Beelden die spreken : Sam Drukker -10-

 Naast het schilderij dat ik in vorig bericht toonde (Man met koffer) hing in de tentoonstelling van Sam Drukker 'Onderweg' in Amstelveen nog een ander even groot en indrukwekkend werk dat tegelijk via zijn titel heel uitdrukkelijk naar de actualiteit verwees : "Plaag" (200 x 125 cm), en geschilderd is in 2020.

Een man loopt gebukt onder een witgrijsblauwe wolk of zwerm en met de beide handen steunend op een stok, enkel gekleed met een roodgrauwe doek om zijn lendenen. Deze levensgrote persoon probeert zich staande te houden. Gezien de titel en het jaar waarin het doek is geschilderd, mogen we gerust onszelf individueel en als mensengemeenschap zien, gebukt onder de corona-plaag. We zien slechts één persoon alsof we door de pandemie allemaal op onszelf zijn teruggeworpen. Lijden en tegenslag doen ons gebukt onze weg zoeken en pijn kan nooit door een ander worden overgenomen, hoogstens door een meelevende ander verlicht. Lijden en ziekte werpen ons op onszelf terug: we staan er alleen voor.

(Sam Drukker : Plaag 2020 - eigen foto)

De man geplaagd en teneergedrukt door een onbestemd lijden, geschilderd door Sam Drukker, doet me ook denken aan de vele voorstellingen van de lijdende Christus wanneer hij door Pilatus wordt getoond aan het joelende Joodse volk en Pilatus dan zegt : ziehier de mens, ecce homo (Johannes evangelie 19,5) of aan de Christusfiguur die zijn kruis draagt na zijn veroordeling(Joh. 19,17). Deze lijdende Jezus herinnert ons eraan dat we bij lijden en ziekte er toch niet alleen voor staan, Hij heeft het ook meegemaakt en is ons daarin nabij, of we het geloven of niet, of we het voelen of niet, of we het willen of niet...

Naast het kruis stond zijn moeder

 De gregoriaanse sequentie "Stabat Mater" werd doorheen de eeuwen door meerdere componisten herwerkt. In deze Goede Week wil ik je laten kennis maken met een hedendaagse uitwerking door de Franse componist Jean-Charles Gandrille (geboren in 1982). 

De componist zelf begeleidt op orgel de sopranen Julia en Suzanne Jerosme.

Rust goed.

(Duccio di Buoninsegna -1255-1319 -
De graflegging van Christus
©duomo van Siëna)

Nadat Jezus gestorven  is wordt zijn lichaam van het kruis genomen en in een rotsgraf neergelegd.  Een universeel herkenbaar gebaar van ultieme zorg voor een overleden medemens. Omwille van het Joodse Pasen zal het meer dan 36 uur duren eer men terug naar het graf mag.

De zaterdag tussen Goede Vrijdag (herdenking van kruisdood) en Paaszondag (herdenking van verrijzenis) wordt Stille Zaterdag genoemd.

Hier kan je luisteren naar het slotkoor van de Johannespassie van J.S.Bach, met hieronder ook de tekst (Duits en Nederlandse vertaling).

Ruht wohl, ihr heiligen Gebeine,

die ich nun weiter nicht beweine,

ruht wohl und bringt auch mich zur Ruh!

Das Grab, so euch bestimmet ist

und ferner keine Not umschließt,

Macht mir den Himmel auf und schließt

die Hölle zu.

Rust goed, heilig gebeente, waar ik niet meer

over zal treuren, rust goed en breng mij ook

tot rust.

Het graf voor u bestemd,

bevat geen verder lijden,

maakt voor mij de hemel open, 

en sluit de hel af.

(Vertaling: Mark Nauta, 2017)       

Stabat Mater : Maria in de passietijd -4-

 

Het middeleeuwse gedicht "Stabat Mater" (daar stond de Moeder) bezingt het verdriet van Maria die samen met Johannes onder het kruis staat waarop haar zoon de marteldood sterft, de meest beschamende dood in die dagen in die streken.

De klagende sfeer, lamento, komt heel sterk tot uiting in deze sobere uitvoering van de Windborne Singers in de refter van de abdij bovenop de Mont St. Michel in Frankrijk (duur 3 min. 12 sec.). Eenvoudig en tot stilte uitnodigend.

Heel gepast in deze Goede Week.

Stabat Mater : Maria in de passietijd - 3 -

 

De Oekraïense fotograaf Boris Mikhailov maakte in de jaren 1995-1998 een reeks foto's die de naam 'Case History' meekreeg. Daklozen poseerden voor hem in hun dagdagelijkse omgeving. Een deel van de foto's werd de aparte 'Requiem'-reeks, waarin hij zijn modellen vroeg te poseren in een houding die teruggaat op de klassieke christelijke iconografie. Deze mensen zijn veelal naakt en tonen hun gekwetste, gebroken lichaam, zoals Christus zijn wonden toont in de klassieke iconen en schilderijen over Zijn lijden.

