Sporen van middeleeuwse vroomheid en kunde - Gargilesse Dampierre -1-

 

(eigen foto - kerk Gargilesse)

In het kleine dorpje Gargilesse Dampierre in het zuiden van het departement Indre, niet zo ver van Châteauroux, staat een fors romaans kerkje binnen de ommuring van een kasteeldomein, gebouwd in de 12e eeuw. 

De sobere buitenmuren doen niet vermoeden welke oude schoonheden zich verschuilen daarachter. 

De kerk heeft een beschilderd absisplafond met een majesteitelijke, zegenende Christus in een purperen gewaad (koninklijke kleur en tegelijk verwijzend naar de bespotting van de gevangen Jezus cfr. Marcus 15,16-20 en vergelijkbaar Mt. 27 en Joh. 19)), in een mandorla dat symbool staat voor het samenkomen van twee werelden (de hemelse en de aardse).

(plafond absis kerk Gargilesse - eigen foto)

Rondom rond worden pilaren versierd met gebeeldhouwde kapitelen die verwijzen naar Bijbelse taferelen. Ik heb ze niet geteld, maar er zouden 120 zo'n beeldige kapitelen zijn. Wel worden daar ook de vierentwintig oudsten voorgesteld, zoals beschreven in het boek van de Openbaring (Apoc. 4, 4) : "(En ik zag) rondom de troon vierentwintig tronen en op die tronen vierentwintig oudsten gezeten, gekleed in witte gewaden en met gouden kronen op hun hoofden".

(oudste uit het boek Apocalyps - kapiteel in kerk Gargilesse - eigen foto)

(Maria bezoekt Elisabeth cfr Lc 1 - kapiteel in kerk Gargilesse - eigen foto) 

Nova et vetera - expo Abby - 4 -

 In deze advent wil ik nog een keer mij laten aanspreken via de tentoonstelling Faith No More. Rituals for Uncertain Times, nog tot 1 maart in Kortrijk, in het nieuwe museum ABBY.

De advent zet een aantal Bijbelse personages centraal, waaronder Maria. Niet zo verwonderlijk als het gaat over leven in verwachting. 

De vrouw baart leven, zonder vrouwen geen menselijk leven.

In die zin zijn vrouwen levensbelangrijk...en toch blijft het een moeilijk gegeven in kerk en in samenleving.

De expo in Kortrijk toont via de christelijke iconografie een aantal verbeeldingen van Maria, de moeder van Jezus en via de hedendaagse kunsten een aantal strijdbare vrouwen, Marina Abramovic, op kop.

De feministe Abramovic toont zichzelf op een foto met een pasgeboren vrouwelijke baby. Ze presenteert zich als een Maria met kind en noemt de foto "Godmother". Deze foto doet nadenken over religie, gender en de kracht van symbolen. Abramovic wil ons blijkbaar zeggen: gij als toeschouwer, weet dat je leven je is gegeven dank zij/via een vrouw. En door gebruik te maken van de christelijke symbolen daagt ze de gelovigen  uit om na te denken over de rol van vrouwen binnen de christelijke religies.

(Abramovic : Godmother - eigen foto)

Even verderop hangt een schilderij (ca. 1620) van een onbekende Antwerpse schilder "Maria op de maansikkel". Ze vertrapt de draak. Dit tafereel verwijst naar het boek der Openbaring waarin we kunnen lezen : "Er verscheen in de hemel een indrukwekkend teken : een vrouw die met de zon bekleed was, de maan onder haar voeten had en een kroon van twaalf sterren droeg." (Apoc. 12,1). Deze vrouw staat op het punt te bevallen. En enkele verzen verder verschijnt een draak die dreigt het pasgeboren kind op te eten.

Op het schilderij geen kroon van twaalf sterren, maar een draak die verpletterd wordt door de vrouw. De vrouw in deze scène werd gezien als een beeld voor de kerk, die altijd weer bedreigd wordt én als een beeld voor Maria.

Langs deze centrale afbeelding zijn er twee keer vier voorwerpen afgebeeld in een cirkel. Deze verwijzen naar een aantal Mariatitels zoals die gebruikt werden en worden in het litaniegebed voor Maria. We zien verwijzingen naar titels als : Toren van David, Ivoren Toren, Mystieke Roos, Heerlijk vat van godsvrucht, Spiegel van gerechtigheid. 

(Maria op de maansikkel ca. 1620 - eigen foto)

Geloof moet zich altijd vernieuwen en herbronnen. De persoonlijke en maatschappelijke evoluties dagen ons uit het geloofsverhaal te lezen met hedendaagse ogen. De tentoonstelling Faith No More.  Rituals for Uncertain Times kan daarbij inspireren.

Waar in de devotionele traditie de maand mei de Mariamaand is, kan je de Advent gerust ook een sterke Mariatijd noemen, een samen met Maria verwachtingsvol uitkijken naar de geboorte van haar kind.

Hoor wie klopt daar aan de deur? - 7 -

 

Hoe we kunnen luisteren wil ik verder nog exploreren aan de hand van het boek Luisteroefeningen. Over aandacht en ontvankelijkheid van de filosofe Miriam Rasch (uitg. De bezige bij, Amsterdam, 2024, 222 p.). Als filosofe gaat Rasch te rade bij collega's, zoals ook bij de Russische literatuurcriticus en filosoof Mikhail Bakhtin (1895-1975) die bekend is om zijn 'dialogisme'. Daarin stelt hij dat alles en iedereen slechts kan begrepen worden door hun relaties met anderen. "De relatie tussen zelf en ander krijgt bij Bachtin een literaire glans. Uitwisseling is volgens hem niet beperkt tot mensen maar is inherent aan de taal en aan het denken zelf, aan bewustzijn. We ademen de ander in, de cultuur, de geschiedenis, de woorden. En ademhaling is geen transmissie, maar eerder een holistisch of atmosferisch spel. Het andere stroomt in mijzelf, en ikzelf stroom uit naar de buitenwereld. Het is een gebeuren in de tijdruimte, een beweging en een voortschrijden. Het woord dat ik uitadem is altijd al ingeademd, aldus Bachtin. " (a.w. , blz. 93).

