Waarom hebt gij mij verlaten? - Jezus' Pascha - 1 -

Tijdens de Goede Week, de week voor Pasen, gedenken de christenen het lijden en de dood van Jezus. Hij werd na een blijde intrede in Jeruzalem (op zondag) , waar vele mensen hem toejuichten, verraden door een van zijn nabije leerlingen, gevangen genomen en na een schijnproces ter dood veroordeeld. Hij sterft op vrijdag aan het kruis genageld. 

Volgens de evangelies heeft Jezus een aantal woorden uitgesproken, meer bepaald zeven, terwijl hij stervende aan het kruis hing. Een daarvan klinkt tot op vandaag heel mysterieus : Mijn God, mijn God, waarom hebt gij mij verlaten? Of zoals het werd overgeleverd in het Hebreeuws : Eloi, Eloi, lema sabachtani. Als we onze wereld bekijken anno 2026 kunnen we ons ook afvragen : God, waarom hebt Gij ons verlaten? Want waar zijt Gij in Oekraïne, Libanon, Iran, Zuid-Soedan, Gaza, naast al die andere oorlogsgebieden en ook in Israël, de US, Rusland, en die andere landen waar regels niet gelden voor machthebbers. 

(©Boekenkrant)

De Griekse schrijver Nikos Kazantzakis (1883-1957)  schreef in 1948 een meesterwerk, dat vandaag nog gemakkelijk leesbaar is en dat -jammer genoeg- nog niets heeft ingeboed aan actualiteitswaarde : "Christus wordt weer gekruisigd". 

In een Grieks enclave onder Turks protectoraat omstreeks 1922 bereidt het dorp zich voor op het zevenjaarlijkse spelen van het lijdensverhaal van Jezus. De rollen worden één jaar voor het passiespel verdeeld bij het begin van de roman en de Christus-figuur zal worden vertolkt door een jonge schaapsherder, Manolios. Maar dan komen in de loop van het jaar Griekse vluchtelingen op zoek naar een stukje grond om zich weer ergens te kunnen vestigen na hun gedwongen vertrek omdat ze het Griekse leger hadden gesteund tegen de Turken. 

Deze roman is zéér de moeite waard ook vandaag nog en leest gemakkelijk (niets gedateerd). De roman gaat over machthebbers die zich vastklampen aan hun macht en daartoe anderen manipuleren, over jongeren die gedreven worden door lust én door een verlangen naar een betere wereld, over vluchtelingen die niet welkom zijn, over kerkelijke leiders die preken wat de rijken willen horen, over het zoeken naar een zondebok waarop de mensen hun woede en frustraties kunnen botvieren, over wantrouwen ten aanzien van vluchtelingen...

Hier een heel kort fragment waarin Michelis (die in het passiespel de apostel Johannes heeft) tot Manolios zegt : "Ik heb altijd grote dingen willen doen, zoals die monnik die naar het Heilig Land wilde gaan. Mijn berghut en het dorp waren te klein voor mij, ik wilde met een groot schip een verre reis maken om zalig te worden. Ik dacht dat het Heilig Graf alleen aan het einde van de wereld te vinden was en verachtte de uithoek waar God mij had geplaatst. Maar nu heb ik het begrepen. Christus is overal: hij dwaalt rond om ons dorp, hij klopt aan onze deur, hij klopt aan ons hart om een aalmoes te vragen. Hij is arm, hongerig, dakloos, en hij klopt aan in ons dorp, waar zoveel rijke mensen wonen als de agha, Ladas en pope Grigoris. Hij is arm en zijn kinderen hebben honger. Hij bedelt, hij klopt aan de deuren, hij klopt aan de harten en wordt verjaagd, van deur naar deur, van hart naar hart." (uit: Kazantzakis, Niko, Christus wordt weer gekruisigd, uitg. De Fontein, Utrecht, 1956, blz. 189)

 Wordt Christus nu niet opnieuw gekruisigd?

En waar is God nu? Heeft Hij onze wereld verlaten?

Groots al knielend - 2 - Timothy Radcliffe

 Timothy Radcliffe (1945) is een Engelse dominicaan, die zijn orde heeft geleid van 1992 tot 2001 en die door paus Franciscus tot kardinaal werd gecreëerd in december 2024. De paus moest even van de regels afwijken omdat Radcliffe géén bisschop was. De ordo praedicatorum (orde van de predikers) heeft als missie het geloof te verdiepen en te verkondigen, dus zou je dominicanen kunnen omschrijven als welbespraakte studaxen. Als dominicaan had Radcliffe zich al heel positief uitgelaten over homoseksualiteit en over een meer barmhartige houding ten opzichte van gescheiden gelovigen, naast zijn hartstochtelijke inzet voor meer sociale rechtvaardigheid. In de aanloop naar de synode van oktober 2024 heeft de dominicaan, op vraag van de paus, een driedaagse retraite gehouden voor de synodedeelnemers. 

(Timothy Radcliffe december 2023
©fenwickfriars instagram)

Een maand eerder, in september 2024 sprak deze eminente dominicaan tot het congres van alle benedictijner-abten. Naar het einde van zijn toespraak toe weidt hij uit over het thema aanbidding.

"Aanbidding is een diep instinct in de mensheid. Dom Bede Griffiths beschrijft een moment van openbaring toen hij als schooljongen 's avonds een leeuwerik hoorde zingen :'alles werd stil in de langzame zonsondergang en door het floers van de naderende duisternis die alles ging bedekken. Ik voel nog het ontzag dat over me kwam, het gevoel dat ik op de grond moest knielen alsof ik in de aanwezigheid van een engel had gestaan. Ik durfde nauwelijks omhoog naar de lucht te kijken, want het leek alsof dat slechts een voorhangsel was voor Gods gezicht.'

De grote kerkhistoricus Peter Brown groeide op als protestantse jongen in Dublin maar liet de geloofspraktijk los. Wat hem terugbracht was het reciteren van de koran tijdens een bezoek aan Iran en de viering van de Eucharistie de dag daarna. Hij ving een glimp op van schoonheid en besefte toen wat hij gemist had in zijn leven : aanbidding. Etty Hillesum, de Joodse mystica, die in Auschwitz vermoord werd, schreef: 'Het was alsof mijn lichaam bedoeld en gemaakt was om te kunnen knielen. Soms, in momenten van diepe dankbaarheid, voel ik een diepe drang om te knielen." 

