Sporen van middeleeuwse vroomheid en kunde - Sint Maartenskerkje in Vic - 2 -

 In een vorig bericht werd je al binnengevoerd in het romaanse kerkje van Vic (departement Indre). Laat ons nu even dichter een aantal fresco's bekijken. Een groot deel van de beschilderingen waren niet zichtbaar voor de gelovigen, want ze vulden de muren van de ruimte tussen de gelovigen en de absis met het altaar, dat is een soort priesterkoor. Dus vele van die fresco's waren bedoeld als meditatiestof voor de priester en diaken.

Deze reeks muurschilderingen vormen een soort stripverhaal en een van de hoofdthema's is het lijdensverhaal van Christus, met de intocht in Jeruzalem op palmzondag, het laatste avondmaal met voetwassing en aankondiging door Jezus van het verraad van Judas, de kruisiging en kruisafneming. Bij momenten slaagt de schilder er wonderwel in om emoties te suggereren.

De scene van het Laatste Avondmaal toont wat we lezen in het evangelie van Mattheüs : " 's Avonds gingen Jezus en de leerlingen samen eten. Onder het eten zei Jezus : 'Luister goed naar mijn woorden : één van jullie zal mij uitleveren.' De leerlingen werden heel verdrietig en vroegen allemaal aan Jezus : 'Ben ik het? Neen toch, Heer.' Jezus antwoordde : 'Eén van jullie nam net iets uit de schaal, tegelijk met mij. Dat is de man die mij zal uitleveren." (Mt. 26, 20-23)(vertaling : Bijbel in gewone taal). We zien op de schildering de verwarring onder de apostelen door hun blikrichting en  de houding van hun handen.

(Laatste Avondmaal - kerkje Vic - eigen foto)

Een andere episode uit het Laatste Avondmaal wordt ook verbeeld, namelijk de voetwassing én dat speciaal van Petrus, omdat hij net protesteerde : "U mag mijn voeten beslist niet wassen. Nooit! Jezus zei : 'als ik je voeten niet mag wassen, kun je niet bij mij horen.' Toen zei Petrus : 'Heer, was dan niet alleen mijn voeten, maar ook mijn handen en mijn hoofd!' " (Jo. 13, 8-9) (vertaling Bijbel in gewone taal). De armen van Petrus geven mooi uitdrukking aan het protest van Petrus.

(voetwassing van Petrus - kerkje Vic - eigen foto)

En dan is er het verraad van Judas, door middel van een kus. Deze verraderskus kennen we in ons spraakgebruik als de ' Judaskus'. (cfr. Mc 14,45 en Mt. 26,49). Het indringende ogenspel in Vic is impressionant. 

(Judaskus - kerkje Vic - eigen foto)

In een volgende bericht wil ik nog enkele delen van de muurschilderingen in Vic onder de aandacht brengen.

ûs 

Sporen van middeleeuwse vroomheid en kunde - Gargilesse Dampierre -1-

 

(eigen foto - kerk Gargilesse)

In het kleine dorpje Gargilesse Dampierre in het zuiden van het departement Indre, niet zo ver van Châteauroux, staat een fors romaans kerkje binnen de ommuring van een kasteeldomein, gebouwd in de 12e eeuw. 

De sobere buitenmuren doen niet vermoeden welke oude schoonheden zich verschuilen daarachter. 

De kerk heeft een beschilderd absisplafond met een majesteitelijke, zegenende Christus in een purperen gewaad (koninklijke kleur en tegelijk verwijzend naar de bespotting van de gevangen Jezus cfr. Marcus 15,16-20 en vergelijkbaar Mt. 27 en Joh. 19)), in een mandorla dat symbool staat voor het samenkomen van twee werelden (de hemelse en de aardse).

(plafond absis kerk Gargilesse - eigen foto)

Rondom rond worden pilaren versierd met gebeeldhouwde kapitelen die verwijzen naar Bijbelse taferelen. Ik heb ze niet geteld, maar er zouden 120 zo'n beeldige kapitelen zijn. Wel worden daar ook de vierentwintig oudsten voorgesteld, zoals beschreven in het boek van de Openbaring (Apoc. 4, 4) : "(En ik zag) rondom de troon vierentwintig tronen en op die tronen vierentwintig oudsten gezeten, gekleed in witte gewaden en met gouden kronen op hun hoofden".

(oudste uit het boek Apocalyps - kapiteel in kerk Gargilesse - eigen foto)

(Maria bezoekt Elisabeth cfr Lc 1 - kapiteel in kerk Gargilesse - eigen foto) 

Nova et vetera - expo in Abby - 1 -

 De Latijnse woorden 'nova et vetera' hebben hun oorsprong in het Mattheüsevangelie (15,32) : "Zo lijkt iedere schriftgeleerde die leerling in het koninkrijk van de hemel is geworden op een huismeester die uit zijn voorraadkamer nieuwe en oude dingen te voorschijn haalt."

Aan deze passage dacht ik bij het bezoek aan de veelzijdige en inspirerende tentoonstelling die nog tot 1 maart 2026 te zien is in het Kortrijkse museum ABBY. De titel van de expo "Faith No More. Rituals for Uncertain Times."  De curatoren zelf noemen hun expo een tentoonstelling over apocalyptisch denken, (wan)hoop en troost in de middeleeuwen en vandaag.

Maar de saus die alles bindt is het christelijke verhaal van de lijdende Christus en de overweldigende beelden van het boek van de Openbaring (Apocalyps). 