(Michael Bahktin - ©Wikipedia)

Omdat taal, denken, spreken en luisteren voor hem altijd een sociaal fenomeen zijn stelt hij ook dat er niet zomaar één stem bestaat, maar dat alles polyfoon of meerstemmig is. Er is in onszelf een innerlijk zeggen (niet één innerlijke stem) waarin steeds andere stemmen mee murmelen. "In plaats van een lineair model hebben we te maken met een kluwen, als een bolletje wol waar de poes mee heeft gespeeld." (a.w. blz. 94). "Zo'n kluwen aan relaties betekent ook dat er sprake is van een machtsdynamiek. Sommige stemmen klinken luider dan andere, naar de een luisteren we wel en naar de andere minder. (...)Maar even belangrijk is het dat de stemmen die in zo'n kluwen worden gesmoord niet voorgoed verdwijnen. Meerstemmigheid brengt een inherente rebellie met zich mee." (a.w. blz. 95). Het spel van de meerdere stemmen zorgt voor een voortdurende beweging waarbij iedere stem verlangt gehoord te worden. "Als je verlangt van de ander, daarboven of hierbeneden, dat meerstemmigheid de ruimte krijgt, dan zul je dat zelf ook moeten betrachten. Niet per se door te spreken, maar door die ruimte te openen. 

Subversiviteit betekent ook dat dat wat niet in de hokjes past zich mag uitleven. (...) Het is dat wat een sluitend systeem onmogelijk maakt. Het 'exiled excess', kun je zeggen, krijgt daarmee een centrale rol. Of beter gezegd: een decentrerende rol, want dit overschot - het verontreinigde, onverstaanbare, vervreemdende, ofwel niet-totaliseerbare- zit overal. In mij, in de ander en in de taal die we gebruiken."(a.w., ibidem). 

Bakhtin stelt in zijn dialogisme dat er geen laatste woord bij een dialoog. "Wat niet wil zeggen dat er volgens hem van begrip en gemeenschap geen sprake kan zijn. Sterker nog, het dialogische principe maakt begrip en gemeenschap levend. Maar zodra een dialoog een conclusie krijgt, houdt hij op dialoog te zijn. Hij is oneindig of hij is niet, zoals de mens dat is, zoals de meerstemmige veelheid van mensen dat moet zijn.

Alles goed en wel, maar hoe breng je dat in de praktijk? Bij Simons [Anton Simons, filosoof die Rasch eerder aanhaalde] vond ik een intrigerende stelregel die ik graag tot motto verhef: 'Overal waar de wetenschap verklaart', schrijft hij, en 'het onbekende terugbrengt tot het bekende, gaat Bachtin juist andersom te werk. De eenheid van het werk wordt uitgeleverd aan de veelheid van krachten.' Andersom, dat wil zeggen: het onbekende wordt niet teruggebracht tot het bekende, maar het bekende tot het onbekende. Is dat niet waar het om gaat bij luisteren, of het nu leeg is of vol? Het bekende terugvoeren op het onbekende." (a.w., blz. 96)

In de Bijbel zijn er vele situaties waarin iemand van het bekende wordt weggeleid naar het onbekende. Ik denk aan Mozes bij de brandende braamstruik (zie een van vorige berichten)(Ex. 3,1-6). Ik denk aan Jezus die in zijn dorp waar hij opgroeide het woord neemt in de synagoge en waar de toehoorders in hem alleen maar de zoon van de timmerman konden zien (het onbekende werd teruggebracht tot het bekende) (Lc. 4, 16-29 of Mt. 13, 54-58). Of ik denk aan de Emmausgangers die uit hun 'bekende' verhaal werden weggerukt naar een onbekende oneindige openheid (Lc.24,13-51).

Wat ik onder anderen meeneem van Bakhtin (via Rasch) is dat, eenmaal we het geklop hebben gehoord en hebben open gedaan, we uitgenodigd worden tot een dialoog zonder einde, een dialoog die ons hart en bestaan voedsel geeft : 'Ik zal met hem maaltijd houden en hij met mij.' (Apoc. 3,20) 

Hoort wie klopt daar aan de deur? - 1 -

 

In de veertig dagen naar Pasen toe, 

worden allen die christen proberen te zijn 

opgeroepen om zich méér intens naar Christus te keren 

en zo zichzelf voor te bereiden om het Paasverhaal 

in eigen leven méér en bewuster kansen te geven.

De volgende berichten op deze blog zullen als uitgangspunt hebben een vers uit het boek van de Openbaring van Johannes (Apocalyps) :

"Zie, ik sta aan de deur en ik klop; 

indien iemand mijn stem hoort en de deur opent, 

zal ik bij hem binnenkomen en 

ik zal met hem maaltijd houden 

en hij met mij." (Apoc. 3,20)

Ons voorbereiden op Pasen is ook luisteren naar zijn stem.

In dit en volgende berichten zal deze inzet om de stem te proberen horen van de Andere telkens weer geprikkeld worden, dat is toch de bedoeling.

Dit eerst 'hoor-bericht' is een citaat uit de toespraak die kardinaal Bergoglio hield in de voorbereidende vergaderingen van het conclaaf van 2013, waar hij uiteindelijk tot paus Franciscus zou worden gekozen. Elke kardinaal kreeg vier minuten spreektijd om zijn gedachten te delen met de collega's kardinalen van het kiescollege over de richting die de nieuw te kiezen paus best zou uitgaan. Die toespraak kan je nu lezen als de 'programmaverklaring' van zijn pontificaat.

 " Als de kerk naar zichzelf  gaat verwijzen, wordt ze ziek. Het kwaad dat door de tijd heen geschiedt in kerkelijke instellingen heeft zijn wortel in dat verwijzen naar zichzelf en in een soort van theologisch narcisme. In het boek van de Openbaring zegt Jezus dat Hij aan de deur staat en klopt. Het is duidelijk dat de tekst verwijst naar zijn kloppen aan de buitenkant om naar binnen te kunnen komen. Maar ik denk aan die keren dat Jezus klopt van binnenuit opdat we Hem naar buiten zouden laten gaan. Een Kerk die naar zichzelf verwijst houdt Jezus binnen zichzelf en laat Hem niet naar buiten.

