Oproep tot innerlijke vrijheid : Maurice Zundel (1897-1975) - 4 -

 In een laatste bericht over de mysticus Maurice Zundel wil ik nog even proberen enkele van zijn kerngedachten aan te brengen.

Een belangrijk begrip in zijn denken is het "geprefabriceerde ik". Hiermee duidt Zundel aan dat wij als mens gemaakt worden voor wij zelf in staat zijn tot keuzes door een heleboel factoren zoals erfelijkheid, plaats en tijd van geboorte, ideeën vanuit de media en de wetenschappen, familiegeschiedenis, biologie. Deze factoren situeert Zundel buiten ons en het is onze roeping om te ontdekken dat er in ons een Aanwezigheid is die ons kan de weg tonen om onszelf te bevrijden van dit geprefabriceerde ik. Deze factoren benoemt hij ook soms als 'passies'. 

"Het is onmogelijk de waarheid te vinden als je bezeten bent door passies!

Het overgrote deel van de discussies wordt bedorven door de eisen van een subjectiviteit die getekend is door haar eigen beperkingen. Eenieder wil dat wat hij beweert de waarheid is, de argumenten komen pas achteraf. (...) Al is het best mogelijk dat men dan de waarheid spreekt, de door hartstocht ingegeven toelichtingen vertekenen die!(...)

Dat wil zeggen dat wij, in de meeste gevallen, kijken vanuit de begeerten van ons bezitterig ik, waardoor wij over het algemeen verleid worden ons te vereenzelvigen en partij te kiezen voor onze individuele of collectieve vooroordelen.

Om op een andere manier te kijken, zouden we onze manier van kijken moeten veranderen. En om onze manier van kijken te veranderen zouden wij moeten veranderen van zijn door het ik dat vol passies steekt en dat ons betoverend in zijn greep houdt, uit te bannen, door te weigeren slachtoffer te zijn van het geprefabriceerde wezen waaraan wij vanaf onze geboorte vasthangen met al de beperkingen die het ons opdringt. " (Zundel, Maurice, Een andere kijk op de mens. Woorden gekozen door Paul Debains. Uitg. abdij Bethlehem, Bonheiden, 2003, blz. 160 passim)

(Bill Viola : Purification - eigen foto)

Deze gedachtengang is een rode draad in de geschriften en predicaties van Zundel en vanuit zijn biografie blijkt het ook duidelijk hoe zij geworteld zijn in zijn eigen leven.

Maar waarom zouden we ons moeten bevrijden van ons geprefabriceerde ik?

"Als ik mij van mezelf moet bevrijden, als ik geroepen ben het geprefabriceerde in mij weg te ruimen, of tenminste te overstijgen

en om te buigen tot scheppende vrijheid,

is dit omdat ik 'theofoor' ben.

Ik draag God. Het leven van God zelf is in mijn handen neergelegd.

En het gaat erom van mijzelf een voldoende weidse ruimte te maken opdat God zijn Leven in mij zou kunnen uitstorten

en het, door mij heen, zou meedelen aan heel de mensheid en aan de gehele wereld." (ibidem, blz. 205)

Vijftig jaar na zijn overlijden blijven de inzichten van Maurice Zundel hun waarde en kracht behouden. Zijn boeken zijn als een open raam die ons uitnodigt ons veilige huis te verlaten en verder te kijken dan onze vertrouwde gedachtenpatronen.

Spirituele visuele meester Bill Viola heeft ons verlaten

 De zesjarige Bill Viola had op zijn zesde een bijna-dood-ervaring omdat hij net niet verdronk in een meer. 

(still uit : Three Women
2008 - eigen foto)

Daarover verklaarde hij later:

"Toen ik zes jaar was, ben ik gevallen tot de bodem van een meer. Daar ontdekte ik wellicht de schitterendste wereld die ik ooit zag. Ze was vol kleur en licht, en de planten bewogen. Tot op vandaag komen deze beelden vaak terug in mijn gedachten als een soort innerlijk visioen. Het was als een soort paradijs."

In zijn hele oeuvre heeft Bill Viola ontelbare video's gemaakt 

waarbij water een grens vormde waar de mens doorheen moet 

of die hem zuivert en doet herboren worden. 

Nu is hij op 12 juli zelf doorheen de wateren des doods gegaan

op 73 jarige leeftijd ten gevolge van Alzheimer.

Hij was gedreven als artiest. 

