Sporen van middeleeuwse vroomheid en kunde - Sint Maartenskerkje van Vic - 3 -

Nog een keer  kijken we nog rond in het romaanse dorpskerkje van Vic (departement Indre) en zijn bijzondere muurschilderingen.

Nu zien we enkele scenes die ook door de gewone gelovigen gemakkelijk konden worden gezien vanuit het kerkschip. De Bijbelse taferelen staan op de grote muur die schip van priesterkoor scheidt terwijl St. Martinus op de rechterzijmuur te zien is.

De tronende Christus wordt bovenaan geflankeerd door de apostelen links en rechts van hem. Onder die apostelreeks zijn een aantal verhalen te zien uit het zogenaamde 'kindsheidsevangelie'. Dit wil zeggen over de geboorte wat er kort daarvoor en daarna gebeurde. 

Naar het altaar kijkend zien we rechts onder de apostelen twee scènes met Maria in de hoofdrol. Er is helemaal rechts het bezoek van de engel Gabriël aan Maria zoals het te lezen is in het evangelie van Lucas (1, 26-38) en dat we ook kennen als de 'boodschap aan Maria'. Links daarvan is er een minder bekend verhaal uit een apocrief tekst, nl. het proto-evangelie van Jacobus. Daarin wordt vertelt dat wanneer ontdekt werd dat Maria zwanger was, zij zich moest rechtvaardigen voor de hogepriesters en schriftgeleerden. De vinger die terechtwijst en de onderdanige Maria.

(eigen foto )

Aan de linkerkant staat onder een deel van de apostelen het kindje Jezus centraal, met rechts hem zittend op de schoot van Maria alsof hij op een troon zetelt, boven hem de ster die de wijzen uit het oosten de weg toont naar de Heiland. Onmiddellijk bij Maria en Jezus vallen herders op hun knieën neer terwijl achter hen de drie koningen of wijzen op hun paarden het kerstekind naderen. Picturaal valt het op hoe de schilder twee paardenpoten laat de boord van het tafereel doorbreken.

(eigen foto)

Nova et vetera - expo Abby - 4 -

 In deze advent wil ik nog een keer mij laten aanspreken via de tentoonstelling Faith No More. Rituals for Uncertain Times, nog tot 1 maart in Kortrijk, in het nieuwe museum ABBY.

De advent zet een aantal Bijbelse personages centraal, waaronder Maria. Niet zo verwonderlijk als het gaat over leven in verwachting. 

De vrouw baart leven, zonder vrouwen geen menselijk leven.

In die zin zijn vrouwen levensbelangrijk...en toch blijft het een moeilijk gegeven in kerk en in samenleving.

De expo in Kortrijk toont via de christelijke iconografie een aantal verbeeldingen van Maria, de moeder van Jezus en via de hedendaagse kunsten een aantal strijdbare vrouwen, Marina Abramovic, op kop.

De feministe Abramovic toont zichzelf op een foto met een pasgeboren vrouwelijke baby. Ze presenteert zich als een Maria met kind en noemt de foto "Godmother". Deze foto doet nadenken over religie, gender en de kracht van symbolen. Abramovic wil ons blijkbaar zeggen: gij als toeschouwer, weet dat je leven je is gegeven dank zij/via een vrouw. En door gebruik te maken van de christelijke symbolen daagt ze de gelovigen  uit om na te denken over de rol van vrouwen binnen de christelijke religies.

(Abramovic : Godmother - eigen foto)

Even verderop hangt een schilderij (ca. 1620) van een onbekende Antwerpse schilder "Maria op de maansikkel". Ze vertrapt de draak. Dit tafereel verwijst naar het boek der Openbaring waarin we kunnen lezen : "Er verscheen in de hemel een indrukwekkend teken : een vrouw die met de zon bekleed was, de maan onder haar voeten had en een kroon van twaalf sterren droeg." (Apoc. 12,1). Deze vrouw staat op het punt te bevallen. En enkele verzen verder verschijnt een draak die dreigt het pasgeboren kind op te eten.

Op het schilderij geen kroon van twaalf sterren, maar een draak die verpletterd wordt door de vrouw. De vrouw in deze scène werd gezien als een beeld voor de kerk, die altijd weer bedreigd wordt én als een beeld voor Maria.