Ik (=Radcliffe zelf) heb een kleine vergelijkbare ervaring van wat ze bedoelde. Na een zware operatie vanwege kanker kon ik twee jaar niet knielen. Dat was een diep gemis." (cfr. Benedictijns Tijdschrift 2025, nr. 2, blz. 58)

Een letterlijk en figuurlijke grote mijnheer als Radcliffe voelt zich niet te groot, ondanks zijn eruditie en zijn vooraanstaande positie, om te knielen én toe te geven dat hij het gemist heeft tijdens zijn periode van revalidatie. Wie het Woord bestudeert en verkondigt moet dus ook tijd nemen om zijn relatie met de Ene te bewaren en te verdiepen, niet alleen met zijn verstand maar ook met zijn biddende hart.

Waar Hij wilt

 Het Pinksterfeest is het feest waarin die mysterieuze goddelijke Geest, onzichtbaar, onvatbaar, onvoorspelbaar zijn inspirerende, daadkrachtige, verbindende invloed toont. Hoe anders, hoe onverwacht ook, toch is Hij de gemeenschappelijke adem van alle gelovigen. 

Zoals de ademhaling lucht haalt van buiten en in ons tot levenskracht wordt, zo een deel van onszelf wordt, zo is ook de Pinkstergeest niet alleen en niet in de eerste plaats een vreemd gegeven buiten ons om, maar een levenslucht in onszelf. De Vlaamse dichter Felix Timmermans schreef er een vers over dat uitgegeven werd in de bundel 'Adagio' die kort na zijn dood postuum verscheen (1947).

Dit vers blijft na bijna tachtig jaar nog altijd levensnabij klinken.

De Geest waait waar hij wil

(glasraam kerk Taizé)

en staat nooit stil.

Nu eens bij u, dan bij een ander.

Waarom bezien wij zoo elkander?

Zie, wat bij u is, is bij mij.

't Komt uit hetzelfde klaar getij,

gelijk de waatren van de beken

zich voeden aan denzelfden stroom

of uit dezelfde bronne breken.

Wij zijn de takken van één boom,

van 't zelfde huis de gangen,

de aders van het eendre bloed.

En of de geest van vlam en zangen

bij u nu, dan bij mij verwijlt,

of weer verterend naar een ander ijlt,

Hij is in ons! In ons! Zoo is het goed!

En laat ons zwijgen en verlangen.

(uit: Timmermans, Felix, Adagio, Standaard Uitgeverij, Antwerpen, 1981, blz. 22)

Uit de ene bron stromen vele beken. 

Aan de ene stam komen vele takken.

In het ene huis zijn er vele gangen.

In het ene lichaam vloeit het bloed door vele aders.

Het doet me zo denken aan de wapenspreuk van de nieuwe paus,

Leo XIV : In Illo Uno Unum, in de Ene zijn wij één.

De ene Geest die zorgt voor een veelkleurig christendom.

Dat moet gevierd worden...

Hoor wie klopt daar aan de deur? - 4 -

 

De tijd naar Pasen toe daagt gelovigen uit om hun geloof intenser te beleven en te verdiepen. Als we beseffen dat Hij, de Andere, bij ons aanklopt en ons wil de weg tonen naar meer vrijheid, dan is het zaak om zijn aankloppen te horen. Daartoe kan deze voorbereidingstijd naar Pasen ons op weg helpen. 

Met Roger Burggraeve hebben we in een vorig bericht het aankloppen van de Andere benoemd als het 'ambetante geheugen' zoals bij Mozes. Hier is een andere gids die het eveneens over het geheugen heeft, is Erik Varden in zijn boek uit 2020 : De eenzaamheid doorbreken. Over christelijk gedenken. (uitg. Berne Media). Varden, agnostisch opgegroeid en bekeerd tot het Rooms-Katholicisme op zijn 19e, treedt in 2002 (28 jaar) toe tot de trappistengemeenschap van Mount St. Bernard (Gr.-Br). In 2015 wordt hij daar gekozen tot abt, maar in oktober 2019 wordt hij door paus Franciscus benoemd tot bisschop van Trondheim (Noorwegen). Vanuit een artikel verschenen in "De Kovel" nr. 86 (januari 2025, blz. 46-53)) over dit boek ontdekken we nog een manier van goddelijk aankloppen. Het artikel is van de hand van Marianne van Reenen, die de Nederlandse vertaling verzorgde en daaruit zullen we hieronder ook citeren.

Vorig jaar december stond de 'Warmste week' in Vlaanderen in het teken van 'eenzaamheid'. Erik Varden vertrekt ook vanuit deze ervaring van eenzaamheid. "Eenzaamheid wordt vaak de ziekte van deze tijd genoemd. Veel mensen hebben niet langer het gevoel ergens bij te horen. (...) Varden ziet haar in de eerste plaats als een existentieel probleem, waarmee ieder mens vroeg of laat te maken krijgt. Het gaat hier om een ervaring die net zo universeel is als honger en dorst en die ons zo diep raakt dat we vaak niet weten hoe we erover moeten praten." (o.c. blz. 48)

(Erik Varden - ©Catholic News Agency)

Waar krijgen we woorden aangereikt om deze fragiele ervaring meer nabij te komen? De christelijke traditie kan ons daarin een weg tonen.

Volgens vroeg-christelijke schrijvers zoals Athanasius of Augustinus begint het bij de schepping van de mens, door God geschapen naar Zijn beeld en gelijkenis. "Naar Gods beeld geschapen zijn - mens zijn - betekent dat je in het diepst van je wezen ernaar verlangt de grenzen van het menselijke bestaan te overschrijden om deel te krijgen aan het goddelijk leven." (o.c. blz. 49). Onze ervaring van eenzaamheid, een soort on-af zijn, kan in ons de herinnering wakker maken aan dat ingeschapen verlangen.

Augustinus becommentarieerde tijdens zijn priesterlijke leven alle psalmen en ooit bestudeerde ik zijn commentaar op psalm 4. 

Het vers 7 daaruit is door Ida Gerhardt als volgt vertaald : "Steeds heet het : wie biedt ons uitzicht?. Doe Gij opgaan over ons uw lichtend aanschijn, Jahwe."  Augustinus preekte in het Latijn en volgde een tekstvariant van de Vulgata Clementina waarin het vers 7 zo klinkt :"Quis ostendit nobis bona? Signatum est in nobis lumen vultus tui, Domine." of dicht bij deze tekst : wie toont ons het goede? Het licht van uw gelaat, Heer, is gestempeld in ons (hart). Augustinus zegt daarbij dat we zijn als een muntstuk. Als Jezus zegt dat we aan de keizer moeten geven wat hem toekomt (een geldstuk met zijn beeltenis) en aan God wat Hem toekomt (cfr. Mc. 12, 13-17 e.a.)  dan is het voor Augustinus duidelijk dat ons diepste hartsverlangen neigt naar eenheid met God. 