Hij zei zelf over zijn kunst: 

(still uit Tristan's Ascension
2005 - eigen foto)

"Voor mij is kunst een poging om de ziel wakker te maken." 

Vele tijdgenoten heeft hij geroerd, beroerd en ontroerd 

door zijn videowerken. 

Hij is nu doorheen dat watergordijn gegaan, wat zo vaak in zijn werken terugkeerde. 

Hij kan ons niet zeggen wat er voorbij dat gordijn is, 

maar in zijn beelden kunnen we 

zijn overtuiging zien dat het leven meer is dan we zien.

Dank je wel, Bill, voor wie je was. 

Dank je wel, Bill, voor wat je voor vele mensen 

betekend hebt én zal blijven betekenen.

Dank je wel, Bill, dat je zal blijven voortleven

in en door en met je vele video's.

(still uit :Inverted Birth 
zijn laatste videoproject uit 2014
eigen foto)

Op deze blog kan je nog andere berichten 

over Bill Viola nalezen : klik daarvoor in kolom van labels 

op 'Bill Viola'. 

En (samen met Dirk Hanssens) schreef ik over Viola 

in het monastieke tijdschrift "De Kovel", 

nr. 82 (maart 2024), blz. 82 e.v.

Ingebed in wassende woorden : dichter Roelof ten Napel over gebed - 16 -

We komen aan het einde van onze zwerftocht in de poëziebundels van de jonge Nederlandse dichter Roelof ten Napel (1993). In zijn meest recente bundel Dagen in huis (Hollands Diep, 2021) zien we een jonge man die een nieuwe thuis blijkt te vinden én in de taal én in zijn (on)geloof én in zijn dagelijkse omgeving. 

(©Hollands Diep)

In dit gedicht lezen we een wel heel originele metafoor rond bidden. Met deze zal je nu ook ontdekken waarom ik deze reeks heb getiteld "ingebed in wassende woorden". Maar zelfs hier blijft de dichter ook Bijbelse woorden verweven in zijn verzen. 

In de Bergrede roept Jezus op om niet te bidden of te vasten voor het oog van de anderen, want God ziet in het verborgene. Maar die passage over het belang van het 'verborgen' leven begint met het geven van een aalmoes. De Naardense Bijbelvertaling zegt het zo : "Als je een (daad van) ontferming doet, moet je linkerhand niet weten wat je rechterhand doet, opdat je ontferming er is in het verborgene; en je Vader die in het verborgene kijkt, zal je ervoor teruggeven!" (Matt. 6, 3-4).

Deze lange weg die via de verzen van ten Napel cirkelde rond de zin en plaats van het gebed sluit ik graag af met dit gedicht. Waar wijlen André Louf bidden noemde het blootleggen van de bron in je hart, gebruikt ten Napel een beeld dat aansluit bij de huidige belevingswereld van de Europese mens.

WAT IK BINNEN ONTVANGEN KAN

Het water, waar dan ook vandaan, wordt kort

door een paar zich wassende handen

onderbroken, voordat het weer wegstroomt,

ergens heen. Kraan, handen, wastafel, putje. Verder

stelsels pijpleidingen waarvan ik amper weet heb,

die ik eigenlijk maar aanneem.

Ze zijn hier van lood misschien,

we kregen een brief. Het water valt

langs mijn handen, raakt

mijn handen aan.

Hoe je je bidden voorstellen kan: het verborgene

even afgeleid, terwijl je

je handen erin terugbrengt

tot elkaar, je zelfs de ene niet laat weten

wat hij voor de ander doet.

(uit: Dagen in huis, blz. 24)

(Bill Viola : still uit zijn video Purification
-eigen foto- )

New Sacred Images - Bill Viola - uitsmijter -

 De reeks over Bill Viola krijgt een 'uitsmijter' of zoals bij een concert een extraatje dat wordt bedongen door een enthousiast publiek, een 'encore'. 

Tot slot dus enkele citaten van Bill Viola, vertaald uit het tweetalige boekje "Bill Viola" in de reeks [Paroles d'Artiste] (éditions FAGE, 2019).

"Op een dag gaf ik mezelf er rekenschap van dat, als je iets vertraagd filmt, de opgewekte gevoelens alles toch doen verder gaan. (...) Er is niet slechts één enkele snelheid van leven in het heelal. Alles is in beweging."

