Kort voor Kerstmis

KORT VOOR KERSTMIS

Al wordt het buiten nergens wit en stil,
het maakt den ingekeerde geen verschil
als tegen Kerstmis maar binnen zijn ogen
de stilte langzaamaan weer sneeuwen wil.

(A.Roland Holst in: Anton van Wilderode, En het Woord was bij God, Lannoo, Tielt, 1981, blz. 186)

(Pieter Breughel : De volkstelling te Bethlehem -1566)

God dichten tot Hij openbreekt -15-

De tijd van de advent, die aanloop naar Kerstmis toe, is een tijd van 'in blijde verwachting' zijn. De kerkelijke liturgie roept op tot waakzaamheid. Deze oproep om doelbewust niet te slapen om te letten op de tekenen van de komst van Jezus sluit schijnbaar goed aan bij de hedendaagse obsessie met bewakingscamera's om te waken over de veiligheid van 'de burger'. Deze camera's moeten onze grenzen bewaken (de grenzen van onze eigendommen, van onze luxe). Het eigen territorium moet verdedigd.
De evangelische waakzaamheid  nodigt anders uit, nl. om 'bij' de dingen en 'bij' de mensen te zijn waartussen je leeft en om dààr Gods nabijheid te ontdekken, in een zwangere vrouw, in een pasgeboren baby, in mensen die hun kwetsbaarheid en broosheid niet wegstoppen achter een macho-pose zonder dat ze er ook mee te koop lopen.  Het is een uitnodiging om met meer aandacht bij de anderen te zijn, en zo bij de totaal Andere én zo ook bij je eigen hart. De evangelische bewakingscamera's nodigen uit om juist te kijken over onze eigen grenzen heen en de aandacht te leggen bij wat leeft aan goeds en hoopvol buiten ons territorium.

Daar dacht ik ook aan bij het lezen van dit eenvoudige gedicht van Nobelprijswinnaar Wislawa Szymborska in de mooie bloemlezing "Van God los" (blz. 175) (Lannoo, 2011, samengesteld door Koen Stassijns en Ivo van Strijtem).

VERMEER


Zolang die vrouw uit het Rijksmuseum     
in geschilderde stilte en concentratie
uit een kan in een schaal
dag in, dag uit melk giet,
verdient de Wereld
geen einde van de wereld.

Leegte liefhebben

Midden de commerciële storm voor Kerst en Nieuw met zijn publiciteit voor eten en drinken en cadeau's en midden de feel-good-storm van de aankomende Warmste Week waar in Vlaanderen geen ontkomen aan is, is er een zaad dat wil ontkiemen, een woord dat wil gehoord worden, een zwak vlammetje dat wil branden.
Hoe kunnen we dàt weten? Hoe kan dat kwetsbare toch stand houden in deze stormachtige dagen?
Moeten we niet eerst in onszelf ontdekken hoe ons leven een litteken draagt van tekort en gemis, van onvolkomenheid en armoede, van leegte?
De Libanese dichteres Andréé Chedid (1920-2011) bezingt deze fundamentele leegte. Hier haar gedicht in een Nederlandse vertaling van Lucienne Stassaert en daarna de oorspronkelijke Franse tekst, zoals ik alles vond in de bloemlezing: "Bestaan is een zegen voor mij/Andrée Chedid. Exister m'est propice. Vertaald en van een nawoord voorzien door Lucienne Stassaert. Uitg. P, Leuven, 2015, blz. 51)

LOF VAN DE LEEGTE

Leegte 
Is nodig
Om volheid
Te lokken

Opdat de droom
Zich zou laten verkennen
Opdat de adem
Binnen zou dringen
Opdat de vrucht
Zou ontkiemen
We hebben
Al die holtes nodig

En daarbij wat onverzadigd is.

(Edmund de Waal:
Somewhere and somewhen 2019
Gallerie Max Hetzler Berlijn)

Éloge du vide

Il faut

Du vide

Pour attirer

Le plein

Pour que s'explore

Le songe

Pour qui s'infiltre

Le souffle

Pour que germe

Le fruit

Il nous faut

Tous ces creux

Et de l'inassouvi.

Tehillim - 05-

Vorige blogposts toonden hoe het bijbelboek van de psalmen ook inspirerend is voor moderne artiesten uit verschillende disciplines (keramiek, muziek, schilderkunst).
Deze kleine reeks wil ik voorlopig besluiten met een collagrafie van de Nederlands-Joodse artieste Lika Tov, die ik haal uit een mooie uitgave van Het Nederlands Bijbelgenootschap (2002) "Tehiliem. Twintig psalmen uit de Nieuwe Bijbelvertaling met illustraties van Lika Tov." . 
Eerst iets over de techniek. Volgens de toelichting achterin het boek (blz. 63) werkt de kunstenares met een plaat, een collage op dun karton, die tijdens het afdrukproces te vergelijken is met een gravure op een etspers. Vervolgens bewerkt ze de afdruk op verschillende manieren en met verschillende middelen.
Dan nog iets over het boek der psalmen, in de Joodse bijbel aangeduid met het woord: Tehillim. Tehillim is Hebreeuws en betekent letterlijk vertaald: lofprijzingen. Tehillim is afgeleid van het drieletterige woord bestaande uit de letters hey, lamed en lamed, drie letters die wij terugvinden in het woord halleluia. De Franse Jood Chouraqui, die vorige eeuw zijn eigen bijbelvertaling maakte van het Hebreeuws naar het Frans noemt het boek der psalmen: Louanges. Merkwaardig is evenwel dat onder deze 'lovende' titel er veel teksten zijn verzameld die een soms bittere of rauwe of woedende houding weergeven. Toch vond men het blijkbaar passend om het geheel te bundelen als lofzangen.