Ook Varden toont hoe de ervaring van eenzaamheid onze herinnering aan een onszelf overschrijdend leven wakker maakt. "Dat verlangen ontluikt in de zintuigen. Athanasius ziet ons lichaam als een speciaal instrument bij 'onze zoektocht om een mensgeworden God te kennen en lief te hebben'. Of, zoals Rilke dichtte : 'Ich aber weiss, dass ich aus Sehnsucht bin'. " (o.c. blz. 50)  Voor Varden is het zonneklaar : "Juist seculiere, 'zintuigelijke' kunst kan op een bijzondere manier tot uitdrukking brengen waar mensen naar verlangen."  Zo'n ervaring van artistieke schoonheid opent ons hart... "Als we ons eenmaal van schoonheid bewust zijn, beseffen we dat we deel uitmaken van een grotere werkelijkheid die zelfs tijd en ruimte kan overstijgen. Schoonheid wekt de mens uit de verdoving van zijn cynisme." (o.c. blz. 51)

Hoe wordt geklopt aan de deur van ons hart? Door de 'zintuigelijke' seculiere kunst die het diepste menselijke verlangen uitdrukt.

Hoor wie klopt daar aan de deur? - 2 -

 

Hoe kunnen we horen als er aan de deur van ons hart wordt geklopt en er iemand ons van de andere kant vraagt om binnen te mogen komen?

Ik hoor en zie dan mensen verwonderd denken : hoe weten we dat God aan onze hartendeur staat? Die oude man met de lange witte baard? Die hippie met lange haren, een lange baard, op sandalen en met een lang Midden-Oosters gewaad? Ik maak er even een karikatuur van, maar daarmee proberen we er onderuit te komen. Daarom ga ik even ten rade in de Bijbel waar God vaak tot de mens spreekt, en voor een betrouwbare lezing laat ik mij leiden door Roger Burggraeve en zijn boek : Hoog tijd voor een andere God. Bijbels diepgronden naar de ziel van ons mens-zijn. (Uitg. Davidsfonds,2015).

In de eerste bladzijden van het boek waarschuwt hij de lezer : "We mogen deze teksten dus lezen als een literair genre met een bepaalde stijl. We moeten wel op zoek gaan naar de boodschap die zich manifesteert doorheen een menselijke vorm. We kunnen niet voort zonder de lezer en degene die interpreteert. In het besef dat we iets uitleggen dat niet van ons komt. Zonder interpretatie licht de boodschap niet op." (o.c. p.17) 

Hij wijst op de poëtische en spirituele lagen die altijd meeklinken in Bijbelse verhalen. Bijbelse teksten louter letterlijk lezen gaat volledig voorbij aan waartoe ze opgetekend zijn. Hij citeert hierbij zijn geliefkoosde filosoof Emmanuel Levinas : "De idolatrie bestaat erin de tekst te herleiden tot gebeurtenissen en anekdotes die door individuen uit het verleden beleefd werden, in plaats van er de profetie voor mensen in te proeven, namelijk de geboorte van een boodschap voor allen, dus de stem van God die in haar extreme directheid allerlei kronkelpaden volgt..."  (o.c. p. 19) 

Via interpretatie komen we op het spoor van het Woord van God, dat tot inwendige heiligheid leidt.

Maar hoe klopt God aan de deur van ons hart? Daar schrijft Burggraeve boeiende zaken wanneer hij bespreekt hoe God zich aan Mozes openbaart in de brandende doornstruik in de woestijn (cfr. boek Exodus hfst.3). 

(schilderij van Herman Falke scj 
©heilige willibrord deurne.nl)

De figuur van Mozes is in zekere zin een heel moderne figuur, een mens met vele identiteiten. Geboren Hebreeër, aangenomen Egyptenaar (na de vondst van het mandje door een Egyptische prinses) en schoonzoon van de nomadische priester Jetro. Mozes ziet bij een bezoek aan de bouwplaats waar de Hebreeërs dwangarbeid verrichtten hoe een Hebreeër wordt neergeslagen. In een impulsieve reactie doodt Mozes op zijn beurt de Egyptische opzichter. Daarom vlucht hij de woestijn in. Daar in de woestijn bouwt hij een nieuw leven op en huwt er een vrouw uit het nomadische volk van Midjan. Hij laat er zijn Hebreeuwse en Egyptische verleden achter zich tot hij geconfronteerd wordt met een ongewoon natuurfenomeen : "Mozes hoedde de kudde van zijn schoonvader Jetro, de priester van Midjan. Eens dreef hij de kudde tot ver in de woestijn en kwam hij bij de berg van God, de Horeb. Toen verscheen hem de engel van Jahwe, in een vuur dat opvlamde uit een doornstruik. Mozes keek toe en zag dat de doornstruik in lichterlaaie stond en toch niet verbrandde." (Ex. 3,1-2)

Burggraeve zegt hierover : "Jahwe wordt hier voorgesteld als het ambetante geheugen van de mens. Mozes heeft zijn verleden willen verdringen, maar er is iets blijven smeulen dat nu opflakkert. Het brandende braambos is de veruitwendiging van een innerlijk vuur. Het was al aanwezig toen hij de Egyptenaar doodde, maar was daarna weer gedoofd. God is de ziel, het inwendig vuur van de mens, de Oneindige die zich in het eindige nestelt, die de mens tot in zijn ingewand omwoelt." (o.c. blz. 168-169)

Hoe klopt God aan onze deur? Via onder anderen ons ambetante geheugen...