 Als de Kerk naar zichzelf verwijst gaat zij onbewust geloven dat zij haar eigen licht is; zij houdt op het mysterium lunae (het mysterie van de maan) (die niet uit zichzelf schijnt maar het licht van de zon weerspiegelt (noot van de vertaler)) te zijn en bezwijkt aan die hele erge kwaal die de geestelijke wereldlijkheid is (die volgens Henri de Lubac sj de ergste kwaal is die de Kerk kan overkomen)."

(Kardinaal Bergoglio 11 maart 2013 
twee dagen voor zijn verkiezing tot paus
©Trouw)

Deze tekst heeft het over binnen en buiten 
en over zien en gezien worden. 

Wat zegt ons dit citaat van kardinaal Bergoglio?

En laten we het nu hebben met deze tekst

als bron voor ons eigen denken en gelovig leven 

én niet als maatstaf om het beleid van 

paus Franciscus af te meten... Dat mag ook, maar dan

laten we een kans liggen om onszelf onder het licht

van Christus te plaatsen ter voorbereiding van Pasen.

In een andere context dus wel...

Is er in ons leven plaats en tijd 

om het kloppen op de deur te horen, 

van buiten naar binnen 

én van binnen naar buiten?  

Hoe en waar 

kunnen we de vragende aanwezigheid van Jezus 

in ons leven en in onze samenleving ervaren?

Kerk St. Eustache in Parijs - 2 -

 Als gelovige een niet vertrouwd kerkgebouw bezoeken is altijd iets spannends. Er is het esthetische en historische verhaal van zo'n gebouw. Je ontdekt hoe men vroeger bouwde, decoreerde en inrichtte. Maar altijd vind je ook sporen van het dagelijkse actuele leven van de gemeenschap die in dat gebouw samenkomt. Affiches, folders, een herinrichting... tonen iets van het leven van de plaatselijke kerk.

In Saint Eustache in Parijs stond tijdens de voorbije kerstdagen hun inzet voor de daklozen en armen centraal omdat ze nu al veertig jaar warme maaltijden bezorgen in de wintermaanden. (zie ook vorig bericht)

In St. Eustache boeide het mij ook hoe barokke schilderijen en sculpturen samen gaan met heel wat moderne kunstwerken. Twee recente kunstwerken met een eigen verhaal zijn de moeite waard om te overwegen.

(eigen foto)

Er is hier eerst een -op het eerste zicht- eerder onopvallende sculptuur, maar de grauwe kleur en de tekstbordjes daarbij nodigen uit om nader te kijken. Het betreft een werk van de Franse artiest (glazenier, beeldend kunstenaar) Pascal Convert (1957) met als titel Cristallisation #3. We zien een corpus van Christus aan het kruis, waarvan de armen ontbreken.

Via een bijzonder proces heeft de kunstenaar een gevonden houten beeld omgevormd tot een glazen beeld. Het houten beeld werd helemaal gekuist en alle gaten en holtes werden opgevuld. Dan werd het in een gietvorm geplaatst, die langzaam wordt gekookt tot 880°. Het hout verbrandt en er ontstaat een leegte die wordt opgevuld met vloeibaar glas. De houten Christus is vernietigd maar krijgt een nieuw glazen leven... Het vergankelijke aardse wordt omgevormd tot een kristallen nieuwe sculptuur. 

Het kristal doet mij onmiddellijk denken aan enkele passages in het boek van de Openbaring, zoals het visioen in hoofdstuk 4 waar Johannes een troon ziet "en voor het aanschijn van de troon iets als een zee van glas, gelijkend op kristal" en in de slothoofdstukken waar de ziener het hemelse Jeruzalem ziet stralen :"Haar lichtglans is gelijk allerkostbaarst gesteente, zoals kristalheldere jaspis" en iets verder "de stad is puur goud, aan zuiver kristal gelijk" (Apoc. 4 en 21).

Bij de inhuldiging van dit werk sprak de pastoor van de parochie een heel doorwrochte tekst uit over de betekenis van dit werk. Via deze link kan je (in het Frans) zijn hele toespraak nalezen. https://www.saint-eustache.org/inauguration-de-loeuvre-de-pascal-convert-christallisation-3-la-douceur-du-sacre-par-le-pere-yves-trocheris-cure-de-saint-eustache/

Het kunstwerk is voor de pastoor een theologische daad, waarin de kunstenaar de 'desacralisatie' van onze wereld toont, onze wereld waarin God dood is. 

Broodnodig lezen als open raam - 8 (slot) -

Heel uitgebreid heb ik in de vorige zeven berichten de brief van paus Franciscus over de rol van literatuur in de vorming van pastores en van alle christenen van nabij bekeken. Deze brief is een soort bezinning op de waarde van literatuur voor de christenen en een soort kleine filosofie van het lezen. 

In de laatste vier alinea's van deze brief rondt de paus zijn overdenkingen af in een samenvattend besluit dat als tussentitel meekreeg: de geestelijke kracht van literatuur. En daar is het hem natuurlijk vooral om te doen. 

Hij is uitermate positief over de waarde en de kracht van de letterkunde. "Het literaire woord is datgene wat de taal in beweging zet, haar bevrijdt en zuivert. Het opent haar voor andere uitdrukkings- en verkenningsmogelijkheden, het maakt haar ontvankelijk voor het Woord dat zich in de menselijke taal nestelt, niet wanneer het begrepen wordt als kennis die al volmaakt, definitief en volledig is, maar wanneer het een luisterende toehoorder wordt in afwachting van Hem die komt om alle dingen nieuw te maken (vgl. Openb. 21,5)" (alinea 42) 

De paus stelt dat de primaire taak die God aan de mens heeft toevertrouwd is die van het 'benoemen' van wezens en dingen. Door te benoemen erkennen we ook de eigen werkelijkheid van wat benoemd is. En "ook de priester is belast met deze oorspronkelijke taak van 'benoemen', van betekenis geven" (al.43) 

Op het einde van deze brief van vierenveertig alinea's besluit hij met een citaat  van de schrijver Paul Celan (1920-1970), de Roemeense jood en Duitstalige dichter die een bijzonder oeuvre heeft nagelaten, getekend door de tragedies van de twintigste eeuw. 

