Credo in kwatrijnen

 In een vorig bericht las ik een credo van de dichter Kees Hermis, een vers dat leest los van alle theologische of liturgische jargon. Nu een andere 'theopoëtica', zoals Hans Groenewegen (1956-2013) dit noemt in zijn boek "De lezer van poëzie en mystiek" (Historische uitgeverij, 2015). Daar las ik een vers van Guillaume van der Graft (1920-2010), maar hier klinken liturgische associaties mee, niet verwonderlijk voor een dichter-dominee.

Het gedicht heeft als titel "Pasen" en past dan ook helemaal in deze paastijd.

PASEN

Wij geloven met hart en mond

het woord dat gestorven is

in stilte en duisternis

het zaad dat kiemt in de grond.

Wij geloven met hand en tand

het brood van de heilige dis

dat met Pasen geboren is,

de wijn onze bloedverwant.

Wij geloven met hart en ziel

het hart en de ziel van hem

die brak in onze stem

en opstaat uit onze keel.

(uit : Groenewegen, Hans, De lezer van poëzie en mystiek, Rijswijk, 2015, blz. 232)

Het eerste kwatrijn verwijst naar Goede Vrijdag en naar de metafoor van het graan dat sterft in de grond opdat het vrucht zou opleveren, een beeld dat Christus meermaals heeft gebruikt, meest expliciet in   Joh. 12,24. Dan verwijst het tweede kwatrijn naar het laatste avondmaal, de heilige dis met brood en wijn... Het derde kwatrijn heeft het over een gebroken stem en opstanding, het passeren van het Woord Gods door dood naar opstanding toe.  

Biddend groeien naar Pasen met Thomas Merton - 2 -

 In deze veertigdagentijd bereiden we ons voor op het Paasfeest, de herdenking van de doorgang van Jezus door lijden en dood naar nieuw leven. Gebed kan ons helpen om ons hart open te stellen voor dit mysterie en daarbij laten we ons inspireren door de trappist-monnik Thomas Merton.

"Wat is gemakkelijker dan samen met U te praten, God, over de drie kraaien die in de zon voorbijvlogen terwijl het zonlicht weerkaatste op hun rubberen vleugels? Of over het zonlicht dat bedaard door de kieren in de planken piept? Of over de krekels in het gras? Gij wordt geheiligd in hen als achter de blauwe heuvels mijn geest opgaat in uw bedoelingen met ons allen, die leven in hoop onder de slavernij van de verdorvenheid!

Gij hebt mij in deze stilte geroepen om dankbaar te zijn voor de stilte die ik heb en om die stilte aan te wenden om nog meer stilte te verlangen.

Hemel en aarde zijn vervuld van uw glorie en uw genade. Ik die niets ben, ben hier in deze stilte geplaatst om uw glorie en uw genade te aanschouwen en U te prijzen!"

(uit: In gesprek met de Stilte, 2003, blz.76)

Aanleiding voor dit gebed is een natuurobservatie...maar de monnik bidt met woorden die variëren op gebedsteksten die hij heel vaak gebruikt in de liturgie.

Zo sluit het gebed van Merton aan bij de psalmen die hij elke dag bidt. Psalm 19 begint bijvoorbeeld met (vertaling Ida Gerhardt) 'De hemel verkondigt de majesteit Gods, het zwerk meldt het werk zijner handen' en tijdens de vaste gezangen in de mis is er het in het 'Heilig' de zinsnede 'Vol zijn hemel en aarde van uw heerlijkheid'.

Bidden is zo op een persoonlijke manier de traditie herkauwen en opnieuw smeden en via eeuwenoude woorden jezelf verhouden tot het mysterie van de totaal Andere.

Ceci est

 In 2008 maakte de Belgische artiest Fabrice Samyn een bijzondere installatie met als titel : ceci est.

In de Villa Empain zag ik in november 2025 dat werk tijdens een tentoonstelling rond het thema 'vuur'.

In een donkere nis is een gouden pateen te zien die rust op een zeer dunne sokkel. De pateen is een voorwerp dat in de katholieke liturgie wordt gebruikt om de gezegende hostie (het lichaam van Christus) op te leggen. Bij de consecratie zegt de priester 'dit is mijn lichaam' (of in het Frans : Ceci est mon corps), naar de woorden die Jezus uitsprak tijdens het laatste avondmaal (cf. Lc. 22, 19). Vanuit een zeer bepaalde hoek wordt een lichtstraal geprojecteerd op de pateen die voor een reflectie zorgt op de muur. Deze reflectie heeft de vorm van een vlam. De vlam komt als uit het niets.

(Fabrice Samyn : Ceci est -  eigen foto)

De artiest zegt zelf op zijn website dat er verschillende 'lezingen' mogelijk zijn en dat alle lezingen hun waarde hebben.