Broodnodig lezen als open raam - 5 -

 Met een vorig bericht op deze blog zijn we halverwege gekomen in de brief van paus Franciscus over het belang van literatuur in de opleiding van pastores en in het leven van elke christen. Onze gevoeligheid voor het onzichtbare wordt aangescherpt tijdens het lezen. In de volgende alinea's van zijn brief probeert de paus deze ideeën uit te diepen. Hij gaat daarbij te rade bij de Duitse jezuïet en theoloog Karl Rahner (1904-1984) van wie hij de idee haalde dat het poëtische woord opent op het onuitsprekelijke. Franciscus bedenkt hierbij: "Voor christenen is het Woord God, en alle menselijke woorden dragen het spoor van een intrinsiek heimwee naar God dat naar dit Woord neigt." (alinea 24)

Dan gaat de paus in op de vragen in de literatuur over uitdrukkingsvorm en betekenis. De lezer zal via het leesproces dat vormen en betekenissen onderzoekt, toegang krijgen tot zijn eigen innerlijkheid en waarheid. Vele literaire pagina's gaan ook over onvrede, verlatenheid, wanhoop, verleidingen, angsten en pijn. Deze gevoelens zijn niet noodzakelijk slecht of nutteloos. Deze gedachtengang brengt de paus tot een mooie indringende overdenking van wat lezen is.

(John Singer Sargent : Man reading
©etsy)

"We begrijpen dus dat de lezer niet de ontvanger is van een stichtelijke boodschap, maar een persoon die actief gevraagd wordt om zich op onstabiel terrein te wagen waar de grenzen tussen heil en verderf niet a priori gedefinieerd en gescheiden zijn. De handeling van het lezen is daarom verwant aan een handeling van 'onderscheiding' waarbij de lezer persoonlijk betrokken is als zowel het 'subject' van het lezen als het 'object' van wat hij of zij leest. Bij het lezen van een roman of een dichtwerk heeft de lezer de ervaring "gelezen te worden" door de woorden die hij of zij leest. Lezers zijn dus als spelers op het veld: ze spelen het spel, maar tegelijkertijd wordt het spel door hen gespeeld, in de zin dat ze volledig betrokken zijn bij wat ze aan het doen zijn." (alinea 29)

Over dit geheim van het lezen heeft Ida Gerhardt een gedicht geschreven dat tegelijk een belangrijke voorwaarde voor elke leesactiviteit weergeeft, nl. een zekere allenigheid en eenzaamheid. Lezen doe je altijd alleen. En in dit gedicht wordt ook de wisselwerking tussen lezer en gelezene aangebracht...

ONVERVREEMDBAAR

Dit wordt ons niet ontnomen : lezen,

en ademloos het blad omslaan,

ver van de dagelijksheid vandaan.

Die lezen mogen eenzaam wezen.

Zij waren het van kind af aan.

Hen wenkt een wereld waar de groten,

de tijdelozen, voortbestaan.

Tot wie wij kleinen mogen gaan ;

de enigen die ons nooit verstoten.

(uit : Gerhardt, Ida, Verzamelde gedichten, Uitg. Atheneum-Polak & Van Gennep, Amsterdam, 1985, blz. 607)

Christus als het beeld van de onzichtbare God

 Kerstmis vieren heeft iets moeilijks en paradoxaals. We geloven dat God (wie en wat en hoe hij ook is) mens geworden is in een klein kind, dat moest opgevoed worden en zou uitgroeien tot de bijzondere rabbi (leraar) die Jezus van Nazareth was. 

Erik Galle publiceerde onlangs een boek waarin hij God wilt bevrijden van de te menselijke beelden die wij over hem hebben. Hij gaat daarover in gesprek met de Nederlandse theoloog Erik Borgman en dat boeiende gesprek kan je volgen op You Tube.

In het eerste deel van het gesprek hebben ze het onder anderen over de quote van Augustinus (onrustig is ons hart...) die in deze blog ook al meerdere keren is aangehaald (ca. 3:22 min.).

Dan komen ze uit bij wat nauw aansluit bij de kern van het kerstgebeuren, de incarnatie van God, het naar de mens toe komen van God in een mensengestalte.

Erik Borgman stelt : "Als we niet aangesproken worden, wat hebben we dan te zeggen? Als er niet iemand naar ons toekomt, wat hebben we dan te doen? En wat zouden we ook doen?" (ca. 6:38 min.)

Dan komt de quote van Paulus uit zijn brief aan de Kolossenzen (1,15): Christus is het beeld van de onzichtbare God. En daarover zegt Borgman dat Christus als het ware een tegenbeeld is : "Alles wat wij uitsluiten, wordt in het centrum gezet; dat wat we niet willen, daar begint het." (ca. 7:31 min.)

Kerstmis vieren is géén voorbij, historisch feit gedenken. Kerstmis vieren is ruimte geven aan God opdat hij anno 2023 opnieuw kan geboren worden via ons geloof en onze inzet. Het beeld van het kleine kind in een kribbe kan daarbij helpen.

Borgman aan het einde van het gesprek : "Je hebt een beeld nodig (van God) en tegelijk moet het weer weg. Dan kan God opnieuw in jou geboren worden, en dat moet ook iedere keer weer gebeuren." (ca. 14:17 min.)

Huub Oosterhuis - voorbij alle woorden - 3 -

 De man die duizenden Nederlandstalige gelovigen woorden aanreikte waarmee ze hun hedendaagse geloofsproberen tot uitdrukking brachten is nu ingegaan in de mysterieuze stilte van de dood. Huub Oosterhuis is op Pasen overleden in zijn negentigste levensjaar. 

Over taal heeft hij veel gedacht, gesproken en geschreven.

"Er zijn twee talen in de taal, twee manieren van spreken, twee niveaus van taalgebruik. Er is een taal van klare waarheden, begrippen en formules. De taal van de heldere logica, de objectieve informatie, de exacte wetenschap. Er staat wat er staat, je zegt wat je bedoelt, zo precies mogelijk en eenduidig. (...)Het is goed dat deze taal er is, onze wereld kan niet zonder, en iedereen verstaat en spreekt die taal wel een beetje. Maar nooit als hij zijn hart wil luchten en zeggen wil wat in hem is, verborgen en bijna onnoembaar. Als het gaat over liefde en dood is die eerste taal, die eenduidige manier van spreken, niet alleen ontoereikend maar ook gevaarlijk.

Er is een tweede taal, diep onder de eerste taal, als een veel oudere aardlaag, of wijd om de eerste heen: 'tweede' in aandacht en waardering, en ook weerlozer en bescheidener dan de eerste. De taal van wat eigenlijk niet te zeggen is; die je spreekt om niet helemaal te hoeven zwijgen, taal van ontroering en extase. Die tweede taal is veelduidig, dubbelzinnig, paradoxaal: alles is niets, hier is ver weg, mijn zoon was dood en is weer levend geworden.

(...) De tweede taal is de taal van de mythe en van de poëzie. (...)