"Giotto keek niet enkel met zijn ogen; hij keek met zijn hart, of met het onbewuste deel van zijn geest. Wat Giotto ons toont is het licht. Hij heeft begrepen dat licht een materiële dimensie heeft, maar we kunnen het als zodanig niet zien. Licht verschijnt slechts als het botst met iets en zich dwars op onze weg plaatst."

(eigen foto
The purification 
2005)

"Wie ben ik? Waar ben ik? Waar ga ik naar toe? (...) Deze vragen noemde men in de Oudheid 'mysteries'. Ze waren er niet om beantwoord te worden. Er is geen antwoord op geboorte of dood.  Ze zijn bedoeld op beleefd te worden. Men kan ze benaderen en bestuderen maar zonder een eindantwoord te formuleren."

"Door de emotionele zijde van onze natuur niet meer te kennen, hebben we onze rug gedraaid naar de meest krachtige energiebronnen van ons bestaan, naar de bron van de meest humane kwaliteit, nl. het medelijden. Daarzonder bezitten we geen enkele authentieke morele kracht."

(eigen foto
The purification
2005)

"Ik creëer mijn video's vanuit een innerlijke dimensie. Ik wil niet de fysieke wereld zien. Ik wil zien wat er zich innerlijk afspeelt. Onder onze huid en eraan voorbij."  

New Sacred Images - Bill Viola - 6 -

 In deze reeks over de videokunstenaar Bill Viola zocht ik wat die nieuwe 'heilige' beelden voor onze tijd kunnen betekenen?

Afsluiten wil ik met de belangrijke vaststelling dat het menselijke lichaam centraal staat in de video's van Viola. Daarom zou ik hem door en door christelijk willen noemen. Wat christenen onderscheidt van joden en moslims is hun overtuiging dat de mens Jezus van Nazareth de incarnatie is van God of met andere woorden dat we in het verhaal van de mens Jezus God zelf mogen zoeken én vinden. De God van Jezus Christus is niet vies van ons mensen, hij is zelf mens geworden. Hij is niet afkerig van ons lijden, want hij heeft zelf geleden tot de dood toe. 

"Ecce homo - Zie de mens". 

Nadat Jezus werd gevangen genomen en door de soldaten werd bespot, werd hij voorgeleid voor de Romeinse landvoogd Pilatus. Johannes schrijft in zijn evangelie (hoofdstuk 19, vers 5)  : "Dan komt Jezus naar buiten; hij draagt de doornenkroon en de purperen mantel. Hij - Pilatus- zegt tot hen : Ziehier, de mens!"

De mens tonen is hier ook God tonen.

En Viola toont ons de mens, en dus ook God -als we ons daarvoor willen openstellen-.  De christelijke God is geen God van en voor intellectuelen, hoezeer sommigen dat ook zouden willen. En het mensbeeld van Bill Viola is ook niet van en voor intellectuelen.

Hij zegt ergens : "In deze tijd wordt het lichaam als authentiek instrument verwaarloosd en/of verworpen. In de nieuwe media (video en film) is de lichamelijkheid als zodanig over het hoofd gezien omdat het literaire en theatrale alles in de schaduw zet. Intellectuelen blijven heel wantrouwig voor alles wat tot de geest spreekt door middel van lichamelijkheid. " (eigen vertaling van passage uit :Bill Viola in de serie "paroles d'artiste", blz. 54 bij Fage éditions, Lyon, 2019) 

En is dat nu niet juist de kern van het christendom? Een verhaal dat tot de geest spreekt door middel van lichamelijkheid!

Door de on-middellijkheid van het menselijke lichaam kan een direct contact ontstaan, niet gefilterd of geprangd of verminkt door de ratio, een contact waar God mogelijk wordt als liefde en leven.

Ergens in zijn dagboek schrijft Bill Viola : "Kunst is voor mij een poging om de ziel wakker te maken, want we leven in een industriële wereld die het liefste de ziel slapend zou houden." (ibidem, blz. 3)

Heilige beelden willen de ziel wakker maken. Bill Viola slaagt daar wonderwel in.

New Sacred Images - Bill Viola - 5 -

 In dit vijfde bericht in de reeks over de Amerikaanse videokunstenaar Bill Viola wil ik even stil staan bij het kernbegrip in zijn zoektocht naar beelden. Hij spreekt over 'sacred' images, beelden van het heilige, beelden verwijzend naar het heilige. Wat betekent dat woord vandaag de dag?