Laat dit citaat dan ook deze reeks in schoonheid afsluiten : 

"Wie werkelijk leert zien, nadert het onzichtbare."

(paus Franciscus  -  Paul Celan)

 

Broodnodig lezen als open raam - 1 -

 Op 17 juli laatst werd een brief gepubliceerd van paus Franciscus om literatuur te promoten in de vorming van toekomstige priesters. Tegelijk zegt hij uitdrukkelijk dat élke christen er wel bij vaart om ook literatuur te lezen. Lezen van romans en poëzie, en meer in het algemeen kunst bekijken, helpt om ons hart open te zetten voor de hedendaagse cultuur. Door deze inzet en openheid oefenen we ons als christen ook om Jezus te leren 'lezen' in ons leven en in de samenleving.

Ik wil in dit en enkele volgende berichten een aantal facetten van die brief onder het licht brengen en uitdiepen.

(Johannes Vermeer:
Brieflezend meisje bij raam)

In zijn inleidende alinea's benadrukt de paus dat het een enge en onjuiste opvatting is om literatuur te herleiden tot 'vermaak'. Die visie vormt de basis van een ernstige vorm van intellectuele en spirituele verarming. Als piepjonge jezuïet gaf Franciscus les in de laatste twee jaar van een middelbare school. "Ik moest ervoor zorgen dat mijn leerlingen El Cid bestudeerden. Zij wilden Garcia Lorca lezen." Over zijn eigen literaire smaak zegt hij : "Ik hou van tragische kunstenaars omdat we allemaal hun werken kunnen voelen als uitdrukkingen van onze eigen drama's. Door te wenen over het lot van de personages, wenen we eigenlijk over onszelf en onze leegte, onze gebreken en onze eenzaamheid."  Zijn leservaring doet hem besluiten : "Er is niets zo contraproductief als lezen uit verplichting, een aanzienlijke inspanning leveren alleen maar omdat anderen hebben gezegd dat het essentieel is. Neen, we moeten onze lectuur kiezen met openheid, verrassing, flexibiliteit, ons laten adviseren, maar ook met oprechtheid proberen te vinden wat we op elk moment van ons leven nodig hebben." (alinea 7)

Deze inleiding brengt mij bij een van mijn allereerste confrontaties met poëzie, toen ik tiener was en de openbare radio-omroep nog schoolradio uitzond... Dus lang geleden al. Er werd een gedicht besproken van een vrouw met een wel bijzondere naam. Haar naam en haar gedicht blijven mij altijd bij en zijn mij dierbaar. Op de een of andere manier vond ik mijzelf terug in dat vers en zo'n ervaringen ben ik blijven zoeken in altijd weer andere gedichten.

mijn moeder is mijn naam vergeten,

mijn kind weet nog niet hoe ik heet.

hoe moet ik mij geborgen weten?

noem mij, bevestig mijn bestaan,

laat mijn naam zijn als een keten.

noem mij, noem mij, spreek mij aan,

o, noem mij bij mijn diepste naam.

voor wie ik liefheb, wil ik heten.

Dit vers is geschreven door neeltje maria min en werd voor het eerst gepubliceerd in 1966 in een bundel met als titel: Voor wie ik liefheb wil ik heten.  Het duurde wel enkele jaren voor ik dit vers gedrukt vond... maar de naam van de dichter én de titel van het vers stonden gegrift in mijn hoofd.

Als puberende tiener zoek je naar je identiteit en naar geborgenheid en voel je jezelf soms de meest eenzame persoon op deze wereld. Maar nu nog blijft dit vers boeien want wanneer kennen we onszelf eigenlijk en wanneer is de tocht naar onze diepste naam voltooid???

In het allerlaatste hoofdstuk van het allerlaatste boek van de Bijbel lezen we : "Zij zullen zijn aanschijn zien en zijn naam zal op hun voorhoofden zijn" (Apoc. 22,4) . Johannes beschrijft hier de ultieme ontmoeting met 'God'. En daartegenover helemaal vooraan de Bijbel, in het tweede hoofdstuk van het eerste boek (Genesis) mogen de eerste mensen namen geven aan alles wat hen omringd.

Namen...genoemd worden...Wat is er meer menselijk? Wat is er meer godgelijkend???

Vuur-licht voor Pinksteren - 3 -

 Of de Nederlandse dichter Hans Andreus christengelovige is of niet, vele van zijn verzen zijn wel doordrongen van het christelijke gedachtengoed.

Zo ook het titelloze gedicht waarmee ik de Paasperiode 2024 wil afsluiten.

Het gaat er over het laatste en het eerste... zoals onder anderen bij Lucas waar Jezus zegt : "en zie: er zijn laatsten die eersten zullen zijn en eersten die laatsten zullen zijn!" (Lc. 13,30) en bij het begin van het boek der Openbaring :"Ik ben de eerste en de laatste"  (Apoc. 1,17) en in de slotverzen van hetzelfde boek "Ik ben de alfa en de omega, de eerste en de laatste, het begin en het einde." (Apoc. 22, 13).

Over de liefde zijn er veel passages te citeren vooral uit het evangelie van Johannes, de eerste brief van Johannes en Paulus in zijn eerste  brief aan de Korintiërs. "Al spreek ik in de talen van de mensen en de engelen, als ik de liefde niet heb...." (1 Kor. 13).

Laat ons nog eenmaal lezen bij en bidden met Hans Andreus.

(glasraam in Anglicaanse kerk
All Saint's Church Goodmeyes, Ilford
ontworpen door Henry Shelton
©facebook)

Licht, leer me

het laatste

en eerste :

de liefde

die ik nog

mis

want voor wie ook

en die ook

jou is.

(uit : Andreus, Hans, Verzamelde gedichten, Uitg. Bert Bakker, Amsterdam, 1985, blz. 843)

Paaslicht voor onze tijden - 6 -

 De paastijd mondt zo dadelijk uit in de Pinkstergave en onze dialoog met het Lied aan het Licht van Huub Oosterhuis komt bij de laatste twee regels van het vers.

Liefste der mensen, eerstgeboren,

licht, laatste woord van Hem die leeft.