Hieronder een van die foto's die doet denken aan kruisafnemingstaferelen in de schilderkunst. Ik zag deze foto op heel groot formaat in de tentoonstelling "The Problem of God" (Düsseldorf, 2015) samen met andere foto's uit de Requiemreeks. Dat grote formaat maakt dat deze personen worden gepresenteerd als zijn zij heiligen of heersers.

(©Boris Mikhailov)

De geportretteerde daklozen stemden uitdrukkelijk in met deze foto's en met het feit dat ze zouden tentoongesteld worden. Hun kwetsbaarheid wilden ze bewust delen met anonieme anderen.

De museale voorstelling van deze daklozen in de volle 'glorie' van een groot(s) portret wekt bij vele toeschouwers ongemak en soms zelfs ergernis op. Dakloze marginale mensen krijgen een status van heilige of held en worden in hun breekbare maar tegelijk zuivere menselijkheid getoond. 

Deze hedendaagse piëta confronteert ons met de actualiteit en de uitdaging van het lijdensverhaal van Jezus. Jezus sterft nu, anno 2021. Jezus is nu, anno 2021, dakloos en gekwetst. Jezus kijkt ons nu, anno 2021, aan met een vragende, lijdende blik.

Wie is nu, anno 2021, als Maria, die de arme, de naakte, de dakloze ondersteunt? 

Stabat Mater : Maria in de passietijd -2-

 

In de loop der geschiedenis is de tekst van het Stabat Mater (een middeleeuw gedicht over Maria onder het kruis staande) ontelbare keren op muziek gezet. De meest bekende zijn de versies van Giovanni Pergolesi, Joseph Haydn, Francis Poulenc, Zoltan Koday en vele vele vele anderen.

Heel vaak is het 'kunstmuziek',  dus bedoeld voor de concertzaal en niet zozeer als vertolking en/of ondersteuning van persoonlijke bezinning. 

Ik was getroffen door een bijzondere versie, gebaseerd op Poolse traditionele muziek in een arrangement van ene B. Izbicki, uitgevoerd in 2018 door het ensemble Jerycho. (duur : 9 min.28)

Duomo Milaan

Vorige maand bezocht ik Milaan met in het centrum van de stad de kathedraal of Duomo. De brede voorgevel heeft enkele ingangen met schitterende bronzen deuren waar vele bijbelse taferelen en scenes uit heiligenlevens worden getoond.
Hieronder een graflegging van Christus. Rond de dode Jezus zien we een kring van treurende engelen en het lijk wordt door Maria getoond aan de mensen die de kerk willen betreden, alsof ze wil zeggen: zie eens wat jullie met mijn kind hebben gedaan...

Hebben we God gedood? Dag Hammarskjöld mediteert ergens in het jaar 1950 hierover. De Zweedse diplomaat Hammarskjöld was van 1953 tot zijn mysterieuze dood tijdens een vliegtuigcrash in 1961 secretaris-generaal van de Verenigde Naties. Hij hield heel zijn leven een spiritueel dagboek bij dat na zijn dood werd gepubliceerd onder de titel: Merkstenen.

"God sterft niet op de dag dat we niet meer in een persoonlijke godheid geloven, maar wij sterven op de dag dat het leven voor ons niet meer doorstraald wordt door de schittering van het steeds opnieuw geschonken wonder, vanuit bronnen die ieder verstand te boven gaan." (uit: Merkstenen, uitg. Gottmer, Nijmegen, 1978, blz. 70)

Moderne kunst op weg met het geloof ...(01)

In begin van de maand juni bezocht ik Milaan. Op een boogscheut van de beroemde Duomo, de kathedraal van Milaan, ligt op een rustig pleintje de kerk van San Fedele. In haar huidige gedaante zie je dat deze kerk is gebouwd in de Renaissance, in de tweede helft van de zestiende eeuw.
Begin deze eeuw werd de kerk gerestaureerd en bij het einde van deze restauratie werd de sacristie en de crypte zo heringericht dat er ook een tentoonstellingsruimte werd gemaakt.
Zo ontstond een klein museum met werken van renaissance tot op heden.
Ik was er getroffen door een mooie kruisweg in terracotta van de bekende moderne artiest Lucio Fontana (1899-1967).

Een uitnodiging tot goed kijken en al kijkend dichter te komen bij het mysterie van leven en dood, geloof en mens zijn.