Enkele weken geleden hoorde ik een man op TV tijdens een dating programma zeggen: "En ik heb twee kinderen en die zijn heilig voor mij, daar moeten ze niet aan raken". En je zou het best niet doen, dacht ik zo, want die man was een boom van een kerel en tijdens de uitzending bleek dat hij vele jaren in de gevangenis had 'gebromd', maar nu zijn leven duidelijk op de rails wou hebben en houden. 

(eigen foto
Fire Woman 2005)

In die uitspraak zijn er twee aspecten. Hij plaatst zijn kinderen in een aparte categorie, duidelijk verheven boven de rest van de dingen des levens, én ten gronde zijn ze onaanraakbaar. Wat heilig is is onaantastbaar en altijd te eerbiedigen. En zelfs de meest rationele mensen hebben iets of vooral iemands heiligs. (Klein)kinderen worden vaak eerst genoemd door ouders en grootouders : die mogen ze geen kwaad doen, er geen vinger naar uit steken. Een bepaalde levensvisie of -houding is 'heilig' ook al wordt het niet altijd zo benoemd, een bepaalde plaats of persoon heeft een aparte betekenis waar men verwacht dat anderen respect voor op brengen. Voor wat of wie je heilig noemt, zou je door het vuur gaan...

En zo terug bij Bill Viola. Hij wil zijn video's liefst in een donkere ruimte afgespeeld zien, zodat niets kan afleiden en zodat de toeschouwer uitgedaagd wordt in het ritme van de beelden te treden. In verschillende interviews (meerdere zijn terug te vinden op You Tube) blijkt duidelijk dat Viola in zijn werken streeft én naar technische volmaaktheid én naar spirituele diepgang. Zijn bronnen zijn velerlei: boeddhisme, Indiase religieus, jodendom en christendom, met mystieke schrijvers als Sint Jan van het Kruis, Teresa van Avila en anderen.

(eigen foto 
 The Quintet of the Astonished 2000)

Door de presentatie van zijn werken in een donkere ruimte en door hun traagheid, door het werken met de basisnatuurelementen (water voorop, maar ook vuur en wind) en met het menselijke lichaam wil hij ons brengen bij wat in het leven apart staat, los van de tirannie van rede, materialisme en geld en wat iedere mens kan aanspreken met welke culturele achtergrond, leeftijd of geslacht ook. Hij wil ons begeleiden naar die plek in ons leven die onder of boven of buiten het dagdagelijkse staat en die ons laat vermoeden dat er iets of iemand gebeurt voorbij aan ons kleine ik. Ontzagwekkend water en vuur, afgrondelijke confrontaties die ons raken voorbij de rede en de goedkope emojis. Sacred images?

New Sacred Images - Bill Viola - 4 -

 In de vorige berichten op deze blog zagen we Bill Viola die zich inspireert op bijbelse (vb. zondvloed) of christelijk-spirituele (vb. Catharina van Siëna) verhalen. Inhoud en titel wijzen al een weg naar een 'sacred' gebeuren. De meeste verbeeldingen van bijbelse of christelijke-spirituele verhalen zijn gemaakt én bedoeld voor plaatsen voorbehouden voor de eredienst (kerken of kapellen, of privè-devotie bij kleinere panelen zoals gemaakt door Memling e.a.). Deze beelden versterken de intentie van de bezoeker die wil bidden of mediteren of herbronnen. Hedendaagse kunstwerken worden meestal niet gemaakt in functie van zo'n religieuze praktijk.

(©France Inter
Three Women  2008)

Bill Viola ontwerpt en maakt zijn video's voor een museale context en een 'museaal' publiek, ook al worden deze soms opgesteld in religieuze gebouwen. Wie zich echt laat aanspreken door zijn werk, ontkomt toch niet aan de idee dat er meer gebeurt dan een droge esthetische ervaring. Er verschijnt een dimensie van filosofie / spiritualiteit / religie in de ervaringsachtergrond van de toeschouwer. Dan komen er andere vragen bij, die niet alleen blijven stilstaan bij de technische realisatie van de video of bij de formele uitwerking van een thema. Bill Viola wil ons blijkbaar uitnodigen tot bezinning, maar over wat?  En hoe probeert hij dan toch een 'sacraal' moment van beschouwing te creëren?

