schilderij van de Nederlandse schilder Sam Drukker, gezien in de tentoonstelling "Onderweg" in Museum Jan (Amstelveen). De mensen die bij Sam Drukker onderweg zijn doen dat niet met hulp van auto's of vliegtuigen of treinen, neen ze doen het op eigen kracht te voet of al roeiend in een klein bootje. 

(Sam Drukker : Voeten- eigen foto)

De voeten dragen de mens, ze brengen ons waar we willen maar ze zijn laag-bij-de-gronds en vangen gemakkelijk vuil. In de Bijbel zien we dat de welgeplaatste mens dan ook bedienden en slaven heeft om hun de voeten te wassen. En in het Johannesevangelie gaat de leraar-rabbi Jezus tijdens het laatste avondmaal juist zelf de voeten wassen van zijn leerlingen (Jo.13,5-15). De impulsieve Petrus protesteert maar krijgt te horen dat als Jezus als leermeester hem de voeten wast, hij als leerling ook anderen de voeten moet wassen. 

In de liturgie van Witte Donderdag wordt het Laatste avondmaal herdacht en gaat de priester-voorganger de voeten wassen van twaalf personen. Je voelt vaak een zekere onwennigheid bij dit moment, maar zelfs het kleinste kind begrijpt hier het niet-evidente. 

Ritueel één maal in het jaar de voeten wassen is mooi, maar de oproep van Jezus is van een andere orde: wees dienstbaar en wees niet bang je handen vuil te maken opdat anderen beter zouden worden. Voor Jezus is het duidelijk: zijn Rijk is daar waar mensen elkaar de voeten wassen, waar mensen hun handen en hun reputatie willen vuil maken om anderen(in hun) recht te helpen. Zijn Rijk beperkt zich dan ook niet tot de zichzelf verklaarde volgelingen.

(paus Franciscus wast op Witte Donderdag 2016
de voeten van vluchtelingen ©KN)

 Medemenselijkheid is voor elke christen een levenslange uitdaging.

Johan Tahon toont de paus wat bekering is...?

 Net voor de grote tentoonstelling opende met sculpturaal werk van Johan Tahon  gemaakt in de voorbije twintig jaar werd hij geroepen naar het Vaticaan, waar hij een nieuw werk aanbood aan paus Franciscus.

Het werk heeft als titel "Metanoia", Grieks voor 'Bekering'. Het beeld met deze titel alludeert op de bekering van de losbol Ignatius van Loyola. Deze bekering nu 500 jaar geleden wordt dit jaar wereldwijd 'gevierd' / 'herdacht'. Deze Ignatius, die straks op 31 juli door de kerk gevierd wordt,  stichtte de Jezuïetenorde, waartoe onze huidige paus behoort.

(Johan Tahon : Metanoia  2020
foto : ©jezuïeten)

Gebrokenheid, verinnerlijking, kwetsbaarheid...deze kenmerken van de beelden van Tahon zie je ook hier terug. En je kan een kort verslagje zien van zijn audiëntie bij paus Franciscus. Mooi.

19 maart 1947

 Vandaag precies 47 jaar geleden legde Thomas Merton zijn geloften af als monnik in de trappistenabdij van O.L.Vr. van Gethsemani(nabij New Haven in staat Kentucky, USA). 

Deze zoekende schrijver bleef zijn hele leven betrokken op God én op de mensheid. Hij werd een raadsman voor vele tijdgenoten en inspiratiebron voor zoekende mensen tot op vandaag. Hij inspireerde onder anderen de activisten die opkwamen voor gelijke rechten van zwarten en voor het beëindigen van de Vietnam oorlog.

Trappisten leven in gemeenschap en het was niet zo vanzelfsprekend dat hij zich in een kluis afzonderde in het bos van de abdij. Bij dit terugdenken aan deze bijzondere man, die door paus Franciscus genoemd werd tijdens zijn bezoek aan de VS in zijn toespraak tot het verzamelde congres in Washington (24 september 2015), kan je hier een film (iets langer dan 10 minuten) zien die ons de kluis toont van  de abdij van Gethsemane, een zeer ingetogen beeld dat de kijker als het ware laat meekijken over de schouder van father Louis (kloosternaam van Thomas Merton) heen. Het is een woordloze inkijk in het leven van een van de grootste spirituele schrijvers van vorige eeuw.

New Sacred Images - Bill Viola - 2

 In een eerdere post, op de dag van de 70ste verjaardag van de artiest Bill Viola (25 januari), gaf ik al aan om op zoek te gaan naar nieuwe 'sacred', heilige, heelmakende beelden voor onze tijd. 

De beelden die deze videokunstenaar gebruikt gaan vaak terug op bestaande beeldtaal, zoals werken als "The Greeting" (geïnspireerd op een schilderij van Pontormo: bezoek van Maria aan Elisabeth) of "Emergence" (geïnspireerd op een fresco van Tomaso Masolino da Pinicale : Piëta) of nog "Catherine's Room" (vanuit een schilderij van Andrea di Bartolo : heilige Catharina van Siëna en vier zusters dominicanessen, zie hieronder). 

Maar in andere werken is het eerder de titel die verwijst naar een religieus of spiritueel thema, zoals bij "Martyrs" (zie dit blog in 2018 : 21/2 ; 8 en 21/3) of  bij "The Deluge" (de zondvloed). Zoals ik al zei op 5 januari laatst gaat het thema  van de zondvloed naadloos over van een oude verhaal uit het boek Genesis naar een spookbeeld van onze mogelijke toekomst. Door zijn zondvloed te laten gebeuren in een actuele, 'deftige' setting krijgt alles meer urgentie.

Over deze zondvloed à la Bill Viola kan je deze Franstalige korte voorstelling bekijken :

 

De video van Bill Viola houdt een vraag in aan elke toeschouwer: hoe verhoud ik mij tot de berichten/waarschuwingen over een nakende 'zondvloed'/dramatische stijging van het zeeniveau? Die berichten horen we als het grommende geluid op de achtergrond in de video. Blijven we rustig voorbij stappen, gebiologeerd door ons mobieltje of zoeken we iets te doen?  Zijn de klimaatwetenschappers samen met enkele politici en prominenten (zoals paus Franciscus en zijn omzendbrief 'Laudate si') profeten die roepen in de woestijn zonder dat ze gehoor vinden? Doen we wat binnen handbereik ligt om ons steentje bij te dragen aan alternatieven die de klimaatveranderingen kunnen afremmen of denken we: dat zal onze tijd nog duren?