De genade van de troost - verder denken bij een essay van Bernard Dewulf- 01

Op 23 juni laatst verscheen in De Standaard Weekblad een essay van Bernard Dewulf "over troost, de pijnstiller". Hij laat de lezer meegaan op zijn zoektocht wat troost zou kunnen zijn. Boeken van Herman de Coninck en Alain de Botton naast het woordenboek helpen hem een stuk op weg.
De schrijver en filosoof tonen voor Dewulf een parallelle weg: ondanks alle materiële voorspoed blijven mensen met verdriet, angsten, frustraties zitten. Zich daarbij neerleggen noemen ze een vorm van pessimisme die troost biedt. Hij ziet vele vormen van troost, zoals er vele vormen van pijn en verdriet zijn. Het woordenboek zegt hem dat troost  is "wat dient om verdrietige omstandigheden draaglijker te maken".  Inderdaad, dat lees ik ook, maar Dewulf citeert heel selectief. Hij laat het eerste deel van de omschrijving weg waar je kan lezen: het schenken van bemoediging. Dat klinkt voor iemand die zweert bij pessimisme blijkbaar te positief. Dus weg ermee.

(Dolorosa
video diptych Bill Viola)

Dewulf blijft toch ergens op zijn honger zitten na het lezen van het woordenboek, want hij blijft de vele verschillende gedaantes zien van pijn en troost. In die veelheid zoekt hij verder naar een gemeenschappelijke noemer. "Allemaal komen ze op hetzelfde neer: we zoeken voortdurend dag in dag uit naar genade in al haar beschikbare vormen." Dat tussentijds besluit komt er met centraal een woord dat mij verraste op die plek: genade. Het duurt nog lang eer de auteur op dat woord terugkomt.

Zelf was er mij onlangs gevraagd iets te schrijven over "hoop" voor het monastieke tijdschrift "De Kovel" (juni-nummer 2018). Ik weet o.a. vanuit deze schrijfervaring hoe je tekst en gedachtegang mee wordt bepaald door wat je op je zoektocht tegenkomt.
Dewulf die heel goed en intensief kan kijken naar beeldende kunst, had ook kunnen zoeken naar beelden over troost. Als christen kan ik hem enkel staties van de klassieke kruisweg aanbevelen.

Vooraleer je hautain je neus ophaalt voor deze suggestie want te gelovig, bedenk dan dat dit lijdensverhaal oer-menselijke lijdensthema's toont: verraad door 'vrienden', oneerlijke rechtspraak, eenzaamheid, foltering, manipulatie van de massa, stil medeleven, confrontatie met schuld en onschuld en nog meer. Dus ik zie dan twee scenes in het bijzonder.
Eerst het korte gesprek tussen Jezus die zijn kruis draagt en de wenende vrouwen die hij op zijn kruisweg ontmoet. Die passage kan je nalezen in het evangelie van Lucas (hoofdstuk 23, 28-31). De Nederlandse schilder Jan Toorop beeldt dit zo uit in de achtste statie van zijn kruisweg.


En dan heb je de staties 13 en 14 van de kruisweg wanneer Jezus na zijn dood van het kruis wordt genomen en vervolgens in zijn graf wordt gelegd. De Vlaamse primitieven brachten dit op een altijd eendere en toch altijd andere manier in beeld. Een detail uit een kruisafneming van Christus door Rogier van der Weyden toont de ontroostbare Maria en de apostel die troostend probeert nabij te zijn.

Bemoediging zou dus een even waardevolle insteek kunnen geweest zijn voor zijn essay. Maar als je als mens op eigen kracht volmaakt moet zijn, zelfstandig denken en handelen, een eigen identiteit opbouwen en beleven, dan is elk gemis een soort falen dat pijn doet en tot pessimisme leidt. Zie bijvoorbeeld het essay over troost van de claris zr. Angela Holleboom:  http://zustersclarissen3800.be/artikels/troost/.
Het etymologisch woordenboek (red.Marlies Philippa e.a., Amsterdam 2009) plaatst naast het woord troost als synoniem: opbeuring. Van Dale zegt over iemand opbeuren: hem uit zijn moedeloosheid opheffen. Bemoediging of opbeuring kleuren troost anders dan het traject dat Bernard Dewulf bewandelt.
Laat het wel wezen: het parcours dat Dewulf voorstelt boeit maar is dus wel eenzijdig.
(einde eerste deel)

Honderd jaar geleden

Gaston Le Roy was tijdens de Groote Oorlog oorlogsvrijwilliger en diende in het Belgisch leger bij de infanterietroepen. In zijn oorlogsdagboek lezen we op 3 juli 1918, dus vandaag exact honderd jaar geleden, hoe hij na een aantal dagen rust net achter de frontlijn terug naar de voorste loopgraven gaat midden in de nacht.