Langs deze centrale afbeelding zijn er twee keer vier voorwerpen afgebeeld in een cirkel. Deze verwijzen naar een aantal Mariatitels zoals die gebruikt werden en worden in het litaniegebed voor Maria. We zien verwijzingen naar titels als : Toren van David, Ivoren Toren, Mystieke Roos, Heerlijk vat van godsvrucht, Spiegel van gerechtigheid. 

(Maria op de maansikkel ca. 1620 - eigen foto)

Geloof moet zich altijd vernieuwen en herbronnen. De persoonlijke en maatschappelijke evoluties dagen ons uit het geloofsverhaal te lezen met hedendaagse ogen. De tentoonstelling Faith No More.  Rituals for Uncertain Times kan daarbij inspireren.

Waar in de devotionele traditie de maand mei de Mariamaand is, kan je de Advent gerust ook een sterke Mariatijd noemen, een samen met Maria verwachtingsvol uitkijken naar de geboorte van haar kind.

Denkend bij devotie : de maagd met uitgestrekte armen van Straatsburg

 Bij een bezoek op een doordeweekse, regenachtige dag aan de kathedraal van Straatsburg stond in de linkerzijbeuk heel centraal een bijzonder beeld van Maria, omringd met tientallen kaarsjes, wat de devotie tot dit beeld aantoont.

Het beeld blijkt van recente datum te zijn (1946), gemaakt door Pierre Klein en gepolychromeerd door Guy Vetter. Wel gaat het terug op oudere afbeeldingen die onder andere te zien waren op processie- en bedevaartvaandels. De oudste afbeelding zou enkele honderden jaren oud zijn en ontstaan na de vrijwaring van de stad tijdens een oorlog, vrijwaring toegeschreven aan de bescherming van Maria. Met het Christuskind op haar schoot strekt zij haar armen zijwaarts beschermend over de stad. Deze uitbeelding zou typisch Straatsburgs zijn.

Het beeld stond eerst in de crypte van de kathedraal, waar het maar sporadisch te zien was, maar sedert oktober 2019 kreeg het zijn huidige prominente plaats en is dagelijks te bezichtigen en vereren door inwoners en toeristen.

(eigen foto)

De zwarte Madonna van Halle

 Op dit Maria hoogfeest kijk ik even naar een bijzonder cultusbeeld van Onze Lieve Vrouw, nl. de zogenaamde Zwarte Madonna die al eeuwen lang vereerd wordt in het Brabantse stadje Halle.

(©VisitHalle.be)

Het beeld werd in 1267 geschonken aan Halle door de graven van Henegouwen, die het zelf via via geërfd hadden van Elisabeth van Hongarije (of van Thüringen) (1207-1231). Deze koningin werd tijdens haar leven al bekend om haar onverschrokken zorg voor de zieken en armen en al vlug na haar dood werd ze heilig verklaard.

Het beeld van de zwarte madonna staat in de Sint-Martinusbasiliek, die werd ingezegend in 1410. Vooral nadat in 1489 bij een beleg van de stad stad en kerk gevrijwaard werden van grote vernielingen, werd dit toegeschreven aan de tussenkomst van Maria. In de basiliek ziet men nog de kanonballen die door de mantel van de Madonna zouden zijn opgevangen. De Madonna zelf zou dan zwart geworden zijn door de kruitsporen.

Halle en de Madonna werden vaak ingezet door politieke leiders die bij haar beeld om haar voorspraak baden.

Al deze elementen vinden we terug in een gedicht van Achilles M. Surinx. We lezen er verwijzingen naar deze geschiedenis én we gaan als het ware met de dichter mee bidden bij dit beeld.

HALLE

Ik knielde voor het hoogaltaar en

keek naar je op, Zwarte Madonna.

Jouw gelaat verhulde de zachte ogen van

een moeder met een zogend kind, terwijl

kroon en praalkleed je koninklijk tooiden.

Ik knielde op de uitgesleten stenen trappen,

waar ik sporen voelde van zovelen eerder:

Albrecht, Isabella, Karel en Filips; stout,

schoon of braaf, rijk, mooi of arm; ze waren

altijd blijven komen. Moeders en rijpe dochters

zochten bij jou de troost die ze ontbeerden.

Geuzen en veroveraars werden afgehouden,

getuigen 32 ijzeren ballen uit kanonnen.

Naalden, valken, kwade gedachten,

een gewisse dood, je wist met alles raad.