Voor wie vertrouwd is met de poëtische taal van Oosterhuis en/of vertrouwd met Bijbelse beeldspraak, zal van in de eerste lijnen reeds 'God' gelezen hebben bij het woord 'licht'. Maar toch bouwt de dichter zijn lied op naar deze twee laatste lijnen en onthult nu zelf om wie het bij hem gaat. Jezuïet Paul Vanderghote merkt dan ook fijnzinnig bij dit lied op: "Weliswaar heeft de dichter de volledige toedracht niet expliciet verklaard van het begin af. Mag dat juist niet als zijn verdienste aangerekend worden? Literair is dit als bewerker van 'suspense' te waarderen. Maar vooral is het de meest geschikte betoogtrant als wij over het mysterie dat God is, dan toch iets proberen te zeggen." (uit: Gensters in het licht. 80 gedichten uit de Lage Landen belicht door Paul Vanderghote, uitg. Halewijn, 2012, blz. 119).

(Fabrice Samyn : Untitled
uit de reeks Burning is Shining 2016
eigen foto september 2021)

In deze twee slotlijnen resoneren heel veel Bijbelwoorden mee.

Zonder volledig te zijn zet ik er hier enkele op een rijtje.

"Ik ben de alfa en de omega, zegt God de Heer, hij die is en die was en die komt, de albeheerser." (Apoc. 1,8)

"Johannes aan de zeven kerken in Asia : genade en vrede zij u van hem die is en die was en die komt (...) en van Jezus Christus (...) de eerstgeborene van de doden."(Apoc. 1,5)

En nog uit het begin van het boek der Openbaring :

"[Ik, Johannes, geraakte in geestesvervoering en hoorde achter mij een luide stem als een bazuin en ik keerde mij om om te zien wie met mij sprak] En toen ik hem zag viel ik als dood voor zijn voeten, maar hij legde zijn rechterhand op mij, zeggend: vrees niet, ik ben de eerste en de laatste." (Apoc. 1,17)

En natuurlijk laat de evangelist Johannes Jezus enkele keren in zijn verhaal zichzelf benoemen als het licht. "Jezus zegt : Ik ben het licht der wereld; wie mij volgt zal niet wandelen in het duister, neen, die zal het licht des levens hebben." (Joh. 8, 12)

Met dit laatste citaat uit het Johannes evangelie zien we ook hoe de dichter vanuit dit vers gedacht heeft. Het eerste woord van zijn gedicht is "licht" en het laatste is "leeft".

Met Pasen vieren we als christenen het Leven en ons geloof in de verrijzeniskracht en veerkracht die uitgezaaid is midden (kruis)dood en de uitzichtloosheid van het graf. Met dit Lied aan het Licht worden we genood lichtdragers en lichtbrengers en lichtgetuigen te zijn. Soms komen we iemand tegen waarbij we denken: welke stralende persoon is dat! 

We worden vanuit de Paasverhalen en via dit gedicht van Oosterhuis aangespoord om zelf stralende mensen te worden, elke dag opnieuw. Geen betogen over maar leven met en vanuit. 

Paaslicht voor onze tijden - 5 -

 De Nederlandse dichter Huub Oosterhuis heeft eind de jaren 1970 het Lied aan het Licht geschreven en componist Antoine Oomen zette er muziek op, gebaseerd op een Geneefse melodie.

De eerste twee strofes tonen een zekere opbouw van algemeen en 'koud' naar persoonlijk en vol verlangen. De derde strofe begint met een absoluut woord "alles"... in dit lied gaat het blijkbaar om alles (of niets). We laten ons hier aanspreken door de eerste zes lijnen van het laatste couplet.

Alles zal zwichten en verwaaien

wat op het licht niet is geijkt.

Taal zal alleen verwoesting zaaien

en van ons doen geen daad beklijft.

Veelstemmig licht, om aan te horen

zolang ons hart nog slagen geeft.

(Chalons en Champagne kathedraal
eigen foto september 2019)

De dichter zegt ons aan dat als het om licht gaat, het gaat om alles of niets. Licht komt niet vrijblijvend in ons leven, dat werd al gezegd op het einde van de vorige strofe (kind in mij, kijk uit mijn ogen), maar licht is niet zomaar een van de parameters van het leven, neen, het is de ultieme toetssteen van alles. Wat niet onder het licht kan blijven staan, zal eenmaal ten onder gaan. Ons bestaan ontleent zijn waarde aan het licht en aan het licht alleen. Hoe goed we het ook kunnen uitleggen met woorden of welke (helden)daden we ook hebben verricht, alleen het licht zal bepalend zijn. Dat taal alleen verwoesting zal zaaien lijkt een voorspellend karakter te hebben als we zien hoe giftig, polariserend en angstbestendigend woorden gebruikt worden in onze samenleving anno 2024; hoe mensen gekraakt worden door commentaren die kwistig en vaak anoniem worden geplaatst op (social) media.

Het begin van deze derde strofe heeft iets apocalyptisch en dreigends: alles zal zwichten en verwaaien. Het einde zal verpletterend en krachtdadig zijn. Maar zoals de apocalyptische redevoeringen van Jezus over het einde der tijden (Marcus 13; Matteus 24-25 en Lucas 21) en zoals het boek Apocalyps is dit voor alles beeldspraak om op te roepen tot verandering, tot ommekeer, tot metanoia.

Eenmaal komt aan alles een einde, maar nu nog niet, 'zolang ons hart nog slagen geeft'. Dus hebben we nog even de tijd om het licht te zoeken en dat licht is 'veelstemmig'. In de vorige twee strofen kwam die veelzijdigheid van het licht ter sprake en hier benadrukt de dichter het nog eens... Het licht komt ons van vele kanten tegemoet en het spreekt ons aan op tal van wijzen. Aan ons om het te willen én te durven én te proberen zien. Leven is ons proberen open te stellen voor dat licht, het is elke dag weer zonnebaden in dat voortijdige, aanhoudende, dragende en veelstemmige licht.

Raam met uitzicht - 4 -

 PERSPECTIEF

                    aan Utopia voorbij

En als de tijd nu eens bewoonbaar was -

een mantel veiligheid, een open raam,

een oefenplaats voor telkens nieuwer tijd

in nieuwer mensen, en aan ons voorbij?