(bronzen kruiswegstatie
in een Keulse kerk)

"Geladen met zware ransel en knapzak stappen we langs het moeilijke smalspoor naar de voorposten in de duistere nacht. Ik denk aan de woorden van Francis James: 'Nul acte de notre vie qui ne s'adapte à l'un des mystères.' Onwillekeurig denk ik aan de kruisdraging van Jezus Christus en maak de vergelijking tussen Christus met zijn kruis en wij met onze rugzak. Wij bezitten natuurlijk die onderdanige gelatenheid, die zuivere inborst niet. Maar dragen wij ook niet zoals de Meester voor de gemeenschap ons kruis, een gezamenlijk leed veroorzaakt door  de menselijke hebzucht en de strijd tussen de naties? Zo delen we misschien ook in Christus'lijden. "
(uit: André Gysel: Gaston Le Roy. Dagboek van een Vlaamse oorlogsvrijwilliger tijdens WO I. Tielt, Lannoo, 2010, blz. 128-129)

Goede Vrijdag

Zie het kruis:
deze verbinding van een horizontale met een verticale lijn,
verknoping van menselijke verlangens naar het hogere en betere
met verlangens naar verbondenheid en mededeelzaamheid.

(eigen foto kloosterkerk Den Haag 2015)

Op deze dag past het te luisteren naar Mohamed El Bachiri, de Brusselse metrobestuurder die op 22 maart 2016 bij de terreuraanslagen zijn vrouw Loubna verloor. Hij zegt:
"Verticale liefde van de Almachtige voor zijn scheppingen; horizontale liefde die we onder de gehele mensheid moeten verspreiden.
Als ik een aanhanger van een ander geloof ontmoet die zich laat leiden door liefde, heb ik het gevoel dat we dezelfde godsdienst belijden. Het komt een beetje in de buurt van een gedicht dat ik lang geleden heb gelezen. Van iman Al-Ghazali, geloof ik, de grote mysticus uit de geschiedenis van de islam: "Ga naar het uiterste van je godsdienst, daar zal je de godsdienst van anderen aantreffen."
(uit: Een Jihad van Liefde, Amsterdam, 2017,  blz.71)

Maria in Utrecht -2-

De figuur van Maria wordt ingevuld naar eigen goeddunken, zoveel is duidelijk als je in de boeiende tentoonstelling rondkijkt in het Museum Catharijne Convent te Utrecht (nog tot 20 augustus). Deze expositie vertelt dus veel over Maria als de moeder van Jezus, maar evenveel over mensen en hun zoeken en tastend geloven. Het vertelt ook veel over de status en maatschappelijke plaats van het geloof én van de vrouw.

De vrouw die slechts een tweederangsrol heeft in de samenleving, goed voor de zorg en het huishouden. Daaraan moest ik denken bij het zien van deze kruiswegstatie van de Nederlandse kunstenaar Jan Toorop (1916 voor de Sint Bernulphuskerk in Oosterbeek). Bij de ontmoeting van de kruisdragende Jezus met zijn moeder domineert de Christus-figuur helemaal over Maria. Iconografisch kan je zeggen dat Jezus de grootste figuur moet zijn want de meest belangrijke, maar toch, in mijn gevoel is hij onontkoombaar overheersend aanwezig. En de vrouw/de moeder moet met open handen ondergaan, ontvangen, aanvaarden. Terwijl in de oorlogvoerende landen de vrouwen belangrijke schakels werden in de totale oorlog die Wereldoorlog I was, leefde het neutrale Nederland nog met andere verhoudingen tussen man en vrouw. Zo zie ik het vanuit deze tijd.

(eigen foto 7 juli 2017)

Dan het meest besproken kunstwerk, waar ook ik niet aan voorbij kan. Het is een beeld van de feministische kunstenares Elisabet Stienstra met als titel: Virgin of Mercy. Ze inspireerde zich op oud-Ierse Sheela-na-gigs, beeldjes van vrouwen die hun geslacht tonen en die vaak hingen nabij de ingang van een kerk of kapel of toren.
Hun functie of betekenis is zeer onduidelijk. Zijn het overblijfsels van een voor-christelijke moedergod-verering? Zijn het waarschuwingen voor lustopwekkende vrouwen? Zijn het een soort duivel-afweerders?...Zie hier een sheela-na-gig uit Kilpeck Church in Ierland.

(foto gevonden op internet)

Voor de kunstenares is haar beeld van de Virgin of Mercy (de maagd van de barmhartigheid) eerder een sacraal dan christelijk beeld. Voor alle toeschouwers voert het terug naar algemeen menselijke en seksuele  gevoelens. Voor gelovige christenen komt ook de vraag welke plaats vrouwen hebben/zouden moeten hebben in de Kerk én de uitdaging om seksualiteit een positievere plaats te geven binnen het geloof. Stof tot nadenken en tot discussie en een uitnodiging om een eigen positie hierin te bepalen.
Daarom alleen al verdient dit beeld een plaats in deze expositie. De bezoeker kan zich niet vrijblijvend vermeien in vrome gedachten en mooie plaatjes.