We mogen aan de Heilige Geest denken die op Pinksteren in de vorm van een vlam boven de hoofden van de apostelen verscheen.

We mogen denken aan de transsubstantiatie leer, die stelt dat tijdens de consecratie in de mis de hostie verandert van brood tot lichaam van Christus.

We mogen ook denken aan de recente kunsthistorische stromingen waarbij men voorwerpen die men ergens 'vindt' in een kunstcontext plaatst waardoor het tot kunstobject wordt verheven, de zogenaamde 'ready mades'.

Creatief en boeiend hoe hedendaagse kunstenaars omgaan met de katholieke rituelen en liturgische voorwerpen en zo gelovigen laten nadenken over vertrouwde handelingen.

Zondag breekbaar dynamiet

 Na de twee vorige berichten over de zondag nu wij na een periode van 'versterving' opnieuw samen mogen komen voor bijeenkomsten van de eredienst (zoals officiële overheden dit dan zo mooi noemen), een afsluitend bericht.

Ook in Frankrijk kwam er in de laatste periode meer vrijheid na heel strikte beperkingen. Deze beperkingen brachten ook de pater  benedictijn br. François Cassingena-Trévedy ertoe om na te denken wat eucharistie vieren zou kunnen/moeten betekenen in deze tijden. In een toespraak (20 mei 2020) * was hij heel kritisch over enkele vormen van beleving die voor hem weinig christelijk zijn. De eucharistie is géén snoepje of niet te reduceren tot een kleinood dat wij verdienen te bezitten en te consumeren. Zoals hij zegt : "Je gaat niet 'automatisch' naar de eucharistie, uit gewoonte, om een vaste dosis persoonlijke bevrediging op te doen, plus de bijbehorende sociale relaties. (...) Wat zeker niet goed zou zijn : dat een persoonlijk (en misschien wel individualistisch!) verlangen naar 'consumptie' zozeer onze blik vertroebelt dat we vergeten zelf iets in te brengen. De eerste grondstof [van de eucharistie] is immers : onze schamele menselijkheid en de vissen van onze gezamenlijke visvangst, na afloop van een moeizame nacht [zie evangelie Johannes 21, 10]. "   

(François Cassingena-Trévedy osb
©Croire - La Croix)

Rituelen zijn belangrijk, dus regelmatig de eucharistie meevieren zeker, zoals ik in een vorig bericht ook al aangaf. Eucharistie vieren is voor br. François ruimte geven aan een soort dynamiet, waarbij hij denkt aan Paulus die in zijn eerste brief aan de Korintiërs Christus noemt als Gods Kracht (dynamis in het Grieks) en Wijsheid. De Aanwezigheid van Christus zou ons leven moeten doen openspringen, dynamiseren. En dan roept hij in zijn toespraak op om "verder aandachtig te zijn voor het àndere eucharistische gebeuren in ons leven, want de Levende is behendig en ongebonden, 'de Welbeminde springt over bergen en bestijgt heuvels'[Hooglied 2,8]. Er is ook een onvoorziene en plotselinge verschijning van Gods Aanwezigheid in ons leven, buiten het rituele om, informeel en onofficieel.

De eucharistie kan dus ook anderszins in ons leven voorkomen, niet per sé tijdens en op de plaats van de mis...Plotseling ontstaat er Leven bij de stillevens van ons leven. Het zijn kleinoden van eucharistie die uiterst kostbaar zijn en die we vaak pas achteraf ervaren, opslaan in ons geheugen, meenemen naar de kerk wanneer deze open is, aanbieden bij het stille offertorium van de zondagsmis, om daar niet met lege handen  aan te komen. Het 'breken van het brood', zoals de eerste en schitterendste aanduiding van de eucharistie luidt [zie Lucas 24,35]  zegt iets over de 'breekbaarheid' van God en van onszelf. Dat kan plotseling opvlammen, in de mest nederige, ruwe en onverwachte menselijke handen, terwijl er niets gebeurt in de handen van degenen die zich er bezitters van wanen. Werkelijk overal vindt men stralende tekenen van de Levende, ook wij zelf zijn die tekenen. Niemand mag er de hand op leggen, geen individu of instituut. Manna is zuiver en alleen gratis: het bederft op het moment dat men een voorraad wil aanleggen [zie boek Exodus 16, 19-21]."

(©Creatov.nl)

* bron: Benediktijns Tijdschrift 2021/2, Levend brood. Van sacraal bedrijf tot eucharistische revolutie door br. François Cassingena - Trévedy OSB

Zondag onderhoudsdag

In een vorig bericht noemde Oosterhuis de zondag de dag om te leren vliegen, onder het toeziende oog van de Vader. Nog even iets over de zondag vanuit de ervaring dat de corona-tijd ons heeft laten nadenken en beseffen dat het geregeld samen vieren in de kerk toch wel belangrijk is.