In de tentoonstelling zien we oude beelden naast heel nieuwe kunstwerken: nova et vetera! Het voorgestelde parcours begint bij het inferno en gaat dan over naar arcadia. Het scheppingsverhaal, de zondeval en de zoektocht naar verdwenen onschuld, de ontdekking dat alles ijdel is en de wanhoop van de lijdende mens (en Christus) voeren naar de apocalyps van toen en van nu. Via de gang van kennis en wijsheid gaan we dan van het donker naar het licht. Zo komen we in arcadia met thema's als eeuwigheid, wedergeboorte, viering, hoop en nieuwe verhalen.

Deze droge opsomming klinkt saai, maar de voortdurende wisselwerking tussen oude kunst (13e-17e eeuw) en hedendaagse kunstwerken brengt telkens nieuwe prikkels tot reflectie en meditatie. De spiegel die ons wordt voorgehouden kan lang nawerken bij mensen die met een openheid van geest deze expo bezoeken. Een aanrader als je het mij vraagt (en ook als je het mij niet vraagt).

In deze advent kan het helpen onze zintuigen aan te scherpen om te ontdekken dat de woorden van Johannes de Doper ook nu nog actueel zijn : 'Midden onder u staat Hij die gij niet kent' (Jo. 1, 26).

Hier een voorproefje van de expo.

(eigen foto)

Op de langste wand is er een houtsnede van Albrecht Dürer (de bewening van Christus, ca. 1497)) en deels achter de handen van de centrale sculptuur een Lamentatie door een onbekend Antwerpse schilder (ca. 1515). Op de rechterwand een werk van dit jaar van de Zuidafrikaanse artiest Kendell Geers (Stations of the Cross 5102) .

We zien er de voetafdrukken van de artiest in koolstof en op de zijkant de kruiswoorden van Jezus : Eloi Eloi Lama Sabahtani (Mijn God, mijn God, waarom heb je mij verlaten) (cfr. Mt. 27,46 ; Mc. 15,34 en Ps. 22, 1). Centraal is er het levensgrote beschilderde bronzen beeld van Tony Matelli : Sleepwalker (de slaapwandelaar).

Beeld van onszelf in onze tijd? Het verdriet om God die dood is; de voetstappen van wie zich stappend afvraagt waar God blijft; de kwetsbare man die op de tast verder wandelt zonder te zien waarheen zijn stappen hem brengen. 

Beeld van onszelf en ons sluimerend verlangen naar heling?

Bijbelse marginalen : de dragers van de lamme man

 De verhalen in de Bijbel zijn bevolkt met honderden personages, waarvan er een aantal hoofdrolspelers zijn, te beginnen bij Adam en Eva, over Abraham, Jacob, Mozes enzovoort tot Jezus en Paulus in het Tweede Testament. Naast die hoofdrolspelers zijn er vaak anonieme figuren die echter even belangrijk zijn voor het Bijbelse verhaal.

Zo bijvoorbeeld de vier vrienden van een verlamde man die hun vriend tot bij Jezus brengen opdat Hij hem zou genezen. Bij Marcus (2, 1-12) en bij Lucas (5,17-26) lezen we dat de toeloop naar het huis waar Jezus was zo groot was, dat zij met hun draagbaar niet konden naderen. Dan maar enkele tegels gewipt uit het platte dak en hun vriend naar beneden laten glijden tot voor de voeten van Jezus.

De Noord-Ierse schrijver en Nobelprijswinnaar literatuur 1995 Seamus Heaney (1939-2013) schreef naar aanleiding van dit verhaal een vers dat de focus legt op de vier vrienden die de lamme hebben gedragen tot bij Jezus.

Als wij verlamd worden door angst of moedeloosheid (wat kunnen we in 's hemelsnaam doen tegen de kringloop van geweld in Gaza of Oekraïne of Soedan of tegen de dwaasheid en mensonterende potentaten die regeren in de VS of Rusland of Turkije of ...) , dan moeten we ook misschien gedragen worden door lichtende en moedige mensen die vanuit veerkracht en vertrouwen hun leven leven vrij van angst en tegen de wind durven staan.

Dan gebeuren er nog wonderen.

MIRAKEL

Niet degene die zijn bed oppakt en loopt

Maar diegenen die hem altijd hebben gekend

En hem binnendragen -

Hun schouders verstijfd, de pijn en de buiging diep gekluisterd

In hun rug, de handvatten van de draagbaar

Glibberig van het zweet. En niet ophouden

Tot hij vastgebonden is, kantelbaar gemaakt

En opgetild tot aan het pannendak, dan neergelaten voor de genezing.

Wees aandachtig voor hen die staan te wachten

Tot het branden van de gevierde touwen is gekoeld,

Tot hun ijlhoofdigheid en ongeloof

Voorbij is, voor diegenen die hem altijd hebben gekend.

(Heany, Seamus - in : De prangende verbeelding. Kopstukken van de naoorlogse Ierse poëzie. Gedichten gekozen en vertaald door Peter Flynn & Joris Iven. Leuven, uitg. P, 2013, blz. 72)

(houtsnijwerk Herman Falke scj
©Gerardus Magazine 2018-2)

Pascha ingaan met H.I.F. von Biber - doodsangst in de Hof van Olijven

 Het monastieke ideaal van het bidden zonder ophouden kreeg in de abdijen gestalte doorheen de zeven gebedsmomenten van de dag, waarbij in één week tijd alle 150 psalmen werden gebeden. In de loop der Middeleeuwen ontstond een 'leken'-variant door het 150 keer bidden eerst van het Onze Vader, later van het Ave Maria of het Wees Gegroet. Per 10 "Ave's" werd daaraan de overweging gekoppeld van een gebeurtenis uit het leven van Jezus en Maria, een zogenaamd 'mysterie'. Zo werd het rozenkransgebed in de zestiende een courante praktijk en het paternostergebedsnoer was daarbij een hulpmiddel.