In 2015 heeft de conferentie van Duitse bisschoppen opdracht gegeven aan Isabelle Malz om een tentoonstelling te organiseren rond het thema 'religie in de hedendaagse kunst'. Aanleiding was het herdenken van de afsluiting van het Tweede Vaticaans Concilie vijftig jaar eerder. Dat leidde tot een mooie en grote tentoonstelling in Düsseldorf onder de titel :"The Problem of God" waarin de curator carte blanche kreeg van haar opdrachtgevers. In een van de essays in de catalogus van deze expositie schrijft David Morgan over de videokunst van Bill Viola : 

"Viola voelt zich aangetrokken tot de grote thema's van religie en mythe - dood, wedergeboorte, pathos, metamorfose - juist omdat hij wil dat zijn kunst die reikwijdte heeft, op die schaal kan spreken." (eigen vertaling ; cataloog blz. 56). Of zoals deze het even ervoor formuleerde: Viola richt zich tot een gemeenschap van mensen die zich willen bezinnen over het algemeen menselijke.

Hoe Viola dat doet weet iedereen die al ooit een video van hem heeft gezien. De traagheid van het beeld nodigt de toeschouwer uit om te vertragen, om stil te staan bij de beelden en zo misschien ook stil te worden bij zichzelf en zich af te vragen welke beelden van dood, passie, verandering of wedergeboorte hij of zij kan terugvinden in zijn of haar eigen levensgeschiedenis; welke gevoelens er bij haar of hem opspelen in de confrontatie met de grote levensvragen... Viola wil ons helpen uit de tredmolen van het dagelijkse jachtige leven te stappen om stil te worden en onze aandacht te leggen buiten onszelf.

Hierbij twee korte fragmenten uit een video uit 2001 met de titel : "Silent Mountain" (de stille berg)...of hoe je reageert als je plots met een onoverzienbaar obstakel wordt geconfronteerd. Het 'wat' hij wil tonen en het 'hoe' hij dat doet zie je in deze fragmenten: menselijke emoties en extreme traagheid. Doordat er geen klank is wordt de toeschouwer nog intenser aangesproken. Het eerste fragment toont een totaalbeeld van de video-installatie.

En dan nog een tweede fragment met enkel het mannelijke personage: we zien 'de wellicht luidste schreeuw in een video' zoals een toeschouwer dit fragment becommentarieerde.

New Sacred Images - Bill Viola - 3

 In een vorige post op deze blog heb ik reeds verwezen naar de video-installatie van Bill Viola "Catherine's Room" (2001). De Catherine in de titel verwijst naar een zeer bijzondere vrouw, Catharina van Siëna (1357-1380). Ze werd heilig verklaard in 1461 en werd in 1970 door paus Paulus VI uitgeroepen tot kerklerares (éérste vrouw ooit samen met Teresa van Avila) en door paus Johannes-Paulus II in 1999 tot medepatrones van Europa.

De heilige Catharina van Siëna was zonder meer een van de grootste vrouwen in de 14e eeuw.  Ze was het  20e -volgens sommige bronnen zelfs 25e- kind van een stoffenverver, maar viel van kleins af op door haar intelligentie en karakter. Haar ouders hadden dan ook grootse plannen voor haar, maar hun eigenwijze dochter zocht naar innerlijke perfectie en sloot zich thuis  in haar kamer op.  Ze  werd op 16 jarige leeftijd lid van de Derde Orde van de dominicanen. Zonder zich te binden aan een kloostergemeenschap bleef ze dus wel geëngageerd ten opzicht van haar God. Tijdens de pestepidemie in 1370 (Catharina was 23 jaar) ging ze onverschrokken de straat op om de zieken te helpen. Ze werd erg getroffen door de chaos in haar land en in de kerk. Heel vrijmoedig en onverschrokken kapittelde ze pausen, kardinalen, hertogen en koningen over de schande van Avignon. De paus leefde toen, onder politiek druk, niet in Rome, maar in Avignon. Op 33-jarige leeftijd overleed Catharina in Rome, waar ze verbleef om de paus op zijn vraag te adviseren. De paus was kort daarvoor teruggekeerd uit Avignon, onder haar druk en omwille van haar heftig en blijvend aandringen, eerst via brieven en daarna ter plaatse in Avignon zelf. 

(Catherine's Room - dag)

Bill Viola liet zich formeel inspireren door een predella van Andrea di Bartolo - zie vorige bericht op dit blog) maar inhoudelijk door de periode van Catharina's vrijwillige afzondering thuis op haar kamer.