Verlos mij van mijn vruchteloos verdriet!

Misschien zijn wonderen weer in de lucht,

is er genade voor wonden diep vanbinnen,

mogen oude vrijheden bestaansrecht hebben.

Nooit heb ik te veel gezien, te veel gehoord.

(uit: Surinx, Achilles M., Wat het voorstelt. Gedichten 1989-2017., Wevelgem, uitg. Aleph, blz. 89)

h3h - A Deeper Shade of Soul - 2 -

 Nog tot en met 3 augustus kan je in de heilige driehoek van Oosterhout al wandelend tussen de drie abdijen daar hedendaagse kunst ontdekken die wil aansluiten bij de kloostertraditie en het zoeken naar spiritualiteit, maar die ook wil verbinden met de actualiteit.

Rond het thema "A Deeper Shade of Soul" (een diepere zielskleur) hebben twintig artiesten een werk gemaakt dat wil uitnodigen tot diepgang.

In het klooster van de Norbertinessen, Sint-Catharinadal, kan je in een gangpad naast de kerk beklijvende tekeningen en schilderijen zien van Ceija Stojka (1933-2013), Oostenrijkse Roma die drie nazi- concentratiekampen heeft overleeft. Rond haar vijftigste begon ze haar trauma's te schilderen, stiekem tussen de huishoudelijke werkjes door. De reeks gouaches die worden getoond zijn ofwel heel kleurrijk (Helle Bilder) die sprankelen van levenslust ofwel heel grijs en donker (Dunkle Bilder) die de volkerenmoord van de nazi's op haar volk verbeelden. Op enkele gouaches schilderde ze een Mariakapelletje want vanuit haar geloof dankt zij haar overleving mede aan Maria. Hier een donker beeld, die bij mij ook reminiscenties oproept aan het bekende doek van Vincent van Gogh 'Kraaien over het korenveld'. De link met actuele vervolgingen en kampen is ook gauw gemaakt.

(Ceija Stojka - eigen foto)

In een bijgebouwtje van het Sint-Catharinadal zien we werk van Bronwen Jones die kledingherstel tot kunst verheft. Daarmee sluit ze aan bij de kloosterlijke traditie om duurzaam en niet spilziek te leven. Jones herstelt kleding op een zichtbare, opvallende manier. Voor de kunstenares was het herstellen van een ochtendjas van haar opa en oma ook helend. Na hun dood bleef ze deze herstelde kledij dragen en bleven ze toch nabij in hun afwezigheid.

(Bronwen Jones - eigen foto)

Veerkracht, vertrouwen, herstellen en herwerken: kunstenaars en kloosterlingen verkennen vergelijkbare paden en geven zo een diepere zielskleur aan het leven.

Een genezende ontmoeting

 

(Rainer Maria Rilke
door Leonid Pasternak
©Wikimedia Commons)

De Duitse dichter Rainer Maria Rilke (1875-1926) schreef in 1912 een cyclus gedichten over de Heilige Maria, waarvoor hij zich baseerde op Bijbelse teksten naast apocriefe verhalen.

In het vers hierbij volgt hij wellicht een apocrief verhaal van de zogenaamde pseudo-Johannes, waarin de verrezen Christus zijn moeder ontmoet en haar heel even aanraakt.

In enkele lijnen weet Rilke van deze ontmoeting een gebeuren te maken dat het mysterie van troostende nabijheid en gelovige overgave dichterbij brengt voor wie zich daarvoor durft open te stellen. Een diepmenselijke ontmoeting van twee personen die met elkaar helend verbonden zijn.

Een passend gedicht in de Paastijd én bij het begin van de maand mei, traditioneel dé Mariamaand.

TROOSTENDE ONTMOETING

VAN MARIA MET DE VERREZEN

Wat zij destijds ervaren heeft: is het niet

meer dan elk mysterie, hemels

en toch nog altijd aards:

toen hij, nog ietwat bleek van 't graf,

van alle last bevrijd, naar haar toekwam:

van top tot teen verrezen?

O, eerst naar haar. Wat was dat voor hen

beiden onuitsprekelijk genezen.

Ja, zij genazen. Zo was het. Zij voelden

niet de nood elkaar fors te omhelzen.

Slechts de duur van een seconde

legde hij op haar vrouwenschouder

zijn nu al haast onaardse hand.