De Boheemse barokcomponist Heinrich Ignaz Franz von Biber (1644-1704) was een virtuoos violist en goede componist. In opdracht van de aartsbisschop van Salzburg schreef hij een reeks van 15 sonates, een bij elk van de rozenkransmysteries. Deze composities luisteren heel modern en waren muzikaal hun tijd ver vooruit en het instrument van Biber, de viool, vertolkt de hoofdrol.

Wie uitgebreider wil lezen over dit werk en deze componist kan ook terecht bij volgende site : https://www.classicstogo.nl/features/het-meesterwerk-rosenkranz-sonaten/ 

Vandaag, op deze Witte Donderdag, gedenken wij niet alleen het laatste avondmaal, maar ook de doodsangst van Jezus tijdens zijn gebed in de Hof van Olijven (of de tuin van Getsemane) en het verraad van Judas. Je kan hier het evangelieverhaal lezen van Matteus (26, 36-46) of van Marcus (14, 32-42).

Biber vertolkte deze doodsangst in zijn zesde sonate en via onderstaande link kan je een versie beluisteren en bekijken met Bjarte Eike & Barokksolistine.

Bij het luisteren is het goed om ook de vele mensen te gedenken die anno 2025 dagelijks in doodsangst leven, bedreigd door oorlog of honger of vervolgingen.

Ingebed in wassende woorden : dichter Roelof ten Napel over gebed - 9 -

 

In zijn tweede dichtbundel In het vlees (uitg. Hollands Diep, 2020) blijft de dichter Roelof ten Napel een eigen weg en eigen stem zoeken als 'gelovige', als homoseksueel en als dichter. 

Enkele sonnetten thematiseren uitdrukkelijk deze zoektocht naar zijn eigen identiteit, waaronder het volgende.

SONNET XXXII

ongelovig?

alsof ik me voorstel

met wat ik niet meer ben,

als zeggen:

hallo, ik ben geen

steen -

ik ben geen gelovige meer, maar

dat vormt me niet meteen 

tot het omgekeerde -

het gaat me erom, misschien,

te zoeken naar

wat 'god' ooit betekend heeft, toen iemand het zei

zoals de eerste mens die iets zei

zoals 'au'

(uit: In het vlees. blz. 144)

(miniatuur uit Très riches heures
du Duc de Berry)

De dichter komt hier dicht bij een groot misverstand rond (on)geloof. Het christelijke geloof is geen theorie of leerstelsel dat je met je verstand aanneemt of dat je afwijst; het is een relationeel gegeven zoals in de laatste strofe van dit sonnet wordt gesuggereerd. Spreken doen we als mens altijd in relatie tot een ander/Ander. Altijd opnieuw is geloven terug zoeken naar dat eerste contact want de Ander/de andere kunnen en mogen we niet opsluiten in een 'leer' of een 'concept'.

In de vier evangeliën komen er slechts enkele gebeden voor van mensen tot Jezus en daarvan vind ik het bijzonderste evangelische gebed dit wat we lezen bij Marcus hoofdstuk 9 (24). De vader van een zieke ('bezeten' jongen) vraagt om zijn zoon te genezen. 

Jezus zegt aan de wanhopige vader dat alles mogelijk is voor wie gelooft, en dan reageert de man : "ik geloof - help mij in mijn ongeloof!".

Dit gebed zouden we als christen elke dag moeten bidden opdat we elke dag zouden blijven beseffen dat geloof een relationeel zoeken is dat iedere dag moet hernomen worden, zoals mensen iedere dag opnieuw moeten zoeken om hun geliefden te beminnen.

Pelgrimsweg naar Pasen - 4 -

 

De volgende tramhalte op lijn 25, de 'pelgrimslijn' van dichter Tijl Nuyts in zijn bundel "Vervoersbewijzen" (Wereldbibliotheek, Amsterdam, 2021) is het Liedtsplein. De tram moet na de halte Thomas eerst door een tunnel onder de spoorweg en draait dan licht klimmend omhoog naar Liedts. 

Deze halte verbindt de dichter met de Israëlische stad Safed, maar misschien verwijst de titel ook naar het Engels en dan is 'safed' zoiets als 'veilig gesteld'. 

De stad Safed ligt in het noorden van Israël, dicht bij het meer van Galilea, hoog in de bergen. De stad is een van de heilige steden van het Jodendom omdat het sedert de 16e eeuw een centrum is van de joodse mystiek, de kabbala. 

(Liedtsplein  en tram 25
©Wikipedia)

Het Liedtsplein is een bezige plek waar de vele culturen die in Brussel wonen elkaar vinden in en rond de vele winkels en eethuizen en drinkgelegenheden. 

Deze mengeling van betekenissen laten zich lezen in het vers van Nuyts, vooral in de eerste drie deeltjes. 

LIEDTS - SAFED

Jullie zien lichamen

van zieke of rijke mensen

tussen stenen liggen

wanneer jullie de tunnel 

uitrijden, de helling op, richting licht.

De ogen van de reuzenstormvogel,

mooie bloemen, een plastic zak

rond het hoofd van een verdwaalde man.