De vijf schermen tonen telkens dezelfde vrouw in dezelfde kamer. Er is echter een dubbel tijdverloop te merken. Enerzijds zie je de vrouw zelf van links naar rechts bij de ochtendyoga of meditatie, tijdens handwerk en eten in de loop van de dag, aan het schrijven bij valavond, tijdens een moment van devotie met kaarsen in de avond en slapend gedurende de nacht. Anderzijds zie je door het raam de gang der seizoenen van winterse kaalheid naar lentebloesems en volle zomerweelde tot de verkleuring van de herfst. 

Zoals de directeur van stichting De Pont (Tilburg), Martijn Van Nieuwenhuyzen, zegt: door de huidige covid-19 situatie krijgt dit werk een extra laag.

New Sacred Images - Bill Viola - 2

 In een eerdere post, op de dag van de 70ste verjaardag van de artiest Bill Viola (25 januari), gaf ik al aan om op zoek te gaan naar nieuwe 'sacred', heilige, heelmakende beelden voor onze tijd. 

De beelden die deze videokunstenaar gebruikt gaan vaak terug op bestaande beeldtaal, zoals werken als "The Greeting" (geïnspireerd op een schilderij van Pontormo: bezoek van Maria aan Elisabeth) of "Emergence" (geïnspireerd op een fresco van Tomaso Masolino da Pinicale : Piëta) of nog "Catherine's Room" (vanuit een schilderij van Andrea di Bartolo : heilige Catharina van Siëna en vier zusters dominicanessen, zie hieronder). 

Maar in andere werken is het eerder de titel die verwijst naar een religieus of spiritueel thema, zoals bij "Martyrs" (zie dit blog in 2018 : 21/2 ; 8 en 21/3) of  bij "The Deluge" (de zondvloed). Zoals ik al zei op 5 januari laatst gaat het thema  van de zondvloed naadloos over van een oude verhaal uit het boek Genesis naar een spookbeeld van onze mogelijke toekomst. Door zijn zondvloed te laten gebeuren in een actuele, 'deftige' setting krijgt alles meer urgentie.

Over deze zondvloed à la Bill Viola kan je deze Franstalige korte voorstelling bekijken :

 

De video van Bill Viola houdt een vraag in aan elke toeschouwer: hoe verhoud ik mij tot de berichten/waarschuwingen over een nakende 'zondvloed'/dramatische stijging van het zeeniveau? Die berichten horen we als het grommende geluid op de achtergrond in de video. Blijven we rustig voorbij stappen, gebiologeerd door ons mobieltje of zoeken we iets te doen?  Zijn de klimaatwetenschappers samen met enkele politici en prominenten (zoals paus Franciscus en zijn omzendbrief 'Laudate si') profeten die roepen in de woestijn zonder dat ze gehoor vinden? Doen we wat binnen handbereik ligt om ons steentje bij te dragen aan alternatieven die de klimaatveranderingen kunnen afremmen of denken we: dat zal onze tijd nog duren?

New Sacred Images - Bill Viola - 1 -

 Wanneer en waar ik voor het eerst een video van Bill Viola heb gezien, weet ik niet meer exact, maar het maakte een grote indruk. De trage beelden, de woordeloze video, de menselijkheid, het technische vernuft, de verwijzingen naar de schilderkunst, ... 

( ©www.hetvlot-oostende.be)

Langzaam ontdekte ik ook de spirituele dimensie die de artiest drijft en inspireert. Hij wil verbondenheid tonen voorbij onze wereld behept met cijfers, consumptie en rationaliteit. In 2019 verscheen bij de éditions FAGE in de reeks "paroles d'artiste" (= een serie kleine boekjes over kunstenaars met op ene bladzijde een foto en op de tegenoverliggende bladzijde een quote van de betreffende artiest over zijn eigen werk of over kunst in het algemeen) een  werkje over Bill Viola. Deze reeks publiceert woorden van een kunstenaar in dialoog met zijn/haar werken. Als de kunstenaar nog leeft is de uitgave een resultaat van een samenspraak tussen uitgever en artiest. Dus, in dit boekje presenteert Bill Viola zich aan ons. De achterflap citeert één korte zin, maar lijkt mij programmatorisch voor het oeuvre van deze video-artiest. Wat lees je daar?

"Nous avons besoin de nouvelles images sacrées pour notre temps!"

"We need new sacred images for our time!"

We hebben nood aan nieuwe sacrale beelden voor onze tijd. In een aantal posts zal ik op dit blog meezoeken naar nieuwe heelmakende beelden voor onze tijd.