En zij begonnen stil,

als bomen in de lente,

maar evengoed oneindig

aan dit jaargetij

van hun ultieme samenzijn.

(uit: Rilke, Rainer Maria, Het leven van Maria. Das Marien-Leben, Vertaling en nawoord : Piet Thomas, uitg. P, Leuven, 2019, blz. 15)

Geboorte van Jezus

 Bij dit feest van de Menswording

een vers van de bekende Duitstalige dichter

Rainer Maria Rilke (1875-1926) uit zijn bundel "Het leven van Maria",  in een vertaling van Piet Thomas (Uitgeverij P, Leuven, 2019, blz. 10)

GEBOORTE VAN CHRISTUS

Was er jouw eenvoud niet, hoe kon jou

dan gebeuren wat nu de nacht verlicht?

Zie, God hield volken toornend in zijn ban,

Nu wordt Hij mild, nu jij hem baart: een wicht.

Verscheen hij groter in je droomgedicht?

Wat is dat, grootheid? Dwars door alle maten

loopt de rechte weg die 't lot hem bood.

Zelfs voor een ster is zo geen baan gelaten

Want, zie je, deze koningen zijn groot.

Ze slepen schatten aan tot voor jouw schoot.

Schatten die zij voor de mooiste houden.

Dat jij die krijgen zou, had jij dat ooit gedacht?

Maar zie toch hoe hij in de vouwen van jouw doek

ligt en nu al alles overtreft in kracht.

En al die amber die van ver is aangebracht,

en al het goud. Ook kruiden zijn er, pure,

bedwelmend strelend in hun wazigheid:

maar dit zijn dingen die niet blijven duren,

tenslotte wachten ons berouw en spijt.

Maar hij (dat merk je nog wel): hij verblijdt.

(maria-icoon in Russisch Orthodoxe kathedraal van Parijs
eigen foto april 2017)

Broodnodig lezen als open raam - 7 -

 In de luwte van de zomermaanden publiceerde paus Franciscus een brief aan de verantwoordelijken van de vormingscentra van pastores over de waarde van literatuur. Deze brief is echter ook een mooie kleine filosofie over het belang van het lezen van romans en poëzie voor de mensen. In vorige berichten heb ik al een hele weg afgelegd binnen deze brief. Na persoonlijke herinneringen en een rondgang door lectuur over literatuur is voor de paus literatuur wezenlijk om ons hart open te stellen voor de veellagige werkelijkheid van een mensenleven. In die veelkleurigheid kan men ook sporen naar de onuitspreekbare grond van alle leven. 

Een belangrijk aspect van het lezen van een literaire tekst is dat het ons in staat stelt om te kijken door de ogen van anderen. "Het activeert in ons de empathische kracht van de verbeelding, die een fundamenteel voertuig is voor het vermogen om ons te identificeren met het standpunt, de toestand en de gevoelens van anderen, zonder welke er geen sprake kan zijn van solidariteit, delen, mededogen of barmhartigheid." (alinea 34)

"Als we een verhaal lezen, stelt ieder van ons dankzij de visie van de auteur op zijn eigen manier het geschreeuw van een verlaten meisje voor, de oudere man die het lichaam van zijn slapende kleinzoon bedekt, de passie van de kleine zakenman die probeert rond te komen ondanks de moeilijkheden, de vernedering van de man die zich door iedereen bekritiseerd voelt, de jongen die droomt als de enige manier om te ontsnappen aan het lijden van een ellendig en gewelddadig leven. Als we te midden van deze verhalen sporen van onze innerlijke wereld voelen, worden we gevoeliger voor de ervaringen van anderen, (...) kunnen we hun inspanningen en verlangens wat beter begrijpen, zien we de werkelijkheid door hun ogen en worden we uiteindelijk medereizigers." (alinea 36)

De paus is zich bewust dat empathie met anderen kan leiden tot het alles plat relativeren. Hij zegt daarover : "De symbolische weergave van goed en kwaad, waarheid en leugen, als dimensies die in de literatuur de vorm aannemen van individuele levens en collectieve historische gebeurtenissen, neutraliseert het morele oordeel niet, maar voorkomt dat het blind of oppervlakkig veroordelend wordt." (al.38)