Een vrouw die haar abonnement

vergat te hernieuwen, beboet wordt, zich herinnert

hoe te bidden zonder gebruiksaanwijzing.

Jullie dragen schelpen en medaillons

op jullie PRIMARK-outfits. Goedkope loden

of tinnen insignes, eigenlijk souvenirs.

Jullie hebben een brochure gelezen

over een hogere waarheid, maken bewust tijd

vrij op regenachtige woensdagnamiddagen om na te denken

over het leven, of om een gunst (genezing bijvoorbeeld)

af te dwingen, respect te betuigen, inspiratie

te krijgen, om te bezinnen of boete te doen,

om afstand te nemen -véél afstand-

van een hectisch bestaan of van iemand,

om nieuwe mensen te ontmoeten, om de ervaring,

om er geweest te zijn.

(uit: Nuyts, Tijl, Vervoersbewijzen, 2021, blz. 38)

Vanaf het vierde versdeel zien we hoe dichter als het ware terugkomt op de redenen die pelgrims hebben voor hun tocht. In het vorige gedicht nam hij het nogal humoristisch op, maar hier geeft hij  redenen aan voor een pelgrimstocht vanuit een heel ander register. De pelgrim zoekt verdieping in zijn leven en wil afstand nemen van de dagdagelijkse hectiek.

En wij? Vanuit dit vers kunnen we Jezus horen spreken tot zijn apostelen die na een drukke zendingstijd hen uitnodigt om even stil te worden. Marcus vertelt het ons zo : "Toen de apostelen zich weer bij Jezus voegden, brachten ze Hem verslag uit over alles wat zij gedaan en onderwezen hadden. Daarop sprak Hij tot hen : 'Kom nu eens zelf  mee naar een eenzame plaats om alleen te zijn en rust daar wat uit.' Want wegens de talrijke gaande en komende mensen hadden zij zelfs geen tijd om te eten. Zij vertrokken dus in de boot naar een eenzame plaats om alleen te zijn." (MC. 6, 30-32) 

En dan zie ik dat de stad Safed dicht bij het meer van Galilea ligt, waar nu ook juist deze passage uit Marcus zich afspeelt...

Jezus wordt bekoord in de woestijn : beelden voor de veertigdagentijd - 3 -

 De evangelieverhalen werden doorheen de eeuwen heel vaak uitgebeeld in schilderijen allerhande. 

Hieronder zien we een voorstelling geschilderd door Fra Angelico (°ca. 1395 - +1455), dominicanerbroeder die leefde en werkte in Midden-Italië en genoemd wordt als een van de eerste renaissance kunstenaars. Het decor waarin Fra Angelico de scene laat gebeuren toont de Italiaanse architectuur van zijn tijd. Hier zijn er geen directe verwijzingen naar de drie beproevingen zoals verhaald bij Lucas en Matteüs, waardoor we ook zouden kunnen vermoeden dat de schilder het sobere Marcusverhaal in gedachten had bij dit werk.

Jezus wordt bekoord in de woestijn : beelden voor de veertigdagentijd - 1 -

Voor de veertigdagentijd heb ik enkele voorstellingen gezocht van de bekoring van Jezus in de woestijn. De afbeeldingen zullen in deze dagen afwisselend met de tekstberichten worden gepubliceerd. 

Deze beelden nodigen je uit om aandachtig te kijken en om jezelf af te vragen op welke manier dat het woestijnverhaal van Jezus én die specifieke verbeelding iets willen zeggen aan jezelf als zoekende of gelovige van de 21e eeuw. 

Hier begin ik met een beeld waar ook een korte meditatie bij is gemaakt.

De basis voor de afbeelding is wellicht het summiere woestijnverhaal van evangelist Marcus. 

https://beeldmeditaties.nl/0/0/60/0060.php?v=mk&h=1

Iconen - Icons - vroeger en nu - 8

 Onlangs liep in de Brusselse Villa Empain een tentoonstelling ten einde over icoonkunst en haar invloed en doorwerking in de hedendaagse kunst.

Klassieke orthodoxe iconen werden getoond en hoe de beeldtaal, de vormelijke vocabulaire en het gebruik ervan nog hun stempel drukken op kunstenaars van onze tijd. In deze voorlaatste post over deze expo sta ik stil bij enkele werken van de Belgische kunstenaar Wim Delvoye.

Deze eigengereide kunstenaar, die niet om een provocatie verlegen zit, toont een ouder werk (1990), nl. een glazen voetbaldoel met in een neogotische nis de figuur van de martelaar Sint Stefaan en enkele recentere werken, die hij in 2014 tevergeefs aanbood voor een tentoonstelling in Moscou.

(eigen foto - Wim Delvoye : St.Stephanus - 1990)

Stefanus, de proto-martelaar (de allereerste christen die gedood werd omwille van zijn geloof in Jezus) en als dusdanig als heilige vereerd in alle christelijke kerken [zie Handelingen 7, 59-60], werd gestenigd maar verschijnt bij Delvoye in een glazen voetbaldoel. De breekbaarheid van het glas-in-lood en de eenzame wachtende diaken enerzijds en de associatie met de semi-religieuze  aanbidding van voetbalidolen anderzijds zorgen voor een zekere geladenheid bij de toeschouwer. Een beeld dat tot nadenken stemt, een beeld met meerdere lagen.