In vorige berichten heb ik al deze verzen en het gehele gedicht van Jos Stroobants gekaderd en heb ik stilgestaan bij de associaties die het bij mij oproept aan beelden die ook in de Bijbel meespelen : de mantel en het open raam.

De twee volgende lijnen hebben het over oefenen en nieuwer worden. Oefenen houdt in dat je nog je bedoeling niet hebt gerealiseerd. De tijd ons gegeven is volgens de dichter pure oefentijd; ons 'doel' (wat dat ook moge zijn) bereiken we niet. De bewoonbare tijd is die 'aan ons voorbij'. Het oefenen is echter geen louter herhalen en instuderen van steeds hetzelfde. We oefenen 'voor telkens nieuwer tijd in nieuwer mensen'. 

 Van begin tot einde spreken de boeken van de Bijbelbibliotheek over het thema vernieuwing, schepping en herschepping. In het eerste boek Genesis wordt de mens gevraagd om al die nieuwe wezens, al de pas geschapen dieren een naam te geven (Gen. 2,20). Het nieuwe leven bestaat pas als we het benoemen en zo een plaats kunnen geven in ons leven en denken. En in het laatste boek van de Bijbel, het boek Openbaring (Apocalyps), het voorlaatste hoofdstuk, zegt "die op de troon zit : zie, ik maak alle dingen nieuw! En hij zegt :schrijf dat deze woorden betrouwbaar en waarachtig zijn!" (Apoc. 21,5). 

( profeet
Musée du cloître de N.D. en Vaux
Châlons sur Marne
eigen foto september 2019)

De christelijke kerken staan niet onmiddellijk bekend als vernieuwende instituten (ook als is de mediaberichtgeving daarin zeer eenzijdig) en zich altijd beroepen op die oude bijbelse boeken lijkt voor velen ook een stoffige bedoening. Die oude verhalen lijken zo irrelevant voor onze 21ste eeuw. Maar over het lezen van oude teksten zegt filosoof Allen Bloom : "Het argument of voorbeeld dat irrelevant lijkt, triviaal of oninteressant , is juist datgene dat waarschijnlijk een signaal is van wat buiten ons denkkader valt en daar vragen bij stelt. Men leest over zulke dingen heen, tenzij men potlood en papier neemt, omlijnt, telt, overal bij pauzeert en steeds bereid is tot verwondering." (geciteerd door Michael Casey in Benedictijns Tijdschrift jg. 82, nr.3, sept 2021, blz. 112). Het zopas geciteerde artikel van Casey heeft als titel : "Vernieuwing vanuit de bron". De verzen van Stroobants hebben het over een nooit eindigend proces van nieuwer worden. Casey formuleert het in zijn artikel als volgt: "Her-vorming is niets anders dan het opnieuw vormgeven van wat ontvangen is om het ook in nieuwe omstandigheden bruikbaar en effectief te houden." (ibidem, blz. 120)

De tijd bewoonbaar maken kunnen we als mens en als christen slechts door wat ons is overgeleverd aan kennis en wetenschap, aan geloof en verhalen steeds opnieuw vorm te geven en bruikbaar te maken in altijd nieuwe leefomstandigheden.

Of zoals de profeet Jesaja oproept : "Gedenkt niet wat eerder was, - tracht niet alles van vroeger te verstaan : zie, ik ga iets nieuws doen, het ontluikt nù, hebt ge het nog niet onderkend?" (Jes.  43, 18-19).

De tijd bewoonbaar maken is blijkbaar ingaan op een profetische uitnodiging die waait doorheen de gehele Bijbelbibliotheek. Het is in de woorden van de dichter oefenen voor een telkens nieuwer tijd in nieuwer mensen.

In een volgend bericht resten nog de twee laatste lijnen van het gedicht.

Wit steentje

 Het boek der Openbaring of zoals meestal benoemd de Apocalyps bevat heel wat bijzondere teksten die toelichting vragen of omkadering. 

In de eerste hoofdstukken worden kerkgemeenschappen in Klein-Azië aangesproken en bemoedigd. Ze hebben het lastig want overal rondom hen (en in eigen kring) ervaren ze tegenkanting.  Geloven in de liefdeskracht van Jezus is niet evident. Het refrein is telkens wel dat wie volhardend gelooft voorbij of doorheen de beproeving ook nabijheid en verlossing zal ervaren.

 In hoofdstuk 2 van het boek der Openbaring krijgt de schrijver de opdracht om te schrijven naar de kerk te Pergamum. Daar lezen we : "Wie overwint, hem zal Ik geven van het verborgen manna; en Ik zal hem een wit steentje geven en daarop gegrift een nieuwe naam, die niemand kent dan hij die hem ontvangt."(Apoc. 2, 17).

Het mysterie van dit wit steentje lees ik ook -in een andere context- bij de Zuid-Koreaanse schrijfster Han Kang in haar poëtisch-auto-biografische boekje "Wit" (vertaling Marijke Versluys, uitg. Nijgh & Van Ditmar, 2017, blz. 91).

WIT STEENTJE

Lang geleden had ze een wit steentje op het strand gevonden. Ze had het zand eraf geveegd, het in haar zak gestoken en thuis in een la gelegd. Een steentje dat glad en rond gesleten was door de aanhoudende strelingen van de golven. In haar ogen was die witheid bijna doorschijnend, maar als ze probeerde erin te kijken zag ze dat ze zich had vergist. (In feite was het een doodgewoon wit steentje.) Nu en dan haalde ze het tevoorschijn en legde het op haar hand. Als stilte samengebald kon worden in een heel klein, stevig voorwerp, dan zou het zo aanvoelen, dacht ze.

Tussen Alfa en Omega : Johan Tahon in Oudenaarde

 Nog tot 30 september kan je in Oudenaarde (MOU) de schitterende tentoonstelling "Universus" ontdekken met sculpturen van Johan Tahon. Een aanrader.