In eerdere berichten op dit blog kon je al kennismaken met Bill Viola, die vandaag 25 januari, precies 70 jaar wordt. Ik verwijs dan naar o.a. 21 mei 2020, 1 november 2018, 27 februari 2018, 8 en 21 maart 2018. Je kan ze terugvinden door het label Bill Viola aan te klikken in de rechterkolom van deze blog.

Hemelvaart van Christus

(Bill Viola
Tristan's ascension 2005
©De Standaard)

Een van meest recente verbeeldingen van het thema "hemelvaart" is een video van de Amerikaanse kunstenaar Bill Viola (°1951).
In deze video zien we hoe een man ten hemel rijst midden een bruisende waterkolom. 
De titel van het werk is: Tristan's   Ascension. Deze titel verwijst naar de opera van Wagner 'Tristan und Isolde', want de video is bedacht voor een uitvoering van die opera in een regie van Peter Sellars (2005, Parijs).
Zonder woorden maar in een krachtige beeldentaal worden we uitgenodigd aandacht te geven aan het mysterie van leven en dood, veerkracht en overgave, verwondering en vertwijfeling, water dat symbool staat voor leven én voor dood. 
Door onderstaande link aan te klikken 
kan je even mee ten hemel stijgen...
https://www.youtube.com/watch?v=Gqf_cuDf9qI

(ps: laat de volumeknop tijdens het afspelen maar hoog staan...)

Allerheiligen ja, maar wat is dat: heiligheid?

De katholieke Kerk viert op 1 november het feest van Allerheiligen.  Zijn dat al die 'super-mensen' of (vanuit een andere invalshoek) al die 'fanatici' die door het kerkinstituut worden voorgesteld als voorbeeld ter navolging? Tussen heel die stoet zit er nogal wat variatie zodat je jezelf de vraag kunt stellen: wat is er nog gemeenschappelijk tussen al die verscheidenheid? Wat is dat: heiligheid?

Hier neem ik graag een tekst over van de Joodse filosoof Marc-Alain Ouaknin uit zijn boekje met de poëtische titel: God en de kunst van het vissen (uitg.Lannoo, Tielt, 2016).
Zijn mijmering over heiligheid is een fragment uit het hoofdstuk "Naam van God!". Hij vertrekt vanuit een kerntekst uit het boek Exodus. Hier eerst die tekst uit Exodus, met daarna de bedenkingen van Ouaknin.

(Bill Viola: Martyrs
detail - eigen foto)

"Mozes hoedt de kudde van zijn schoonvader Jetro, de priester van Midjan. Hij drijft de kudde tot ver in de woestijn en hij komt bij de berg van God, bij de Horeb. God verschijnt in een vuur dat opvlamt uit een doornstruik. Mozes kijkt: en zie, de doornstruik staat in lichterlaaie en de doornstruik verteert niet. Mozes zegt: 'Ik zal mij afwenden om te zien wat dit grootse verschijnsel is en waarom de doornstruik niet verteert.' God ziet dat hij zich afgewend heeft om te zien en God roept hem vanuit het midden van de doornstruik en zegt:'Mozes, Mozes.' Hij antwoordt: 'Hier ben ik.' God zegt: 'Kom niet dichterbij en trek je schoenen van je voeten, want de plaats waarop je staat is heilige grond."

"De tekst brandt van betekenissen, maar wordt niet tot as herleid, wordt niet verteerd, want de betekenis is oneindig.
Elke keer kan de lezer dit 'brandend braambos' opnieuw ervaren, zeggen "hier ben ik" en een vreemd nieuw woord horen dat hem opdraagt zijn schoenen uit te doen, zijn veters los te knopen, zich te ontdoen van wat knoopt en sluit.
Dit is de betekenis van heiligheid! Niet opgesloten zijn, je niet laten opsluiten. Dan vindt de openbaring plaats. Geen openbaring van een zijn dat 'is' maar van een zijn in wording, Ik zal zijn wat ik zal zijn...
De openbaring en dat is het wonder, is die mogelijkheid om de weg te verlaten en een vraag te stellen, te zeggen: 'waarom/madoe'a', een prachtig Hebreeuws woord waarvan een van de anagrammen omeed is, wat 'recht opstaan' betekent." (God en de kunst van het vissen, blz. 143-144)

Heiligen zijn volgens Ouaknin dus mensen die zich niet laten opsluiten, die de mogelijkheid hebben aangegrepen om de weg te verlaten en een vraag te stellen. Heiligen zijn mensen die hun schoenen uitdoen: zich ontdoen van wat knelt en zich kwetsbaar op weg begeven. Mensen ook die recht opstaan: zich rechten, rechtop blijven om te zijn bij het mysterie van de ander die langs zijn weg verschijnt.

