Het Lied der liederen ...een Paaslied? -2-

 Het "Hooglied" wordt in het Hebreeuws aangeduid met de beginwoorden  Shir haShirim of  dus "Lied der liederen", wat eigenlijk betekent: schoonste lied. Dit Bijbelboek is een buitenbeentje in de verzameling die de Bijbel is. Het onderwerp is een liefdesrelatie tussen een koning/herder en een eenvoudig meisje. Het is ook het enige onderdeel van de Bijbel waarin de naam van God niet een keer voorkomt. Volgens sommigen is er één zijdelingse verwijzing naar de naam van God, Jahwe, in hoofdstuk 8, vers 6 : een vlam van Jah (zie hieronder) . En toch is dit boek opgenomen geworden in wat wordt genoemd de canon, zoals die door de Joodse rabbijnen rond 100 na Chr. werd vastgelegd en later ook aanvaard in de christelijke canon. Heel bijzonder toch.

Een passage uit dit Hooglied kan je hier horen in een versie door Ofra Haza tijdens een optreden gedurende het Jazzfestival van Montreux in 1990.

Hierbij een tekst weergave met Nederlandse vertaling zoals ik die vond op de website Christipedia.

 Hooglied 8:6 

śîmēnî ḵ^aḥwōṯām ‘al-libeḵā
Leg mij als een zegel op Uw hart,

k^aḥwōṯām ‘al-zərwō‘eḵā
als een zegel op Uw arm.

kî-‘azzâ ḵammāweṯ ’ahăḇâ
Want de liefde is sterk als de dood,

qāšâ ḵišə’wōl qinə’â
de hartstocht onstuitbaar als het graf.

rəšāfeyhā rišəpê ’ēš
Haar vonken zijn vurige vonken,

šaləheḇeṯəyâ:
een vlam van Jah.

Hooglied 8:7

mayim rabîm lō’ yûḵəlû ləḵabwōṯ ’eṯ-hā’ahăḇâ
Vele wateren kunnen de liefde niet uitblussen

ûnəhārwōṯ lō’ yišəṭəfûhā
en rivieren spoelen haar niet weg.

’im-yitēn ’îš ’eṯ-kāl-hwōn bêṯwō bā’ahăḇâ
Al gaf iemand al het bezit van zijn huis voor de liefde,

bwōz yāḇûzû lwō:
men zou hem smadelijk verachten.

Het Lied der Liederen... een Paaslied ? -1-

 Op de sabbat tijdens het Joodse Paasfeest (dat feest duurt zeven volle dagen en begint altijd op de 14e van de maand nissan) wordt traditioneel het korte boek "Hooglied" of "Lied der liederen" voorgelezen in de synagoge. Het wordt voorgelezen of gezongen als een geestelijk lied, als een huwelijks- of liefdeslied over God en zijn volk. Het huwelijk of verbond wordt volgens deze lezing gesloten door de uittocht van Israël uit Egypte.

Pesach, Pasen, passage: doortocht, voorbijgaan... al deze woorden verwijzen naar de tiende plaag van Egypte, waarbij de verderfengel rondtrok door Egypte om alle eerstgeborenen (mens én dier) te doden. Deze doodsengel ging evenwel voorbij aan de huizen wiens deurposten waren getekend door het bloed van een lam, wat de Joden hadden gedaan op het woord van Mozes. De dood ging hen voorbij, de dood had niet het laatste woord, toen niet, nu niet (zie boek Exodus hoofdstukken 12-13). 

Dat Hooglied (door Luther zo benoemd bij zijn vertaling naar het Duits) is een liefdeslied, dat altijd een aparte plaats ingenomen heeft in de Bijbel én in de Joodse en christelijke traditie.

Het inspireerde dichters, componisten, beeldhouwers, schilders.

In deze dagen na Pasen wil ik daar even bij stil staan.

En ik begin met een schilderij van Marc Chagall (1887-1985), het vierde uit een reeks van vijf over het Bijbelse boek "Hooglied".

Voor dit schilderij liet hij zich inspireren op volgende verzen :

"Ik sliep maar mijn hart was wakker.

De stem van mijn liefste die aanklopte:

doe voor mij open!, mijn zusje, mijn vriendin,

mijn duifje, mijn volmaakte,

want mijn hoofdhaar zit vol dauw,

mijn lokken zijn klam van de nacht."

(Hooglied 5, 2 - Naardense Bijbelvertaling)

Is de steen al weggerold...?