(eigen foto - Wim Delvoye : Untiteld (Icon)

In 2014 maakte Delvoye een reeks werken met als titel  Untitled (Icon) (2014). Deze serie toont stills uit een muziekvideo die in 2014 heel veel succes had op internet. Die stills bekleedde Delvoye met een oklad in aluminium. Een oklad is een metalen bekleding die een icoon beschermt. De uitgespaarde ruimte toont normaal dan het gezicht van de figuur op de icoon, maar dus bij Delvoye is het een hedendaagse vrouwelijke popidool/popicoon. De hedendaagse varianten van Delvoye kan je betitelen als een pastiche/parodie op de klassieke religieuze icoon. De curator van de expo in Moscou noemde deze werken godslasterlijk en weigerde ze in zijn tentoonstelling op te nemen. In de tentoonstellingscatalogus van de Villa Empain zegt Wim Delvoye aan curator Henri Loyrette hierover :

" Ik begrijp nog altijd niet waarom het zo'n godslastering was. Er was inderdaad een knipoog naar de iconen, maar ik had er noch de beelden, noch de iconografie van gebruikt.  (...) Gewoonlijk hebben iconen een religieuze betekenis. Zij stellen religieuze onderwerpen voor zoals bijvoorbeeld de Heilige Maagd. Maar dat was hier niet het geval. Voor een keer was mijn werk niet ironisch bedoeld. Ik wilde gewoon een nieuwe techniek toepassen op een beeld." (catalogus, blz. 30-31 passim).

Tegen de achtergrond van andere 'schandaalwerken' van Delvoye (vb. het getatoeëerde varken) vind ik zijn uitleg wat slapjes en goedkoop. Wel blijft de opmerking die de curator maakte bij de uitspraken van Delvoye overeind : "De blasfemie, als ik het zo mag noemen - ook al is het misschien eerder onbegrip- ligt niet in het werk zelf, maar in de manier waarop men ernaar kijkt." (ibidem, blz. 31). Wat mij doet denken aan de passage in het Marcusevangelie waar Jezus zegt: "Beseft gij dan niet dat al wat van buiten af in de mens komt hem niet kan bezoedelen. (...)Maar wat uit de mens komt, dat bezoedelt de mens. Want uit het binnenste, uit het hart van de mensen, komen boze gedachten, ontucht, diefstal, moord..." (Mc. 7, 18-22). Ook al gaat het in deze eerst en vooral over de voedselwetten, toch is de draagwijdte van de uitspraak groter.

Zoals het woord 'icoon' of 'iconisch' overal opduikt als het gaat over sport- of film-  of andere publieke figuren, zo toonde de expo in de Villa Empain ook hoe de verbeelding van de iconen overal opduikt in de beeldende kunsten, ook in de 21ste eeuw.

6 augustus : feest van de gedaanteverandering van de Heer

 Broeder Roger Schutz-stichter van de oecumenische gemeenschap van Taizé - sprak in augustus 1975 deze bezinning uit naar aanleiding van het feest van de Transfiguratie van de Heer. Het verhaal van de gedaanteverandering van Jezus lezen we bij Marcus (9,2-8) en de parallelplaatsen bij Lucas (9,28-36) en Mattheüs (17,1-8).

"De transfiguratie of gedaanteverandering gebeurt eigenlijk aan ons. Naarmate alles in onszelf verandert, herwinnen de dingen hun echte betekenis. Onze transfiguratie begint aan de wonden en kwetsuren die wij oplopen in het leven. Dààr waar iets ons tegengaat, ons pijn doet of bedroeft, waar het moralisme ons geweten soms beknelt, kan de transfiguratie beginnen. Ons geweten moet een motor zijn, een dynamische kracht, maar dikwijls is het geheel verstard geraakt. 

(©Pemptousia
Transfiguratie icoon)

Onze verwondingen hebben een enorme waarde. Wel zouden ze kunnen aanleiding geven tot opstandigheid of agressie. Vooral voor vereenzaamde mensen kunnen wonden een kwelling worden die zich keert tegen de medemens in agressiviteit of afgunst. Maar, er kan een roep uitgaan van die wonden. Het kan gebeuren dat die wonden een plaats worden van creatieve energie, van vriendschap en communio, van diep begrip voor elke menselijke situatie.

In plaats van ons te zeer te beklagen over de wonden in ons leven, over alles wat de mens verdrukt of omverhaalt, zouden we moeten weten en geloven dat Christus door die poort binnenkomt in ons en in heel het volk van God. We zouden kunnen bidden met de Spaanse dichter Miguel X: open in mij de poort van de wonde waarlangs de transfiguratie van mijn wezen kan gebeuren."

Wakker worden (1e zondag advent)

 Wakker worden, dat is de oproep bij het begin van de advent, die tijd van toeleven naar het Kerstgebeuren. Wakker worden, ons niet laten in slaap sussen door wat we reeds (denken) bereikt (te) hebben, door onze rijkdom en onze zekerheden. Het is dan ook een passende periode voor de actie Welzijnszorg die de aandacht wil gaandehouden voor de noden in onze eigen Vlaamse gemeenschap, noden die nu nog schrijnender zijn door de pandemie. Dit jaar focust de actie op het tekort aan betaalbare woningen op de Vlaamse en Brusselse woningmarkt. Nog onlangs las ik hoe Ive Marx (hoogleraar economie aan UAntwerpen) aanklaagt dat het armoedeprobleem in ons land veel te weinig aandacht krijgt bij de beleidmakers. "Wat zeker is, is dat we een armoedeprobleem van enige omvang hebben. De cijfers zijn al vaak genoeg herhaald, maar ofwel dringen ze niet door, ofwel zijn we onverschilliger dan we graag van onszelf denken. Iedereen weet ondertussen wel dat elk jaar zowat 1,7 miljoen Belgen geld tekortkomen voor een menswaardig bestaan."(De Standaard, 17/11/2020).