Gedachten als aanzet voor een doorleefd feest van Allerheiligen. Gedachten als prikkels tot geloven, dus tot doen.

Bill Viola met 'Martyrs' in Kortrijk

Nog tot 9 april kan iedereen elke dag gratis binnenlopen in de Sint Maartenskerk te Kortrijk om de video-installatie 'Martyrs' te bekijken van de Amerikaanse artiest Bill Viola.
Dit laagdrempelige initiatief is lovenswaardig. Voor een kerk bedacht, komt dit werk dan ook goed tot zijn recht in deze ruimte.
We zien op vier schermen telkens één mens overgeleverd aan één natuurelement: water, vuur, aarde, lucht. We zien hoe deze persoon telkens waardig de confrontatie beleeft met de overweldigende natuur. Een ode aan de menselijke veerkracht en waardigheid.
Ik zou zeggen: allen daarheen.
Hierbij enkele detail foto's die ik nam op 17 maart, met het element aarde en het element vuur.

Martyrs: in de kunst en in het leven...

Nog tot 7 april is in de Sint-Maartenskerk in Kortrijk de mooie video-installatie te zien van de Amerikaanse kunstenaar Bill Viola: "Martyrs".
De beelden van Viola nodigen uit tot mediteren, tot nadenken over de mens en de oerelementen water/vuur/aarde/lucht en tot nadenken -naar aanleiding van de titel- over wat martelaarschap wel kan betekenen.

In de nacht van 26 op 27 maart 1996 werden zeven Trappisten in Algerije ontvoerd door extremistische moslims en later vermoord op 21 mei. Enkele weken voor hun ontvoering, op 8 maart 1996 (dus vandaag juist 22 jaar geleden) sprak de overste van de kleine Trappistengemeenschap van Tibhirine voor een groepje leken in Algiers. Een van de aanwezigen nam zijn toespraak op band op. Hier een passage uit de toespraak van pater Christian de Chergé

"Ze hebben ons vaak gezegd dat het martelaarschap iets buitengewoons is, iets bewonderenswaardigs. Vergeet dat maar. Thomas Beckett, die zelf vermoord is, heeft in een sermoen ooit gezegd dat het christelijke martelaarschap geen ongeval of toeval is en dat je het nog veel minder kunt willen. Het martelaarschap kan nooit een streefdoel zijn. ...
Het is overduidelijk dat wij een dergelijke dood niet kunnen wensen, niet alleen omdat we er bang van zijn, maar ook omdat wij geen heerlijkheid kunnen wensen die de vrucht is van een moord, een glorie die een moordenaar maakt van degene aan wie ik haar dank. Dat kan God niet toelaten: "Je zult niet doden" geldt ook voor mijn broeder en ik moet alles in het werk stellen om hem zozeer lief te hebben, dat ik hem kan afbrengen van wat hij zinnens is.

(eigen foto  18 febr. 2018)

Ik houd voldoende van de Algerijnen -van allemaal-  om niet te willen dat een van hen de Kaïn van zijn broeder wordt. En als toch een Algerijn vanuit een verkeerd begrepen vrijheid tot moord zou overgaan, vertrouw ik hem op voorhand toe aan de barmhartigheid van de Vader. En is het tegen mij dat hij zich richt, dan hoop ik dat ik kan zeggen dat hij niet weet wat hij doet en dat ik alle mogelijke verzachtende omstandigheden kan inroepen."

(uit: Dujardin, Ivo, De droom van Tibhirine. Monniken
en moslims. De erfenis van de zeven vermoorde trappisten.
uitgeverij Lannoo, Tielt, 2009, blz.102,110-111).

Bill Viola in Kortrijk

Nog tot 5 april is de indringende video-installatie "Martyrs" (martelaren) van Bill Viola te zien in de Sint-Maartenskerk in Kortrijk. In optimale omstandigheden kan je een bijzondere kijkervaring ondergaan. Gelovigen en ongelovigen worden aangesproken door de spirituele kracht die uitgaat van dit werk. Dus zou ik zeggen: allen daarheen!

(eigen foto's 18 februari 2018)