 In de evangelies van Marcus en Mattheüs worden de apostelen heel expliciet op weg gestuurd door de Verrezen Christus om het verhaal van zijn leven te verkondigen over de gehele wereld. In de gehele geschiedenis van de kerken is er altijd een zekere spanning te lezen tussen wie de figuur van Jezus centraal stelt in al zijn profetisme en anarchisme en zij die de door de eeuwen heen ontwikkelde leerstellingen naar voor schuiven als belangrijkste.

In vele vooral protestantse kerkgemeenschappen wordt de Bijbel op een heel strakke manier gelezen. De kinderen van zo'n protestantse dominees beleven dan ook hun jeugd in een strak keurslijf. Het is goed of fout, wit of zwart, geen grijswaarden.  In boeken, gedichten en daaruit afgeleide songs en films zien we tot welke heftige 'bevrijdingsstrijd' zo'n opvoeding kan leiden. 

Dat ervaar je ook op bijna elke bladzijde van het poëziedebuut van de Zuid-Afrikaanse dichteres Koleka Putuma, collectief geheugenverlies, uitgegeven in Nederlandse vertaling (door Ludo Abicht) bij Poëziecentrum in Gent (2020). Koleka Putuma is én zwart én lesbisch in het onrustige Zuid-Afrika van na Nelson Mandela.

In een lang gedicht met de nietsverhullende titel 'geen paaszondag voor queers' beschrijft ze haar gevecht met haar geloof en haar geaardheid. Ze komt tot de slotsom dat ze niets aan haar geaardheid kan veranderen én dat haar ouders (protestantse dominee vader én moslima moeder) haar geaardheid verwerpelijk vinden omwille van hun geloof. 

(©bijbelin1000seconden.be)

Tegen de achtergrond van een grimmiger homofobe maatschappij waar een grote kloof is tussen met de mond (en de wet) beleden tolerantie en de feitelijke wrevel en zelfs haat tegen die 'abnormale' holebigemeenschap klinken Putuma's woorden hard en luid. Ze dagen de christelijke kerken uit om hun visie op homoseksualiteit en geloof te bevragen en te verduidelijken. 

Hier volgt het slot van het acht bladzijden tellende gedicht, een rechtstreekse aanspraak tot haar vader-dominee :

Papa,

-indien ik gekruisigd werd

-en drie dagen lang op een afvalhoop gegooid

-en opnieuw zou verrijzen als een krantenkop

-zou je dan over mij prediken?

-zou je aan de gemeente vertellen dat het mijn zonde was die het hen deed doen?

-zou je mijn moordenaars Farizeeërs noemen of lafaards of dienaren van God?

-zou je jezelf Judas noemen?

-hoe zou je mijn grafsteen opzij rollen?

-zou je over mij prediken

-en wat zou je zeggen?

-mijn dochter werd gisteren vermoord

-of er werd gisteren een lesbienne vermoord?

Papa,

-zou je überhaupt een preek houden?

(uit: Koleka Putuma, collectief geheugenverlies, blz. 32)

Wanneer wordt het evangelie ook 'goed nieuws' voor de queers? Want Jezus is toch ook gestorven en verrezen voor deze mensen? Vaticaanse clubjes weten wat goed en fout is, zeggen ze, zoals vele zelfzekere christenen. Ze houden zich krampachtig vast aan een zogenaamde natuurwet, zonder hun inzichten te laten bevragen door evoluties in de menswetenschappen.  Ze leggen hun dubieuze ideeën op vanuit hun ivoren torens en doen duizenden gelovigen lijden. Wordt Christus zo niet opnieuw gekruisigd? 

Wanneer wordt de dogmatische steen weggerold zodat Jezus kan verrijzen? 

Deze vraag laat ik vandaag luid klinken via Putuma, terwijl ik vandaag met mijn man feest vier omdat we elkaar al méér dan 25 jaar kennen en onze relatie al meer dan 15 jaar geleden werd gezegend door een priester.

Het Nieuwe Leven

 TROOSTENDE ONTMOETING

VAN MARIA MET DE VERREZENE

Wat zij destijds ervaren heeft: is het niet

(eigen foto
Alexej von Jawlensky
Heilandsgezicht 
Verrijzenis of Het Nieuwe Leven)

meer dan elke mysterie, hemels

en toch nog altijd aards :

toen hij, nog ietwat bleek van 't graf,

van alle last bevrijd, naar haar toekwam :

van top tot teen verrezen?

O, eerst naar haar. Wat was dat voor hen

beiden onuitsprekelijk genezen.