Paus Franciscus denkt dan verder na over de morele uitdagingen van goede literatuur. "In het geweld, de zwakte of kwetsbaarheid van anderen hebben we de gelegenheid om dieper over onszelf na te denken. Door lezers een brede kijk te geven op de rijkdom en ellende van de menselijke ervaring, leert literatuur hun oog te hebben voor de traagheid van het begrijpen, voor de nederigheid van het niet-vereenvoudigen, voor de zachtheid van het niet pretenderen de menselijke conditie te beheersen. Oordelen is zeker nodig, maar we mogen nooit de beperkte reikwijdte ervan vergeten: oordelen mag nooit leiden tot een doodvonnis, tot het uitwissen of tot het onderdrukken van menselijkheid ten gunste van een dorre totalisering van de wet. (...) De literaire blik leidt de lezer tot het ontwikkelen van een besef van grenzen, tot het afzien van cognitieve en kritische overheersing over de ervaring."(al. 39-40 passim)

Volgens Franciscus is de literatuur een impuls tot onophoudelijk luisteren en als een bereidheid betrokken te raken bij de buitengewone rijkdom van de geschiedenis van de mensen. Voor hem is de bron van deze overvloed de aanwezigheid van de Geest die zichzelf geeft als genade, "met andere woorden als een onvoorspelbare en onbegrijpelijke gebeurtenis die niet afhankelijk is van menselijk handelen maar die de mens herdefinieert als de hoop op verlossing."(al.40)

Zo nadert de paus stilaan het einde van zijn uiteenzetting. 

In de picturale traditie wordt het begin van de incarnatie, de bevruchting van Maria door de Geest, meestal weergegeven terwijl Maria aan het lezen is in een boek. In het Lucasevangelie (hfst.1,28) wordt gezegd dat de engel Gabriël binnenkomt bij Maria, maar nergens staat er waarmee zij op dat moment bezig was. Vroomheidsoverwegingen vulden het evangelieverhaal aan door zich Maria al lezend in de Torah in te beelden. Door te lezen stelt de mens zich open voor de onkenbare anderen/de onkenbare Andere en dan is zo'n uitbeelding best plausibel. De vroomheid van deze traditie sluit nauw aan bij wat paus Franciscus in zijn brief van 17 juli schreef... en het mag gerust een ander boek dan de Bijbel zijn als het hart maar open staat voor wat er meer is dan er staat. Daarom hierbij een verbeelding van de boodschap aan Maria geschilderd door Marc Deconinck (Oostende 1957) in 1999 voor de toenmalige Lucaskerk in Osdorp (Amsterdam) en nu te zien in de Pauluskerk in hetzelfde Osdorp.

(foto : Ronny Bruneel)

Meimaand Mariamaand met Hiëronymus Bosch

 Tijdens het voorbije Paasweekend was ik in de stad van Hiëronymus Bosch waar de vroegere Sint-Jakobskerk is omgebouwd tot Bosch Art Centre. Er hangen fotografische reproducties van alle schilderijen van de bekendste inwoner ooit van 's Hertogenbosch. In de bijhorende shop vond ik een kleine bloemlezing met verzen die geïnspireerd werden door werk van Bosch. 

Daarin vond ik een vers van de Vlaamse dichteres Christina Guirlande bij een detail uit het drieluik "De aanbidding der wijzen", dat hangt in het museum Prado in Madrid.

Voor mij een mooie meditatie bij dat vers uit het danklied van Maria (het magnificat) : "Hij (God) stoot machtigen van hun troon en vernederden verhoogt hij; hongerlijders vervult hij met alle goed en rijken zendt hij ledig heen." (Lucas 1, 52-53). Een stille inzet van de maand mei, in de katholieke traditie de Mariamaand. Een moment van dankbare verwondering om onze uitverkiezing. 

Tot in een boom zijn ze geklommen,

zelfs tot op het dak van hun vertrouwde

bouwvallige stal, waar een onbekende

vrouw met pasgeboren kind een 

onderkomen vonden. Verwondering

haalt het op schaamte en angst,

plooit hun boeventronies voorzichtig

tot een bleke bijna-glimlach.

De stal lijkt omgetoverd in een klein

paleis, te mooi voor herdersogen.

Ze vrezen dat ze wakker dromen,

dat het vreemde licht opeens zal doven,

ontnuchtering hen mee zal sleuren

naar een dieper dal. Maar eerst het lied

der engelen nog, de vreugde om de

Moeder en het Kind, hun eigen

uitverkiezing en hùn stal.