Zij die van de God van Jezus getuigen, in Israël of waar dan ook, en geroepen zijn om Zijn woorden te vertolken en door te geven, spreken de enige taal die aan Hem gewaagd is, Hem recht doet en ruimte laat: de taal van mythe en poëzie. Taal van versluiering: om te zeggen wat niet kàn gezegd en toch gezegd moet worden, telkens opnieuw, telkens anders."(Oosterhuis, Huub, En ik zag: een nieuwe wereld. Proeven van bijbelse prediking, uitg. Amboboeken, Baarn, 1984, blz. 52 e.v. passim)

Deze tweede taal waarin Oosterhuis zich thuis voelde kan ons iets laten vermoeden van het mysterie waaraan hij nu deel is geworden.

Deelgenoot van een licht dat ieder wil aanstoten als de Pascha-tijd , de doortocht-tijd is aangebroken.

Huub Oosterhuis - voorbij alle woorden - 2 -

 De Nederlandse dichter en theoloog Huub Oosterhuis heeft op Pasen 2023 zijn Pascha-moment beleefd: zijn doortocht door de dood naar de ontdekking van ... Van wie of wat?

In wat hij noemde 'een bijbels opstel' heeft Oosterhuis nagedacht over leven en dood en over 'leven na de dood'. 

Hieruit een klein citaat :

"Wat heeft de bijbel ons te melden? Een naam. De Naam. En eigenlijk niet meer dan dat. En nu moeten we maar zien of dat genoeg is, of wij daar genoegen mee kunnen nemen, daar zoveel kracht en toekomst in vinden dat het ons moeizame alledaagse leven verandert. Die naam luidt: Ik zal er zijn.

De bijbel is een levensleer in de vorm van een verhaal. Het verhaal van de Naam is het verhaal van een weg die door mensen gegaan wordt: van slavenhuis, angstland, naar vrijheid, goed en wijd land, van dood naar leven, van leven dat geen leven is, naar volheid van leven, eeuwig leven.  (...)

'Geloven' is in Israël: weten waar je aan toe bent. Je bent niet toe aan een hemel, een hiernamaals. Je bent toe aan God. En die is zo dichtbij, en zo ver weg, als mensen voor elkaar dichtbij en ver weg zijn.(...)

(Huub Oosterhuis ©NRC)

Liefde is zijn Naam. Die Naam laat alle droomgezichten en gedichten, alle hiernamaalsvisioenen achter zich. Beelden en gelijkenissen, parabels en liedjes waarin wij onze hoop levend houden op een hoogstpersoonlijk voortbestaan-na-de-dood: ze mogen wel, ze verwarmen ons hart. Maar ze zijn niet Hemzelf. Ze zijn 'voorhoven des Heren'. Hij zelf is in Zijn Naam: 'Ik zal er zijn, voor jou'. Wanneer? Nu. In alles wat je leeft, op heel die weg van dagen die je gaan moet. In jezelf, en in anderen. In de liefde, de volharding, de trouw tussen mensen, in goede en in kwade dagen. En morgen zal het weer nù zijn. Zal dat ooit eindigen? 

'Opstanding uit de doden' en 'eeuwig leven' zijn omschrijvingen van de Naam. Hun eerste betekenis is: dat Hij ons nu, in dit leven, trouw zal zijn. Hun tweede betekenis is: dat Hij ons in de dood nog kent."

(uit: Oosterhuis, Huub, En ik zag: een nieuwe wereld. Proeven van bijbelse prediking., uitg. Amboboeken, Baarn, 1984, blz. 306 e.v. passim)

Tussen Alfa en Omega : Johan Tahon in Oudenaarde

 Nog tot 30 september kan je in Oudenaarde (MOU) de schitterende tentoonstelling "Universus" ontdekken met sculpturen van Johan Tahon. Een aanrader.

In de inkomruimte van de tentoonstelling, een relatief smalle doorgang, moet je als bezoeker rond het eerste werk "Navel" (een groot rond hoofd) en dan via een deuropening geflankeerd door twee immens grote 'deuren' getiteld "Alpha" en "Omega" naar de eigenlijke tentoonstellingsruimtes.  Je stapt als het ware het boek "Openbaring" binnen waar in het laatste hoofdstuk de ziener verslag uitbrengt over de woorden van God/de Engel die zegt : "Ik ben de alfa en de omega, de eerste en de laatste, het begin en het einde" (Apocalyps 22,13).

(eigen foto)

Tahon toont ons in deze expo zoals in al zijn werk, onszelf als kwetsbare en gekwetste mensen op zoek naar heling en geborgenheid. Deze heel spiritueel bevlogen artiest heeft een eigen stem en stijl, tegelijk heel hedendaags én heel sterk geworteld in een sculpturale traditie. 

Verwijzingen naar religie en spiritualiteit zijn voortdurend aanwezig, voor wie ze wilt zien. 

Als voorproefje dit 'promofilmpje' waarin de kunstenaar zijn tentoonstelling zelf kort voorstelt.

En als tweede smaakmaker het verslag in het VRT journaal van 27 april bij de opening van de expositie. Via deze link kom je erbij uit...

https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2021/05/10/kunstenaar-johan-tahon-bezorgt-sculptuur-persoonlijk-aan-de-paus/

Zingen voor een nieuwe geest

 De oecumenische gemeenschap van Taizé heeft een eigen hedendaagse hertaling gezocht voor de klassieke liturgie met onder anderen meerdere repetitieve gezangen met een eenvoudig refrein.

De Franse componist Jacques Bertier schreef een eenvoudige melodie bij een litaniegebed waarin de Heilige Geest wordt aanroepen. In een vorige blog kon je kennis maken met het eeuwenoude gebed "Veni Sancte Spiritus" gezongen op gregoriaanse wijze.

Hier kan je een virtuele samenzang meebeleven, meezingen en meebidden van de Taizé-versie zoals die vorig jaar in de eerste internationale lockdown werd opgenomen. Jongeren uit 36 landen zingen en musiceren mee en getuigen zo van hun geloof.

 

New Sacred Images - Bill Viola - 5 -

 In dit vijfde bericht in de reeks over de Amerikaanse videokunstenaar Bill Viola wil ik even stil staan bij het kernbegrip in zijn zoektocht naar beelden. Hij spreekt over 'sacred' images, beelden van het heilige, beelden verwijzend naar het heilige. Wat betekent dat woord vandaag de dag?