Daarover las ik ook behartigenswaardige dingen in een inleidend essay in de cataloog van een bijzondere tentoonstelling, gezien in Düsseldorf in 2015, onder auspiciën van de Duitse bisschoppenconferentie en onder de titel :The  Problem of God. David Morgan onderzocht daarin gelijkenissen en verschillen van het visuele in religieuze kunst ten opzichte van devotiebeelden. In de voetstappen van dé godsdienstsocioloog Emile Durkheim stelt hij dat het 'heilige' een bruisend element is, een ervaring die iets kan losmaken in de mens, maar die ervaring vraagt wel 'onderhoud'.

(©paterdamiaanparochie.nl)

In de praktijk van het christendom zijn er vele manieren van onderhoud, waarbij de eucharistie zo'n belangrijke manier is omdat het efemere gevoel van heiligheid wordt omgezet in een ander medium: een tastbare hostie die men tot zich kan nemen én een heilige tekst die gedecodeerd wordt tijdens de viering. 

Hoe geleerd dit ook klinkt, het is wel dit noodzakelijke onderhoud van het geloof dat nu weer kan met grote vrijmoedigheid beleefd worden wat we kunnen ervaren na di zolang gemist te hebben.

Zondag : onderhoudsdag of zo je wil:  dag om te leren vliegen.

Huub Oosterhuis dichtte het vers van Deuteronomium 32,11 om en op Tom Löwenthal componeerde er muziek bij(zie ook vorig bericht).  Hieronder kan je de dochter van Oosterhuis horen in het lied van haar vader.

 

 

Zondag vliegdag

 De Nederlandse pastor en dichter Huub Oosterhuis publiceerde in 2004 samen met tekenaar-schilder Wouter Stips bij Lannoo een boek dat je gerust een buitenbeentje kan noemen ten opzichte van zijn andere publicaties. De titel is : "Engelen en wij. Geschilderd en geschreven". 

Daarin schrijft hij over de zondag, voortbordurend op een tekst uit het boek Deuteronomium (hoofdstuk 32). Dat hoofdstuk wordt ons gepresenteerd als een lied dat de oude Mozes zong op het einde van zijn leven terwijl hij uitkeek over het beloofde land dat hijzelf niet zou betreden. De tekst bezingt de uitverkiezing van het volk Israël, dat "Hij [God] vond in een dorre woestijn, in een niemandsland vol van gevaar. Hij omringde het met zorg en met liefde, koesterde het als zijn oogappel. Zoals een arend over zijn jongen waakt en voortdurend erboven blijft zweven, zij vleugels uitspreidt en zijn jongen daarop draagt, zo heeft de HEER zijn volk geleid."(Dt.32, 10-12a;  vertaling NBG)

Nu we weer zonder grote restricties op zondag kunnen samenkomen en eucharistie vieren, kunnen we deze dag leren ontdekken als 'vliegdag'. 

ZONDAG

(Marc Chagall 
Behütender Engel
St.Stepanskerk Mainz
©Vitaberna)

Nee geen feest maar leren vliegen.

Je vader smijt je op de wind          

je krijst, je valt - hij duikt

hij ondervangt je met zijn wieken,

gooit je weer op,

je slaat je vleugels uit,

klapwiekt, strekt ze

kantelt, valt en stijgt -

tot je vliegen kan

op eigen kracht

zondag vliegdag

Gedoopt in licht

De doopvont in de kathedraal van Chalons en Champagne bevindt zich in een zijkapel. Toen ik de kathedraal bezocht op een zeer zonnige zondag (8 september) zorgden de glasramen voor een mooi lichtspel. En dan bedacht ik dat tijdens het doopritueel ook licht een belangrijke rol speelt.
In Chalons zou je kunnen zeggen dat een dopeling gedoopt wordt in het licht. 

(eigen foto 8 september 2019 kathedraal Chalons sur Marne)

De kathedraal van Évry -3

In het museum Paul Delouvrier onder de kathedraal van Évry vinden we vele mooie werken die ons confronteren met onszelf en de ideeën waarin we soms zijn vastgeroest.

Meerdere werken van kunstenaars uit de Seychellen-archipel tonen veel licht en kleur en ook soms humor. Dat is best mooi omdat hedendaagse kunst toch zo vaak weinig biedt om te lachen en om lachend onszelf te relativeren.
De kunstenaar Raymond (Du Buisson) vind ik het meest uitgesproken hierbij. Zie zelf maar.

(eigen foto's 16 september : bovenaan het sacrament van het huwelijk en
onderaan het sacrament van het doopsel)