Ja, zij genazen. Zo was het. Zij voelden

niet de nood elkaar fors te omhelzen.

Slechts de duur van een seconde

legde hij op haar vrouwenschouder

zijn nu al haast onaardse hand.

En zij begonnen stil,

als bomen in de lente,

maar evengoed oneindig

aan dit jaargetij

van hun ultieme samenzijn.

(uit: Rainer Maria Rilke, Het leven van Maria. Vertaling en nawoord: Piet Thomas. Uitg. P, Leuven, 2019, blz. 15)

Een innig en heelmakend Paasfeest toegewenst!

Rust goed.

(Duccio di Buoninsegna -1255-1319 -
De graflegging van Christus
©duomo van Siëna)

Nadat Jezus gestorven  is wordt zijn lichaam van het kruis genomen en in een rotsgraf neergelegd.  Een universeel herkenbaar gebaar van ultieme zorg voor een overleden medemens. Omwille van het Joodse Pasen zal het meer dan 36 uur duren eer men terug naar het graf mag.

De zaterdag tussen Goede Vrijdag (herdenking van kruisdood) en Paaszondag (herdenking van verrijzenis) wordt Stille Zaterdag genoemd.

Hier kan je luisteren naar het slotkoor van de Johannespassie van J.S.Bach, met hieronder ook de tekst (Duits en Nederlandse vertaling).

Ruht wohl, ihr heiligen Gebeine,

die ich nun weiter nicht beweine,

ruht wohl und bringt auch mich zur Ruh!

Das Grab, so euch bestimmet ist

und ferner keine Not umschließt,

Macht mir den Himmel auf und schließt

die Hölle zu.

Rust goed, heilig gebeente, waar ik niet meer

over zal treuren, rust goed en breng mij ook

tot rust.

Het graf voor u bestemd,

bevat geen verder lijden,

maakt voor mij de hemel open, 

en sluit de hel af.

(Vertaling: Mark Nauta, 2017)       

Stabat Mater : Maria in de passietijd -4-

 

Het middeleeuwse gedicht "Stabat Mater" (daar stond de Moeder) bezingt het verdriet van Maria die samen met Johannes onder het kruis staat waarop haar zoon de marteldood sterft, de meest beschamende dood in die dagen in die streken.

De klagende sfeer, lamento, komt heel sterk tot uiting in deze sobere uitvoering van de Windborne Singers in de refter van de abdij bovenop de Mont St. Michel in Frankrijk (duur 3 min. 12 sec.). Eenvoudig en tot stilte uitnodigend.

Heel gepast in deze Goede Week.

Stabat Mater : Maria in de passietijd - 3 -

 

De Oekraïense fotograaf Boris Mikhailov maakte in de jaren 1995-1998 een reeks foto's die de naam 'Case History' meekreeg. Daklozen poseerden voor hem in hun dagdagelijkse omgeving. Een deel van de foto's werd de aparte 'Requiem'-reeks, waarin hij zijn modellen vroeg te poseren in een houding die teruggaat op de klassieke christelijke iconografie. Deze mensen zijn veelal naakt en tonen hun gekwetste, gebroken lichaam, zoals Christus zijn wonden toont in de klassieke iconen en schilderijen over Zijn lijden.

Hieronder een van die foto's die doet denken aan kruisafnemingstaferelen in de schilderkunst. Ik zag deze foto op heel groot formaat in de tentoonstelling "The Problem of God" (Düsseldorf, 2015) samen met andere foto's uit de Requiemreeks. Dat grote formaat maakt dat deze personen worden gepresenteerd als zijn zij heiligen of heersers.

(©Boris Mikhailov)

De geportretteerde daklozen stemden uitdrukkelijk in met deze foto's en met het feit dat ze zouden tentoongesteld worden. Hun kwetsbaarheid wilden ze bewust delen met anonieme anderen.

De museale voorstelling van deze daklozen in de volle 'glorie' van een groot(s) portret wekt bij vele toeschouwers ongemak en soms zelfs ergernis op. Dakloze marginale mensen krijgen een status van heilige of held en worden in hun breekbare maar tegelijk zuivere menselijkheid getoond. 

Deze hedendaagse piëta confronteert ons met de actualiteit en de uitdaging van het lijdensverhaal van Jezus. Jezus sterft nu, anno 2021. Jezus is nu, anno 2021, dakloos en gekwetst. Jezus kijkt ons nu, anno 2021, aan met een vragende, lijdende blik.

Wie is nu, anno 2021, als Maria, die de arme, de naakte, de dakloze ondersteunt?