In de inkomruimte van de tentoonstelling, een relatief smalle doorgang, moet je als bezoeker rond het eerste werk "Navel" (een groot rond hoofd) en dan via een deuropening geflankeerd door twee immens grote 'deuren' getiteld "Alpha" en "Omega" naar de eigenlijke tentoonstellingsruimtes.  Je stapt als het ware het boek "Openbaring" binnen waar in het laatste hoofdstuk de ziener verslag uitbrengt over de woorden van God/de Engel die zegt : "Ik ben de alfa en de omega, de eerste en de laatste, het begin en het einde" (Apocalyps 22,13).

(eigen foto)

Tahon toont ons in deze expo zoals in al zijn werk, onszelf als kwetsbare en gekwetste mensen op zoek naar heling en geborgenheid. Deze heel spiritueel bevlogen artiest heeft een eigen stem en stijl, tegelijk heel hedendaags én heel sterk geworteld in een sculpturale traditie. 

Verwijzingen naar religie en spiritualiteit zijn voortdurend aanwezig, voor wie ze wilt zien. 

Als voorproefje dit 'promofilmpje' waarin de kunstenaar zijn tentoonstelling zelf kort voorstelt.

En als tweede smaakmaker het verslag in het VRT journaal van 27 april bij de opening van de expositie. Via deze link kom je erbij uit...

https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2021/05/10/kunstenaar-johan-tahon-bezorgt-sculptuur-persoonlijk-aan-de-paus/

Apocalyps nu?

In deze laatste weken van het kerkelijke jaar -kerkelijk liturgisch is nieuwjaar de eerste zondag van de advent, dus de vierde zondag voor Kerstmis 25 december- wordt vaak gelezen in het evangelie over hoe Jezus de eindtijd ziet. Door het latere boek der Openbaring (de Apocalyps) kreeg het woord 'eindtijd' veelal een invulling met begrippen als chaos, totale ineenstorting, vernietiging van onze planeet. Maar die invulling is het gevolg van een enge letterlijke lezing. 

(Viktor Vasnetsov : Apocalypse - ©Wikipedia)

Bij de Marokkaanse dichter en activist Abdellatif Laâbi ontdekte ik een vers dat een prangende hedendaagse invulling geeft hoe we de apocalyps zouden kunnen (moeten?) lezen. Hier een fragment uit een langer gedicht uit zijn bundel "Fragmenten van een vergeten ontstaan" uit 1998.

De apocalyps is niet

de herhaling van de zondvloed

na de vernietiging van de zondige steden.

(©De Standaard)

Voor degenen die hebben leren lezen

zal ze zich afspelen

in een verloren hoekje

in het slijk van een tent met vluchtelingen

waar een uitgeteerd kind

bedekt met ongedierte

zijn laatste adem uitblaast

In hun ogen 

die de helft van het gezicht innemen

is er vraag 

noch antwoord

(uit: Laâbi, Abdellatif, Het continent van de gave. Keuze, vertaling en nawoord door Bart Vonck. Uitg. P, Leuven, 2013, blz. 122)

Hoe verschillend de achtergrond van deze dichter ook is, toch is dit voor mij een gedicht dat dicht staat bij het evangelie.

Moderne kunst op weg met het geloof ... (04)

Zoals in vorige blogposts al meegegeven, bezit de kerk San Fedele in Milaan een aantal hedendaagse kunstwerken met een bijzondere zeggingskracht.
In de crypte onder het altaar, normaal de plaats waar een 'heilige' begraven is die bijzonder wordt vereerd, is er een kunstinstallatie van de van oorsprong Griekse artiest Jannis Kounellis. Deze beeldende kunstenaar, geboren in Griekenland (1936), leefde en werkte het grootste deel van zijn leven in Italië waar hij stierf in 2017.

(Jannis Kounellis - foto van internet)

Het werk in Milaan heeft als titel Untitled (Unveiling) 2012. Met de bijtitel Unveiling of 'Onthulling'. Hier toont hij zijn eigenzinnige interpretatie van het laatste Bijbelboek, nl. het boek der Openbaring of zoals beter bekend als de Apocalyps(=griekse woord voor openbaring).  Doorheen de tijd kreeg het woord de betekenis van een overvloed aan rampen en het chaotisch einde van de wereld. In de Bijbel vertelt dit boek over een nieuwe wereld die zal geopenbaard worden 'op het einde van de tijden'. Het nieuwe Jeruzalem is een stad van licht, rechtvaardigheid en vreugde, helemaal tegengesteld aan de moeilijkheden waarin de eerste christenen leefden waarvoor het boek was geschreven.
"En ik zag de heilige stad, het nieuwe Jeruzalem, neerdalen vanuit de hemel bij God, toebereid als een bruid die zich voor haar man heeft versierd." (Apoc.21,2).

Wat zien we in Milaan? We zien een grote donkere zak hangend aan een ijzeren dwarsbalk. De zak wordt helemaal opgespannen tot het uiterste door zijn inhoud. We zien enkel de contouren van de inhoud en kunnen een groot kruis vermoeden.

(foto via website sanfedele)

Wat wil de kunstenaar hier onthullen, want hij benoemt zijn installatie als 'onthulling' of openbaring? Dat we nu in onze wereld en tijden enkel de oppervlakkige buitenkant zien van het kruis, dus van het Christusverhaal, terwijl de volheid van het Christusgebeuren pas zal onthuld worden als die donkere zak zal weggenomen worden of zal openscheuren? 
Het doet mij denken aan die woorden van Paulus in zijn eerste brief aan de Korinitiërs: "Ja, nu kijken wij met een spiegel in een raadsel, maar dàn: van aangezicht tot aangezicht! Nu ken ik ten dele, dàn zal ik ten volle kennen, zoals ik ten volle word gekend." ( Kor. ,)

Oogstfeest Mariafeest 15 augustus

Midden de zomer, als de graanoogsten worden binnengehaald, viert de Kerk het feest van Maria ten Hemelopgenomen. Een soort oogstfeest over wij mensen die op het einde van ons leven een andere tijd ingaan, de tijd van God.