Enkele weken geleden hoorde ik een man op TV tijdens een dating programma zeggen: "En ik heb twee kinderen en die zijn heilig voor mij, daar moeten ze niet aan raken". En je zou het best niet doen, dacht ik zo, want die man was een boom van een kerel en tijdens de uitzending bleek dat hij vele jaren in de gevangenis had 'gebromd', maar nu zijn leven duidelijk op de rails wou hebben en houden. 

(eigen foto
Fire Woman 2005)

In die uitspraak zijn er twee aspecten. Hij plaatst zijn kinderen in een aparte categorie, duidelijk verheven boven de rest van de dingen des levens, én ten gronde zijn ze onaanraakbaar. Wat heilig is is onaantastbaar en altijd te eerbiedigen. En zelfs de meest rationele mensen hebben iets of vooral iemands heiligs. (Klein)kinderen worden vaak eerst genoemd door ouders en grootouders : die mogen ze geen kwaad doen, er geen vinger naar uit steken. Een bepaalde levensvisie of -houding is 'heilig' ook al wordt het niet altijd zo benoemd, een bepaalde plaats of persoon heeft een aparte betekenis waar men verwacht dat anderen respect voor op brengen. Voor wat of wie je heilig noemt, zou je door het vuur gaan...

En zo terug bij Bill Viola. Hij wil zijn video's liefst in een donkere ruimte afgespeeld zien, zodat niets kan afleiden en zodat de toeschouwer uitgedaagd wordt in het ritme van de beelden te treden. In verschillende interviews (meerdere zijn terug te vinden op You Tube) blijkt duidelijk dat Viola in zijn werken streeft én naar technische volmaaktheid én naar spirituele diepgang. Zijn bronnen zijn velerlei: boeddhisme, Indiase religieus, jodendom en christendom, met mystieke schrijvers als Sint Jan van het Kruis, Teresa van Avila en anderen.

(eigen foto 
 The Quintet of the Astonished 2000)

Door de presentatie van zijn werken in een donkere ruimte en door hun traagheid, door het werken met de basisnatuurelementen (water voorop, maar ook vuur en wind) en met het menselijke lichaam wil hij ons brengen bij wat in het leven apart staat, los van de tirannie van rede, materialisme en geld en wat iedere mens kan aanspreken met welke culturele achtergrond, leeftijd of geslacht ook. Hij wil ons begeleiden naar die plek in ons leven die onder of boven of buiten het dagdagelijkse staat en die ons laat vermoeden dat er iets of iemand gebeurt voorbij aan ons kleine ik. Ontzagwekkend water en vuur, afgrondelijke confrontaties die ons raken voorbij de rede en de goedkope emojis. Sacred images?

New Sacred Images - Bill Viola - 4 -

 In de vorige berichten op deze blog zagen we Bill Viola die zich inspireert op bijbelse (vb. zondvloed) of christelijk-spirituele (vb. Catharina van Siëna) verhalen. Inhoud en titel wijzen al een weg naar een 'sacred' gebeuren. De meeste verbeeldingen van bijbelse of christelijke-spirituele verhalen zijn gemaakt én bedoeld voor plaatsen voorbehouden voor de eredienst (kerken of kapellen, of privè-devotie bij kleinere panelen zoals gemaakt door Memling e.a.). Deze beelden versterken de intentie van de bezoeker die wil bidden of mediteren of herbronnen. Hedendaagse kunstwerken worden meestal niet gemaakt in functie van zo'n religieuze praktijk.

(©France Inter
Three Women  2008)

Bill Viola ontwerpt en maakt zijn video's voor een museale context en een 'museaal' publiek, ook al worden deze soms opgesteld in religieuze gebouwen. Wie zich echt laat aanspreken door zijn werk, ontkomt toch niet aan de idee dat er meer gebeurt dan een droge esthetische ervaring. Er verschijnt een dimensie van filosofie / spiritualiteit / religie in de ervaringsachtergrond van de toeschouwer. Dan komen er andere vragen bij, die niet alleen blijven stilstaan bij de technische realisatie van de video of bij de formele uitwerking van een thema. Bill Viola wil ons blijkbaar uitnodigen tot bezinning, maar over wat?  En hoe probeert hij dan toch een 'sacraal' moment van beschouwing te creëren?

In 2015 heeft de conferentie van Duitse bisschoppen opdracht gegeven aan Isabelle Malz om een tentoonstelling te organiseren rond het thema 'religie in de hedendaagse kunst'. Aanleiding was het herdenken van de afsluiting van het Tweede Vaticaans Concilie vijftig jaar eerder. Dat leidde tot een mooie en grote tentoonstelling in Düsseldorf onder de titel :"The Problem of God" waarin de curator carte blanche kreeg van haar opdrachtgevers. In een van de essays in de catalogus van deze expositie schrijft David Morgan over de videokunst van Bill Viola : 

"Viola voelt zich aangetrokken tot de grote thema's van religie en mythe - dood, wedergeboorte, pathos, metamorfose - juist omdat hij wil dat zijn kunst die reikwijdte heeft, op die schaal kan spreken." (eigen vertaling ; cataloog blz. 56). Of zoals deze het even ervoor formuleerde: Viola richt zich tot een gemeenschap van mensen die zich willen bezinnen over het algemeen menselijke.

Hoe Viola dat doet weet iedereen die al ooit een video van hem heeft gezien. De traagheid van het beeld nodigt de toeschouwer uit om te vertragen, om stil te staan bij de beelden en zo misschien ook stil te worden bij zichzelf en zich af te vragen welke beelden van dood, passie, verandering of wedergeboorte hij of zij kan terugvinden in zijn of haar eigen levensgeschiedenis; welke gevoelens er bij haar of hem opspelen in de confrontatie met de grote levensvragen... Viola wil ons helpen uit de tredmolen van het dagelijkse jachtige leven te stappen om stil te worden en onze aandacht te leggen buiten onszelf.

Hierbij twee korte fragmenten uit een video uit 2001 met de titel : "Silent Mountain" (de stille berg)...of hoe je reageert als je plots met een onoverzienbaar obstakel wordt geconfronteerd. Het 'wat' hij wil tonen en het 'hoe' hij dat doet zie je in deze fragmenten: menselijke emoties en extreme traagheid. Doordat er geen klank is wordt de toeschouwer nog intenser aangesproken. Het eerste fragment toont een totaalbeeld van de video-installatie.