In de evangelielezing uit Marcus (13, 33-37) horen we Jezus tot drie maal toe zeggen: weest waakzaam. Tot drie maal toe, bijbels om te zeggen: deze oproep kan je niet ontkomen, deze oproep is dringend!

Deze oproep om wakker te worden en ons niet in onze cocon op te sluiten is muzikaal o.a. verklankt door de grote musicus Johan Sebastian Bach (1685-1750). Hij had voor de dienst van 25 november 1731 in Leipzig de cantate "Wachet auf, ruft uns die Stimme" (BWV 140) ( Ontwaak, roept ons de stem toe) geschreven. Later maakte hij een transcriptie voor orgel als koraal  BWV 645 met dezelfde titel als de broncantate.

Veertig dagen in de woestijn...-1-

De woestijnervaring van Jezus, zoals die is beschreven in de synoptische evangelies, heeft de vroege kerk geïnspireerd tot het instellen van een veertigdaagse vasten als voorbereiding op het Paasfeest.
Anno 2019 is de woestijn ervaren voor de rijke Westerse mens een toeristische trip geworden.
Maar wie probeert te leven dicht bij zichzelf en dicht bij de mensen rondom hem/haar, die kent een andere soort woestijn. Het leven blijkt niet zo vanzelfsprekend succesvol als eerst gedacht. Andere mensen én ikzelf blijken niet zo betrouwbaar goed als eerst gedacht. (Zelf)vertrouwen wordt beproefd, hoop wordt in vraag gesteld, je eigen lichaam blijkt van bondgenoot veranderd te zijn tot vijand. Je voelt jezelf als een uitgedroogd stuk aarde, snakkend naar het water van de bevestiging en erkenning, van gezondheid en succes. Je staat ongeweten en ongewild mét Jezus in de woestijn.

Zo verwoordde de priester-dichter José De Poortere (°1935) het in volgende verzen, waarbij ik ook terugdacht aan de grote droogte van de zomer 2018:

III  VIA DOLOROSA

9                                                                                             

In de droogte dringen
sterk onkruid en distel
zich op in het gras,
zwarte merels wijken niet
ze dromen van wormen.
In de ring van de vijver
hapt de goudvis, bijt de reiger
in de kieuwen van de ander.
Rozen laten zijden ondergoed vallen.

Mijn verdroogde mond spreekt niet
uit mijn keel komt geen geluid,
mijn verdroogde ogen zien niet,
mijn oren horen niet,
mijn verstopte neus ruikt niet.
God ik droog uit van de twijfel,
mijn vet verteert door de angst,
laat me wandelen met u
in de koelte van lanen,
de lijster horen op het dak.

(uit: José De Poortere, Van een man zonder helm. Gedichten 1997. Uitg. Zuid & Noord, blz.29) 

Met deze ervaringen van 'uitgedroogd' leven sluit de dichter aan bij meerdere bijbelse verhalen en passages. Hier denk ik aan bvb. enkele psalmverzen (allen genomen uit de Naardense bijbelvertaling):
"Als een potscherf is verdroogd mijn kracht,
mijn tong aan mijn gehemelte gekleefd,
in het stof des doods legt gij mij neer!"
(psalm 22, 16)
"God, mijn God zijt gij,
u blijf ik zoeken, mijn ziel is dorstig naar u;
naar u smacht mijn vlees,
in een land: uitgedroogd,
uitgeput-zonder water."
(psalm 63,2)
"Geslagen als het gras en droog is mijn hart,
ja, mijn brood vergat ik te eten."
(psalm 102,5)
De Bijbelse dichter en de Vlaamse dichter beleven hun dorre levenservaringen toch in verbondenheid met het geloof in een God die nabij is ondanks alle ellende. Er is twijfel, maar die twijfel is een gelovige twijfel.
Hier denk ik aan de confrontatie van Jezus met een 'bezeten' jongeman beschreven in het Marcus-evangelie (hoofdstuk 9). Als Jezus zegt tot de vader van de jongen dat alles mogelijk is voor wie gelooft, reageert deze met een schreeuw om hulp: "Ik geloof! - help mij in mijn ongeloof!" (vers 24)

Veertig dagen examentijd...leren zoals Jezus (4)