(uit: Pien Storm van Leeuwen, Vroom, frivool, vilein. Poëtische vensters op Jheronimus Bosch, uitg. Ceedata, Chaam, 2016, blz. 27)

Pelgrimsweg naar Pasen -6-

 

Tram 25, de pelgrimslijn van dichter Tijl Nuyts, rijdt in Brussel na de halte Lefrancq verder naar halte Robiano. Hieraan koppelt Nuyts het meest bekende katholieke bedevaartsoord van de voorbije anderhalve eeuw, Lourdes. Deze stad is wellicht de enige stad ter wereld waar de zieke mens zo prominent aanwezig is in het straatbeeld. Rond de zieken verzamelen zich vele helpende mensen die hen niet louter als een 'geneeskundig probleem' benaderen, maar als gebroken mensen op zoek naar heling en verbondenheid. 

Heel dikwijls worden betrokken meelevende helpende mensen benoemd als 'engelen' en net zo'n engelen ziet Nuyts in de tram naar Robiano / Lourdes.

Er schuilt weer veel humor in de verzen. Hij vertrekt van het klassieke beeld voor engelen: stralende wezens met grote vleugels, maar speelt ermee omdat zo'n figuren niet te zien zijn in de tram. En even verwijst hij naar een leuke anekdote uit de geschiedenis van de theologie. In de Parijse universiteit zouden in 1298 verhitte discussies gevoerd zijn over die vraag: hoeveel engelen kunnen er plaats nemen op de punt van een naald. Thomas van Aquino dacht na over 'engelen' maar dacht hierbij in feite na over thema's als 'materie'; 'plaats' en 'tijd'. Nuyts denkt in dit vers na over wat licht brengt bij mensen en hoe spiritualiteit zijn plaats kan hebben binnen ons eendimensionale, materialistische wereldbeeld.

ROBIANO -LOURDES

Engelen in de tram.

Ze staan dicht tegen je aan.

Het zijn er veel. Ze hebben hun vleugels

opgevouwen maar nemen nog steeds

te veel ruimte in.

(lichtprocessie Lourdes
©parochie Maria Sterre der Zee)

Hoeveel engelen kunnen er dansen

op de punt van een naald?

Het is niet donker

genoeg om te bidden.

Als een brandende doos

glijdt de tram door de straten.

Alsof iemand de komst van de engelen

heeft voorbereid door overal tl-lampen

op te hangen, hallogeenspots in handtassen

te proppen, knetterende kerstverlichting

om passagiers te wikkelen.

Je knijpt je ogen toe

en weet niet of je je de textuur

van veren op je tong inbeeldt.

(uit: Nuyts, Tijl, Vervoersbewijzen, uitg. Wereldbibliotheek, 

 2021, blz. 40)

En wij? Hier kan je natuurlijk de bijzondere Bijbelse novelle lezen dat het boek Tobit is en waar het over zieke mensen gaat én over een nabije engel. Maar het thema 'licht' (Lourdes is ook bekend om zijn dagelijkse lichtprocessie!) brengt mij bij de bergrede zoals die is opgeschreven door Mattëus. Er zijn twee passages waarin het licht centraal staat : "Gij zijt het licht der wereld; een stad die bovenop een berg ligt is niet bij machte verborgen te blijven; ook steken ze geen lamp aan en zetten die onder de korenmaat; nee, op de lampvoet en dan straalt hij voor allen in het huis; zo moet uw licht stralen voor de mensen, opdat zij uw goede werken zien en uw Vader verheerlijken die in de hemelen is!" (5,14-16)

En ook nog : "De lamp van het lichaam is het oog; als dan je oog onvertroebeld is, zal heel je lichaam licht zijn; maar als je oog boos is, zal heel je lichaam duister zijn; als dan het licht in jou duisternis is, hoe groot (is dan) de duisternis!" (6, 22-23)

Proberen wij Zijn licht in ons te laten schijnen? Proberen wij engelen, boodschappers van licht, te zijn voor wie met ons in dezelfde tram reist?

 

Quia ergo femina : naar aanleiding van Maria Ten Hemelopneming -3-

 Naast de vocale interpretatie en een interpretatie/improvisatie op een draagbaar orgeltje kan je nu kennismaken met een pianoversie van deze Maria-antifoon van Hildegard van Bingen.