En dan nog een tweede fragment met enkel het mannelijke personage: we zien 'de wellicht luidste schreeuw in een video' zoals een toeschouwer dit fragment becommentarieerde.

New Sacred Images - Bill Viola - 3

 In een vorige post op deze blog heb ik reeds verwezen naar de video-installatie van Bill Viola "Catherine's Room" (2001). De Catherine in de titel verwijst naar een zeer bijzondere vrouw, Catharina van Siëna (1357-1380). Ze werd heilig verklaard in 1461 en werd in 1970 door paus Paulus VI uitgeroepen tot kerklerares (éérste vrouw ooit samen met Teresa van Avila) en door paus Johannes-Paulus II in 1999 tot medepatrones van Europa.

De heilige Catharina van Siëna was zonder meer een van de grootste vrouwen in de 14e eeuw.  Ze was het  20e -volgens sommige bronnen zelfs 25e- kind van een stoffenverver, maar viel van kleins af op door haar intelligentie en karakter. Haar ouders hadden dan ook grootse plannen voor haar, maar hun eigenwijze dochter zocht naar innerlijke perfectie en sloot zich thuis  in haar kamer op.  Ze  werd op 16 jarige leeftijd lid van de Derde Orde van de dominicanen. Zonder zich te binden aan een kloostergemeenschap bleef ze dus wel geëngageerd ten opzicht van haar God. Tijdens de pestepidemie in 1370 (Catharina was 23 jaar) ging ze onverschrokken de straat op om de zieken te helpen. Ze werd erg getroffen door de chaos in haar land en in de kerk. Heel vrijmoedig en onverschrokken kapittelde ze pausen, kardinalen, hertogen en koningen over de schande van Avignon. De paus leefde toen, onder politiek druk, niet in Rome, maar in Avignon. Op 33-jarige leeftijd overleed Catharina in Rome, waar ze verbleef om de paus op zijn vraag te adviseren. De paus was kort daarvoor teruggekeerd uit Avignon, onder haar druk en omwille van haar heftig en blijvend aandringen, eerst via brieven en daarna ter plaatse in Avignon zelf. 

(Catherine's Room - dag)

Bill Viola liet zich formeel inspireren door een predella van Andrea di Bartolo - zie vorige bericht op dit blog) maar inhoudelijk door de periode van Catharina's vrijwillige afzondering thuis op haar kamer.

De vijf schermen tonen telkens dezelfde vrouw in dezelfde kamer. Er is echter een dubbel tijdverloop te merken. Enerzijds zie je de vrouw zelf van links naar rechts bij de ochtendyoga of meditatie, tijdens handwerk en eten in de loop van de dag, aan het schrijven bij valavond, tijdens een moment van devotie met kaarsen in de avond en slapend gedurende de nacht. Anderzijds zie je door het raam de gang der seizoenen van winterse kaalheid naar lentebloesems en volle zomerweelde tot de verkleuring van de herfst. 

Zoals de directeur van stichting De Pont (Tilburg), Martijn Van Nieuwenhuyzen, zegt: door de huidige covid-19 situatie krijgt dit werk een extra laag.

De handdoek van Honoré d' O -2-

Tot 31 oktober 2020 loont het de moeite om eens de Gentse St.Jacobskerk te bezoeken (vrijdag-, zaterdag- en zondagnamiddag). 

Naast de rijke schat aan religieuze kunstwerken is er ook een tentoonstelling van de hedendaagse kunstenaar Honoré d'O.

De kunstenaar is heel bezorgd over hoe mensen omgaan met zichzelf, met anderen en met de aarde. Het is niet omdat we veel kennen dat deze kennis ons aanzet tot zorgvuldige omgang en handelen.  De appelbeet van Eva is het mythische begin van de menselijke kennis. Honoré d'O brengt heel dikwijls de figuur van  Eva naar voor. We vinden die op verschillende plaatsen en in verschillende hoedanigheden, soms met een glimlach en een knipoog, soms heel ernstig.

Zo verbindt hij in een collagefoto Greta Thunberg, het boegbeeld van de jongere klimaatactivisten, met Eva zoals die is geschilderd door Lucas Cranach de Oude.

(Honoré d'O : Greta en Eva - eigen foto) 

Ook die mythische appel van de kennis zien we vaak opduiken. 

Het doet ons denken over onze omgang met wat we kennen en weten,  over hoe we kennis tot ons nemen en er ons aan voeden.

(Honoré d'O : An apple a day keeps walking OK - eigen foto)

In weer een andere installatie brengt hij het eerste mensenpaar na de eerste appelbeet geschilderd door Masaccio. 

(Honoré d'O : Pomme farcie de Polystyrene et de Masaccio - eigen foto)

 Zonder enige vorm van moralisering of het opgestoken vingertje houdt de artiest onszelf toch een spiegel voor en zet ons aan tot een gewetensonderzoek. Hoe gaan we om met onze kennis? Handelen we volgens wat we weten? 

De handdoek van Honoré d'O -1-

Nog tot 31 oktober kan je op vrijdag-, zaterdag- en zondagnamiddag in de Gentse St.Jacobskerk een bijzonder mooie en spirituele tentoonstelling zien van de hedendaagse Vlaamse artiest Honoré d'O.

De titel "De handdoek" verwijst naar hygiëne (hoe kan het anders in deze Covid-19 tijden?), zorgzaamheid en zuiverheid. Op meerdere plaatsen in de kerk zie je handdoeken. Met handdoeken wil de kunstenaar ons er subtiel aan herinneren dat deze coronatijden ons het failliet tonen van onze zorgeloosheid, van ons gebrek aan zorg voor onszelf, voor de anderen en voor de wereld.

Bijzonder zijn de sculpturen van handdoeken bekroond met een draadkorf zoals je die vindt op de kurken van champagneflessen. Deze sculpturen verbeelden duidelijk een vrouwelijke figuur, en dank zij hun titel zijn we zeker: "Weesgegroetje". Zo knipoogt de artiest naar Maria-afbeeldingen zoals hij die heeft gezien bij Jan Van Eyck. 

(Honoré d'O : Weesgegroetje - eigen foto)

De kunstenaar was in de kerk toen ik de expo bezocht op 26 juni laatst en hij vertelde dat hij geregeld langskomt en dan soms een en ander herschikt of verandert. Volgens het infoblad zouden er in de kapel van Sint-Nicolaas 4 Weesgegroetjes te zien zijn (handdoeken). Maar ik vond er daar slechts 3 en een vierde was al verhuisd naar een andere plek. Dus, als ik binnen een maand terug zou komen, kunnen er nog installaties en werken veranderd zijn... Evolutie zoals alles in het leven evolueert.