Naar aanleiding van de vastentijd  heb ik in de drie vorige blogberichten Jezus ontdekt als iemand die leert vaster en voller te geloven door zijn verblijf in de woestijn.
Nu wil ik, opnieuw met Wilhelm Bruners  als gids dank zij zijn boek "Hoe Jezus zelf leerde geloven", zien hoe Jezus leerde vanuit toevallige ontmoetingen. Omdat hij mens was, moest hij ook leren door vallen en opstaan, door zoeken en gecorrigeerd worden. Een bijzondere 'correctie' van Jezus lezen we in het Marcus-evangelie. Hij beschrijft een bijzondere ontmoeting die plaats heeft  in de streek van Tyrus (het noordelijke grensgebied van Palestina)  waar Jezus hoopt ongemerkt, incognito, op adem te komen.
Het Marcus-evangelie vertelt dan dit verhaal  (Naardense Bijbelvertaling):
"Maar daarvandaan staat hij op en gaat weg, naar de gebieden van Tyrus. Hij komt binnen in een huis en heeft niet gewild dat iemand er kennis van zou krijgen, - en kan onmogelijk verborgen blijven; nee, meteen als een vrouw over hem hoort, van wie haar dochter een onreine geest gehad heeft, komt zij en valt neer voor zijn voeten. Maar de vrouw is een Helleense geweest, een Syro-Fenicische van geboorte; en zij heeft hem gevraagd om de demonie uit te werpen uit haar dochter.
Hij heeft tot haar gezegd: laat toe dat eerst de kinderen verzadigd worden!- want het is niet fraai het brood van de kinderen te nemen en dat naar de hondjes te werpen! Maar zij antwoordt en zegt tot hem: toch wél, heer: ook de hondjes eten onder de tafel van de kruimels van de jongetjes! 
En hij zegt tot haar: om dit woord, -ga heen!, de demonie is uit je dochter naar buiten gekomen. Teruggekomen in haar huis vindt zij het meisje neergeworpen op het bed en de demonie naar buiten gekomen." (Mc. 7, 24-30)
Wat zien we hier? Jezus die onbekend wil blijven wordt toch herkend en geraakt in een situatie die hij niet echt kon waarderen.  Onze 'lieve' Heer en Heiland scheldt op de smekende vrouw : alle niet-Joden zijn 'honden' (onreine dieren dus) en waarom zou ik ingaan op de bede van een niet-Joodse?  Maar de vrouw laat zich niet intimideren door deze belediging. Integendeel, de belediging wordt een aanknopingspunt en verandert ze in haar voordeel...én met resultaat. Jezus leert van deze vrouw dat hij niet alleen gezonden is naar de Joden. Zijn roeping overstijgt de Joodse stam en gaat uit naar alle mensen.

(Michael Angelo Immenraet,
 Jezus en de Kananeese vrouw, ca. 1675- Idstein)

De Jood Jezus, opgevoed in de Joodse traditie met het besef te behoren tot Gods uitverkoren volk, leert dat hij zijn blik moet verruimen en niet bij volksgenoten en geloofsgenoten moet blijven. De evangelisten hadden het moeilijk met deze ontmoeting in Tyrus en alleen Marcus laat het tot een rechtstreeks gesprek komen tussen Jezus en de vrouw.
Later zal de bekeerde Saulus als de apostel Paulus tijdens het zogenaamde eerste concilie van Jeruzalem (ca. 48) met goed resultaat pleiten voor de opname van niet-Joden tot het christendom zonder dat ze de Joodse wetten en gebruiken moeten navolgen. De eerste christenen waren dan ook veeleer een Joodse sekte en ondanks dat concilie zou het nog lang een moeilijk punt blijven.
We zien hier dus hoe Jezus moet leren wat zijn missie juist inhoudt. Zijn eng-joodse visie moet gecorrigeerd worden en dat gebeurt door ontmoetingen zoals met deze vrouw uit Tyrus. Zo leren wij als christenen ook gaandeweg hoe we christen kunnen worden. De twistgesprekken die wij hebben met mensen met een andere achtergrond of overtuiging moeten ook voor ons aanleiding worden om onze eigen positie te bevragen, om te leren wat er leeft aan geloof in woord en daad bij anderen. Zo moeten wij ook leren positief en ontvankelijk te staan voor de vragen en verzuchtingen van wie totaal anders denkt en leeft als wij. Wij moeten afdalen van de troon van ons eigen beter willen weten, beter willen zijn. Zo ontdekken we misschien dat er veel meer 'God' leeft in onze wereld dan we willen of durven zien.

Veertig dagen examentijd...leren zoals Jezus (2)

Zoals ik in de vorige blogpost zei, gaan we gedurende de veertigdagentijd in de voetstappen van Jezus de woestijn van ons leven bewust beleven als examentijd, proeftijd om onszelf vaster te hechten aan God. Vorige keer lag de focus op de 'bekoring' door de 'aanklager'. We moeten met de bekoring, met de onzekerheid van het geloof (want wat onomstotelijk vast staat en voor iedereen zonneklaar is,  moet niet  'geloofd' worden) leren leven.
Jezus slaagt in zijn geloofsexamen en dat wordt mythisch-beeldend beschreven met de woorden dat Jezus in de woestijn "door de engelen gediend wordt". In het oudste evangelie wordt het door Marcus zo verwoord, in één enkel vers (vertaling Naardense Bijbel) : "Hij is in de woestijn geweest, veertig dagen lang beproefd door de satan; hij is bij de wilde dieren geweest, ook hebben de aankondig-engelen hem bediend." (Marcus 1, 13).
Wilhelm Bruners zegt hierbij in zijn boek "Hoe Jezus zelf leerde geloven" (Averbode, 1989, blz. 63): "Volgens de evangelisten gaat hier hier in de eerste plaats over Jezus en vele exegeten geloven dat het zelfs exclusief over Jezus gaat. Maar in zoverre wij onszelf als broers en zusters van Jezus mogen beschouwen, demonstreert deze perikoop ook de fundamentele spanning 'voor ons'. Wij zijn niet alleen individuen die van de ene bekoring in de andere vallen, wij worden ook -in de bijbelse betekenis van het woord- door Gods engelen gediend. Dat geldt zelfs wanneer wij -in tegenstelling tot DE zoon- niet altijd aan de bekoring weerstaan."