Quia ergo femina : naar aanleiding van Maria Ten Hemelopneming -2-

 In een vorig bericht kon je al kennis maken met een Maria-antifoon geschreven en op muziek gezet door Hildegard van Bingen.

Je kon dan luisteren naar een uitvoering gezongen door het Ensemble Mediatrix en uitgebracht op platenlabel Naxos.

Maar deze antifoon werd in de loop der tijd vele malen hernomen op verschillende instrumenten.

Hier is Catalina Vicens te zien en te horen op een middeleeuws draagbaar orgeltje. De opname werd gemaakt in december 2019.

Quia ergo femina : naar aanleiding van Maria Ten Hemelopneming -1-

 Straks op 15 augustus viert de Roomse kerk het feest van Maria Ten Hemel Opgenomen. Midden de oogstmaand wordt gevierd dat het leven van Maria voltooid wordt -geoogst wordt- doordat ze na haar dood ten hemel zou zijn opgenomen. 

De figuur van Maria is doorheen de eeuwen opgeladen met vele betekenissen en associaties: model van de Kerk als gelovige gemeenschap, model van de individuele gelovige, pionier van de gelovigen, tegenbeeld voor de zondige Eva, ...

De bijzondere en zeer getalenteerde vrouw Hildegard van Bingen (1098-1179) was kloosterzuster en later abdis (kloosteroverste), schreef muziek en liedteksten, verzamelde kennis over medicijnen en beschreef dit in boeken, beschreef haar gebedservaringen en is tot op vandaag voor velen een lichtend voorbeeld. In de voorbije jaren is haar muziek meer en meer in de belangstelling gekomen en hier wil ik in enkele berichten stilstaan bij een van haar Maria-liederen.

Via de recente vertaling door Patrick Lateur kan iedereen die  wil dichter komen bij de liederen van Hildegard. 

Ik wil de antifoon "Quia ergo femina" wat nader verkennen. 

Eerst even de tekst met de vertaling door Lateur zoals die staat in het boek Hildegard van Bingen, Symphonia - Gezangen, uitgeverij Halewijn, Antwerpen, 2022, blz. 32-33.

Quia ergo femina mortem instruxit,

clara virgo illam interemit,

et ideo est summa benedictio

in feminea forma

pre omni creatura,

quia Deus factus est homo

in dulcissima et beata virgine.

          Daar een vrouw dus bouwde aan het huis van de dood

          brak een stralende maagd het af.

          Daarom is de hoogste zegening te vinden

          in de gedaante van de vrouw,

          meer dan in elk schepsel.

          Want God is mens geworden

          in de allerliefste en gezegende Maagd.

Je kan een heldere uitvoering van de antifoon via onderstaande link beluisteren.

Twee elementen haal ik nog even uit deze antifoon. Maria wordt geplaatst tegenover Eva; Maria is de nieuwe Eva die herstelt wat door de eerste Eva werd verminkt. Ten tweede is er de metafoor van het bouwen en afbreken van een huis. Abdis Hildegard was zelf een nieuwe abdij aan het bouwen (Rupertsberg) en ziet in Maria de architect van de Stad Gods, de kerk als stad Gods. De vrouw wordt hier bezongen als bron van de grootste zegening, dank zij en omwille van Maria's rol bij de menswording van Christus.      

Ave Maria - ter afronding

 Nog een laatste keer een Ave Maria ter afronding van de meimaand/Mariamaand.  Ik wil je laten kennismaken met de Belgische componist Auguste De Boeck, geboren in de schaduw van Brussel (Merchtem 1865) en bij leven actief als organist, componist en muziekpedagoog in het Brusselse (+1937). Hij vond onder anderen de Russische componist Rimski-Korsakov heel inspirerend. In het Ave Maria dat je hier kan horen kan je orthodoxe liturgische gezangen als het ware voelen meeklinken.

Het vocaal mannenensemble Voces Capituli met thuisbasis in Antwerpen legt zich toe op de uitvoering van sacrale muziek. Hier zie je een uitvoering van het Ave Maria van De Boeck in Breda (2007)

.

Ave Maria - Morena

 Maria werd in alle tijden en in verschillende culturen vereerd met onder anderen het 'Wees gegroet, Maria' ofte het 'Ave Maria'. Dit traditionele gebed kreeg altijd weer andere muzikale vorm en een bijzondere is het zogenaamde Ave Maria Morena.