(tympaan kathedraal van Amiens
detail over laatste oordeel en opwekking
van de doden uit de graven)

De dichter en priester-leraar Anton Van Wilderode mag dit jaar even in de schijnwerper. Hij werd honderd jaar geleden geboren en hij is twintig jaar geleden gestorven. Zijn aardse tijd zit er al lang op, hij heeft ondertussen kennis gemaakt met de tijd van God. Wat zou hij zelf vinden van wat hij ooit heeft geschreven?
De dichter verwijst naar het eschaton, de laatste tijd, het einde van de wereld, en hoe deze verbeeldt in het boek Apocalyps.
Hier neem ik de vrijheid om een individuele dood ook te zien als een laatste tijd, ook al vermoed ik dat de dichter zich niet direct in deze lezing zal kunnen vinden.


DE TIJD VAN GOD

De tijd van God, het grote eschaton
wanneer de wereld kantelt naar haar einde,
het nakende vergaan van al het zijnde
bij het verzengen van de laatste zon

komt naderbij. De eeuwenoude orde
der jaargetijden en de vaste stand
van de gesternten zullen overhand
aan hun gewoon verloop onttrokken worden.

Dan herbegint, van eer de tijd begon,
de leegte van de ongeschapen baaierd
waarin beweging komt van hevig waaien,
de tijd van God, het grote eschaton.

(Anton Van Wilderode, Weemoed mijn wereld. Honderd gedichten. Een keuze door Patrick Lateur, Leuven, uitg. P, 2018, blz. 106)

Gods kleine teen

De bibliotheek die de Bijbel is eindigt in het boek Openbaring met een visioen van de stad van God als voltooiing van het heilsgebeuren. Daar zal er geen zon of maan meer nodig zijn omdat de glorie van God licht zal geven. De zon en haar verblindende licht is maar  klein bier vergeleken met dat licht van God. (Apocalyps 21,23)
Wat we ons daarbij moeten voorstellen is ondenkbaar. We kennen alleen iets over de zon  (en de maan) en de natuurwetenschappen hebben onze kennis over deze ster die ons dagelijks verlicht en verwarmt de laatste eeuwen gigantisch vermeerderd. Maar toch...

De dichter Hans Andreus publiceerde in 1965 een bundel met als titel "Syntropisch". Zoals hijzelf in zijn inleiding aangaf wil deze bundel een dichterlijke commentaar zijn op de recente verworvenheden van de natuur- en andere moderne wetenschappen.

De 'droge' wetenschappelijke benadering van o.a. de zon voldoet niet voor de dichter. Zijn commentaar is niet van enige humor ontbloot. Dit gedicht is dan ook een pleidooi om niet eendimensionaal te leven, maar om de gelaagdheid van de schepping waarin we leven en waar we deel van uit maken voluit te beleven.

LICHTZINNIGE SPECULATIES

Ik heb nooit veel van de zon begrepen,
zodat ik hem best wil zien
als iedere dag
de neerslag
van een vierdimensionale gebeurtenis

(eigen foto september 2011 omgeving Granville)

(en in die dimensie niet noemenswaard):

iemand staat daar maar en staart
in zijn zonlicht -
of ze haakt haar japon dicht
of er paren kevers
of een hoed rolt voor de wind uit
of iemand verzint
de laatste regel
van een zowel komische
als vierdimensionaal-kosmische
limerick - ik

heb er niets tegen, maar wil
het ook wel religieuzer:

God kromt op dat plan
zijn eindeloze kleine teen,
de rechter,
de linker doet het veel slechter.
(uit: Verzamelde gedichten, Amsterdam, 1985, blz. 652)

God dichten tot Hij openbreekt -2-

(Chartreuse van Villeneuve-lès-Avignon,
foto genomen op 13 maart 2013,
de dag van de pauskeuze van paus Franciscus)

De bloemlezing "Van God los" bevat een ruim 170 gedichten die heel verschillend zijn van inhoud, strekking, vorm en zegging.

Met vele gedichten heb ik weinig of geen voeling, met andere daarentegen wel. Het gedicht hieronder is van Herman Hesse en roept bij mij vele Bijbelse associaties op.

Naar vorm heeft het iets bezwerend door de vele herhalingen: steeds weer...steeds weer... en het rijm dwingt ook. Als je het gedicht een of twee keer na elkaar halfluid voor je uitspreekt voel je een stuwing alsof je de deur probeert dicht te houden terwijl iemand van buiten af alsmaar ertegen aan duwt om binnen te geraken.

Van de Duitse dichter Herman Hesse is bij ons vooral bekend het verhaal "Shiddarta", maar hier volgt een gedicht met de veelzeggende titel:


DE HEILAND.

Steeds weer wordt hij als een mens geboren,
spreekt tot vrome, spreekt tot dove oren,
nadert ons en raakt opnieuw verloren.

Steeds weer rijst hij eenzaam op, moet vragen
en verlangens van ons dragen,
steeds weer wordt hij aan het kruis geslagen.

Steeds weer wil God zich aan ons verkonden,
wil de hemel in het dal der zonden,
wil in 't vlees der Geest, de eeuwige, monden.

Steeds weer, eveneens in deze dagen,
is de Heiland onderweg, om te zegenen,
onze angsten, tranen, klachten, vragen
met een stille oogwenk te bejegenen,
waarop wij geen blik ten antwoord wagen
daar slechts kinderogen hem verdragen.

Dit gedicht roept bij mij verschillende Bijbelverzen op. Ik wil me hier beperken tot een vers dat aansluit bij het laatste vers van het gedicht. "Belet de kinderen niet bij mij te komen, want het koninkrijk van de hemel behoort toe aan wie is zoals zij." (nieuwe bijbelvertaling, Mattëus 19,14; en de parallelle verzen bij Marcus -10,14- en bij Lucas -18,16).
De gehele teneur van het gedicht is als het ware een parafrase op een vers uit het boek Openbaring, hoofdstuk 3, vers 20 : "Ik sta voor de deur en klop aan. Als iemand mijn stem hoort en de deur opent, zal Ik binnenkomen, en wij zullen samen eten, Ik met hem en hij met Mij."
En kardinaal Jose Bergoglio vertrok vanuit dit vers om zijn verwachtingen over de toekomstige paus te verwoorden naar zijn collega's kardinalen in de dagen voor het conclaaf. Enkele dagen later werd hij verkozen en nam de pausnaam Franciscus aan.

Veel stof tot denken, mediteren, bidden, bezinnen...