We zijn als mensen vaak geneigd ons vooral te richten op het negatieve, het dreigende, maar de 'engelen-kant' van het woestijnverhaal eist ook zijn plaats op. Een exemplarisch bekoringsverhaal is dat van de eerste monnik en kluizenaar Antonius (251-356) die zich had teruggetrokken in de Egyptische woestijn. Dit leverde inspiratie tot ontelbare schilderijen. Slechts heel uitzonderlijk is bij de uitbeelding van deze bekoringen ook iets te zien van engelen of goddelijke aanwezigheid. Zo'n schilderij mét aandacht voor Gods nabijheid tijdens de strijd van Antonius tegen de satan is een van de luiken van het Isenheimeraltaar van Matthias Grünewald in Colmar. In de hemel zien we God zetelend op een troon die zopas een engel naar Antonius heeft gestuurd gewapend met een zwaard in de vorm van een kruis.
Een ander exemplarisch woestijnverhaal vinden we in het leven van Benedictus dat tot ons kwam via paus Gregorius de Grote. In het recentste nummer van het monastieke tijdschrift "De Kovel" (nr.56, januari 2019)  bespreekt pater Dirk Hanssens deze vita en noemt deze een 'narratieve theologie'. "Door de Dialogen en meer in het bijzonder de  Vita Benedicti te schrijven, wou Gregorius iets overleveren tot meerdere eer en glorie van God, en vooral ook de enige blijvende waarde naar voor schuiven. Wat is die blijvende waarde? De barmhartigheid die het troostende woord spreekt: 'Mens, je mag zoeken, het is zelfs niet erg om van tijd tot tijd weg en weer geslingerd te worden tussen uitersten, maar besef wel dat Ik er ook nog ben die jou zal gidsen tot de pleg waar je wezen moet!' Dit is de bron van elke narratieve theologie, zowel in de Bijbel als in de hagiografie. Het gaat daarbij niet om de vertellingen, maar om wat eronder ligt en wat ieder in zichzelf ontdekt: een kern die 'monachos' heet, of 'schepsel begiftigd met de oerzegen' - 'Benedictus' dus, 'gezegende'." Hanssens bespreekt dan verder het verhaal van de kluizenaarsperiode van Benedictus, tot hij op Pasen bezoek krijgt van een priester en zijn levensverhaal een andere wending krijgt. Je zou die 'paaspriester' kunnen benoemen als een engel gestuurd naar de woestijnmens Benedictus.
Het woestijnverhaal van Jezus wil ons dus op weg zetten om de paradox in ons leven te zien én te doorleven: leven met de bekoring door de aanklager (de satan) en gediend worden door de 'engelen'.

Kairos Castle

In het kasteel van Gaasbeek loopt nog tot 18 juni een mooie tentoonstelling met als titel: Kairos Castle, de kunst van het juiste ogenblik. Het Griekse woord kairos staat voor de god van het juiste ogenblik. De filosofe Joke Hermsen heeft een mooi parcours opgemaakt rond het thema van het 'juiste ogenblik', het ogenblik dat inspiratie, creativiteit, inzicht, verandering biedt. Tijd die er toe doet. Haar benadering is filosofisch, maar tijd speelt ook een belangrijke rol in de bijbel en in het christelijke denken.

In het Nieuwe Testament komt het woord kairos meerdere keren voor, volgens sommige bronnen 86 keer, volgens andere 81. Als dit woord wordt gebruikt is het opletten: het gaat over tijd die er toe doet. Ik ga geen vergelijkende studie maken over deze verschillen in telling, maar ik kies twee passages waar de term kairos wordt gebruikt en die iets zeggen over tijd die er toe doet.

(video-installatie "Expecting"
van Pipilotti Rist
eigen foto 9 mei 2017)

De eerste passage vertelt over het begin van het optreden van Jezus in het oudste evangelie. Ik citeer uit de KBS-vertaling van 1975. Marcus 1,15: "Jezus zeide: De tijd(kairos) is vervuld en het Rijk Gods is nabij; bekeert u en gelooft in de Blijde Boodschap."  En de tweede passage is een stukje uit een twistgesprek van Jezus met Farizeeën en Sadduceeën die vroegen dat Jezus een teken zou geven als bewijs van zijn Messiaanse zending. Matteüs 16,3: "(Jezus antwoordde): 'En bij zonsopgang (zegt ge): vandaag komt er storm, want het rood van de hemel ziet er onheilspellend uit! Dus het aanzien van de hemel weet ge wel te beoordelen; kunt ge het de tekenen der tijden (kairos) dan niet?"

Hoe schatten wij de tijd in?  Waar zien wij hoe het Goede Nieuws van Jezus reeds is vervuld?  Staren wij ons blind op de cijfers van de kerkgangers of zien we dat de god van Jezus ook werkzaam is in het vele goede dat gebeurt onder mensen bij de vrijwillige opvang van vreemdelingen en vluchtelingen, gevangenen en ouderen, bij verplegend personeel en verzorgend personeel dat zieken of bejaarden of mensen met een beperking menselijk en met warmte behandelen ondanks tijdsdruk en werkdruk? En vul maar aan... Het woord kairos in de evangeliën versta ik dan als een oproep om gevoelig en open te staan zodat we in wat er gebeurd rond ons zien hoe God er is als de aanwezige Andere die in ons leven een plaats wil krijgen. En hoe we vanuit dat zien tot handelen komen.

De tentoonstelling in Gaasbeek is misschien wel een mooi teken van de tijd omdat ze een vraagteken plaatst bij de macht van chronologische tijd die alles vermaalt tot louter meetbaarheid, productiviteit en consumptie.