In het woordje 'Morena' herkennen we 'de moorse'; in het Portugees en in het Spaans betekent het: de vrouw met het donkere haar/donkere huid. Deze versie van het Ave Maria is dan ook gegroeid uit Afrikaanse en Caraïbische gemeenschappen en is in feite een salsa. Je ziet de mensen zo voor je al dansend en zingend en zo hun levenslust uitzingend én tegelijk Maria vererend.

Wat je hier zult horen is gezongen door de Braziliaanse groep 'Salsa Celtica'. 

Ave Maria - nogmaals anders

 De Italiaanse componist Francesco Paolo Tosti (1846-1916) was eveneens zanger, pianist en pedagoog. Hij schreef om en bij de 500 liederen met pianobegeleiding. Van 1880 tot 1912 woonde en werkte hij in Engeland, was zelfs zangleraar aan het koninklijke hof en werd er geadeld. Hij was ook bevriend met de bekende tenor Enrico Caruso. In 1881 schreef hij een "Ave Maria".

Je ziet en hoort hier een uitvoering van maart 2017 met als zangeres de Russische sopraan Vita Vasilieva en Igor Belokon aan het orgel

Ave Maria - de betovering van de menselijke stem

 Ik ben al zoekend naar verschillende uitvoeringen van het Ave Maria van Gounod/Bach gebotst op een bijzondere performance van de zanger Bobby McFerrin (°1950). Hij scoorde een wereldhit eind jaren 80 van vorige eeuw met het lied "Don't Worry, Be Happy". Maar hij is meer dan die ene hit. Het is een charismatische a capella-zanger die de vreugde van het zingen wil delen via vele optredens.

Zo kan je hem hier zien tijdens een live optreden in Montreal. Wie zo'n moment van samen zingen meemaakt, zal zich er blijvend aan warmen. Geniet maar van deze Ave Maria. Ik zie Maria ook al lachen en meegenieten.

Ave Maria - Gounod (instrumentaal)

 De 'klassieker' van Gounod, geïnspireerd op Bach, het "Ave Maria", is ontelbare keren bewerkt voor verschillende instrumenten. Hier een sobere uitvoering die verder geen commentaar behoeft.

Ave Maria - Gounod (in voetsporen van Bach)

 De Franse componist Charles Gounod  (1818-1893) componeerde muziek bij het 'Ave Maria', het wees gegroet, in 1852/1859. Hij baseerde zich hierbij op een streepje muziek van Johan Sebastian Bach, nl. de 1ste prelude in C groot uit het eerste deel van Das Wohltemperiertes  Klavier. Deze muziek werd en is nog altijd heel populair. Vele zangers en ensembles namen deze muziek op. Hier kan je een klassieke uitvoering beluisteren door de Wiltener Sängerknaben, een opname uit 2011. Je zal merken hoe de vocale eisen net iets te hoog zijn voor de kinderstem, maar toch heeft het daardoor ook iets ontroerends.

Meimaand

 Meimaand is binnen de katholieke traditie de maand waarin Maria, de moeder van Jezus, bijzonder wordt gevierd en vereerd.

Deze verering krijgt een verschillende inkleuring afhankelijk van de sociale, intellectuele, geografische, historische achtergronden die meespelen. Maar deze Mariaverering lijkt onsterfelijk.

Misschien toont een vers uit 1982 van de Poolse dichter Ryszard Krynicki een van de wortels voor deze durende devotie, ook al heeft hij zeker dit vers niet geschreven met Maria in gedachten. 

(Mortagnekapel Bellegem
foto : Marc Deconinck 1 mei 2022)

GOEDHEID

Goedheid is weerloos

maar niet machteloos.

Goedheid behoeft geen kracht.

Goedheid is kracht.

Goedheid hoeft niet te zegevieren :

goedheid is

onsterfelijk.

(uit :Kryniki, Ryszard, De nooit te helen wond van de waarheid. Honderd gedichten., uitg. P, Leuven, 2020, blz. 67 - vertaling: Kris Van Heuckelom)

Maria : een verlangen naar goedheid, een hoop op goedheid, een belichaming van goedheid, een icoon voor Gods baarmoederlijke liefde en goedheid.