(Honoré d'O : Weesgegroetje - eigen foto)

Maar terug naar handdoeken. Ik zag ook een handdoek liggen onder een glazen stulp met daarin een klein roze olifantje dat gevangen zit in een muizenval.De titel van het werk is dan ook: Mijn Olifant is een Muis.  Daarnaast ligt een blokje met volgende tekst: De koe produceert CO2 en methaan, zoals de mens maar meer. Hier wordt door de artiest met een knipoog onze vleesconsumptie bevraagd. 

Met die keukenhanddoek erbij vraag je je af: kan ik mijn handen in onschuld wassen? 

(Honoré d'O : Mijn Olifant is een Muis - eigen foto)

Wat is ons heilig, waard om onder een stolp geplaatst te worden???Speels en subtiel, maar beelden die blijven hangen.

 

Hemel is ...

Bij de hemelvaart van Jezus staarden de leerlingen de lucht in...waar is hun leider en Heer??
Maar met Pinksteren zouden ze ontdekken dat Hij aanwezig is als een vuur niet alleen boven hun hoofd zwevend, maar vooral in hun eigen hart.

Drie korte getuigenissen over de Geest in ons leven van drie gelovigen uit onze tijd.

"De hemel is elke plek en elk moment waar Hij die heet 'Ik zal er zijn' gebeurt. Hemel is thuiskomen, je diepste bestemming vinden in het bemind zijn, in het onvoorwaardelijk er mogen zijn. Hemel is baden in zijn Geest."(Carlos Desoete)

Of zoals Maurice Zundel ergens verzucht:
"Wanneer zullen wij begrijpen
dat wij geroepen zijn tot grootheid?
Wanneer zullen wij begrijpen dat God
een vurige Aanwezigheid is
diep in onszelf?
Wanneer zullen wij begrijpen
dat God de meest actuele
en de meest werkelijke Aanwezigheid is,
zonder dewelke men niemand tegemoet kan treden?
Wanneer zullen wij inzien
hoe wonderbaarlijk het Evangelie is?
(uit: "Een andere kijk op de mens."  Woorden van Maurice Zundel gekozen door Paul Debains., uitg. Abdij Bethlehem, Bonheiden, 2003, blz. 33)

Ten slotte, Luc Vanmaercke (hoofdredacteur Kerk en Leven vorige week) : "We zoeken Jezus in de verkeerde richting als we naar de wolken staren, maar net zo goed als we ons blindstaren op de gesloten kerkdeur. Hoe graag we Hem in ons vertrouwde kerkgebouw willen ontmoeten, we moeten Hem nu elders zoeken. Die zoektocht begint met een blik op de ander. (...)We worden uitgenodigd Hem te zien in elkaars woorden en daden. En weet u wat nog ongelooflijker is? We worden uitgenodigd zelf het bewijs te zijn van zijn aanwezigheid. Als we dat goed laten doordringen, zijn we straks helemaal klaar voor Pinksteren."

Waar men gaat langs Florentijnse wegen ...(3)

Een derde en laatste keer toon ik hier enkele Florentijnse Madonna's, gezien op 6 en 7 februari laatst. 
Laat dit ook een groet zijn aan Maria op dit feest van Maria Boodschap 25 maart.
Het citaat hierbij gaat over de figuur van Maria in de Islam, uit een artikel uit het meest recente nummer van Benedictijns Tijdschrift.

"Soera 3.42:' En toen de engelen zeiden: 'O Maryam! Waarlijk, Allah heeft jou uitgekozen, en je gereinigd en heeft jou boven alle vrouwen van de werelden uitverkoren. '
Maria wordt hier als de meest hoogstaande vrouw ter wereld geschetst. Ze is de enige bij name genoemde vrouw in de Koran."
(Marcel Poorthuis in BT 2020/1, blz. 27)

Waar men gaat langs Florentijnse wegen ... (2)

Een tweede reeks van drie foto's met Florentijnse Madonna's her en der in het straatbeeld. Zie vorige post voor de algemene inleiding.

"Veel protestantse gelovigen kunnen Maria leren zien als voorbeeld van geloof, die net als een goede buurvrouw of lieve vriendin heerlijk nabij is, vertrouwd, betrouwbaar, wij en tot zegen." (protestantse predikant ds. Herman de Vries in BT 2020/1, blz. 23)

Het nieuwe Jeruzalem ligt in Brussel ...of niet? - over licht en donker

De verjaardagstentoonstelling van de VUB eind vorig jaar zocht naar de plaats van geloof in onze wereld vandaag. Wat is geloof? In de expositie waren er vier locaties op en bij de campus in Etterbeek met telkens een andere invalshoek. De titels van deze ruimtes zeggen al veel: 'de donkere kamer', 'de heldere kamer', 'wil en voorstelling', 'Christus versus Antichrist'.
Goede kunst wil helpen de kern van ons mens-zijn te raken en de werkelijkheid op het spoor komen achter de scheurtjes van ons bestaan. Zo'n kunst werd getoond en gesmaakt.

(Thierry De Cordier : Nada  - ©Xavier Hufkens Gallerie)

In de zogenaamde 'dark room' van de expositie zag ik enkele mooie schilderijen die de nachtzijde van het leven en het geloof laten zien. Met nachtzijde werd hier bedoeld: lijden, twijfel, angsten, vervolging, onderdrukking, ongeloof...
Werken van Thierry De Cordier, Gustave van de Woestyne, James Ensor, William Blake, Félicien Rops of Michaël Borremans vormden artistiek het hoogtepunt van de expo.
Sint Jan van het Kruis en Meester Eckhart met hun zogenaamde negatieve theologie, hun spiritualiteit van het niet-weten, waren nooit ver weg in deze zaal. Geloven is niet zozeer een reeks leerstellingen aannemen, maar is met hart en ziel en lichaam zich toevertrouwen aan een Liefde die je wilt meevoeren naar een heelheid van leven, heelheid in je eigen persoon, heelheid verbonden met anderen en met de schepping. Daartoe moeten de 'donkere' kanten van ons/het bestaan een plaats krijgen zoals meerdere artiesten in Brussel toonden en zoals meerdere christelijke figuren ook voorleefden.

(James Ensor : Man van Smarten - ©Vlaamse Kunstcollectie)