Hier zie je de afbeelding die Lika Tov heeft gemaakt bij psalm 150, de afsluitende laatste van het gehele boek der psalmen. Het is werkelijk de apotheose van het boek Tehillim: een krachtige uitbundige oproep om God te loven.
Hier de Naardense vertaling van deze psalm:

"Alleluia, looft God in zijn heilig domein,
looft hem in zijn machtig gewelf;
looft hem om zijn moedige dagen,
looft hem om het vele van zijn grootheid;
looft hem met de stoot op een ramshoorn,
looft hem met luit en harp;
looft hem met paukslag en reidans,
looft hem met snaren en panfluit;
looft hem met klankrijke cimbels,
looft hem met schallende cimbalen;
alle levensadem love de ENE:
alleluia!"

Tehillim -04-

De psalmen zijn in de loop der geschiedenis al vele malen vertaald en hertaald. 
Maar naast hertalingen en vertalingen die dicht aanleunen bij de oorspronkelijke tekst, zijn er ook vele gedichten die vertrekken vanuit een psalm of psalmvers om dan met een gepaste dichterlijke vrijheid verder te borduren.
Zo las ik onlangs in het monastieke tijdschrift "De Kovel" vier gedichten van de Leuvense dichter Jos Stroobants die hij speciaal schreef naar aanleiding van de restauratiewerken aan de Leuvense Keizersbergabdij. (over die werken :  https://abdijkeizersberg.be/keizersberg2/brief ).

Het laatste gedicht van deze kleine reeks borduurt verder op psalm 133. Hier de Naardense bijbelvertaling van deze korte psalm:
"Zie, hoe goed en hoe lieflijk,
als broeders ook zetelen in eendracht.
Dat is als de goede olie op het hoofd,
die neerdaalt op de baard, de baard van Aäron,
die neerdaalt op de monding van zijn mantels;
als dauw van de Hermon, -
die neerdaalt op de bergen van Sion,-
want daar heeft de ENE geboden de zegen,
leven tot in der eeuwigheid."
In het Hebreeuws klinken de beginregels als volgt:
"Hinneh mah Tov umah na'iym sheveth ahiym..."

(Mont St. Michel - eigen foto - september 2012)

Zie hoe de dichter deze psalm als opstapje gebruikt.
"Fratres in unum"

Elk wonen draagt een schuld: bekentenis van wind
en winter en verwonding. En elk wonen is
ook zegen, tijd van onschuld, onverdeeldheid en
barmhartigheid - tot weer opnieuw een open dag daagt
aan een onbestemde einder. Zo de Bouwheer
aan het huis zijn zegen weigert, bouwen té
vergeefs de knechten, brouwers nodeloos de brouwers,
zullen zangers nutteloos de meiboom planten.
Hinneh mah Tov umah na'iym sheveth ahiym...
(uit: De Kovel, nr. 58, juni 2019, blz.76)
In de verzen 5-6 maakt de dichter een associatie met psalm 127 (als de Heer het huis niet bouwt...) en in vers 7 een allusie op het speciale bier dat gebrouwen wordt mede ter financiering van de restauratie.

Tehillim -03-

Na in vorige blogposts het boek der psalmen (Tehillim) langs artistieke omweg benaderd te hebben via keramiek en via muziek, wil ik deze nu benaderen via de schilderkunst en lithografie (houtsnede) bij de Joods-Russisch-Franse kunstenaar Marc Chagall (1887-1985).

Vele psalmen zijn volgens de tekstoverlevering geschreven door de Joodse koning David. Deze liederen/gebeden geven uiting aan het hele scala van menselijke gevoelens ten aanzien van God die totaal Andere en van de andere mensen: woede, verbijstering, verlatenheid, vreugde, hoop, twijfel, wraak, vergevingsgezindheid, troost, verdriet, angst, onzekerheid en zo veel meer. Daarom kunnen ze mensen van vandaag ook nog aanspreken en beroeren.
Marc Chagall heeft vele reeksen litho's en schilderijen gemaakt over allerlei thema's, waaronder ook een aantal over Bijbelse onderwerpen. Zo beeldt hij op een klassieke wijze David uit als koning (kroon) en zanger van de psalmen(een harp of lier in de hand). 

Hieronder zien we ook een verbeelding van psalm 22 die een langgerekte uitroep is van eenzaamheid en verlatenheid met op het eind een sprankel hoop op God. De beginverzen van deze psalm worden ook door Jezus uitgeroepen terwijl hij aan het kruis hangt: "Mijn God, waarom hebt Gij mij verlaten?". De verlatenheid en moedeloosheid van een Joodse rabbijn zijn treffend verbeeld, wat voor de banneling Chagall wellicht makkelijk invoelbaar zal geweest zijn.

(afbeelding van internet  schilderij 'Solitude' (eenzaamheid) nu in Tel Aviv Museum)

En daarnaast zien we hoe Chagall een van de zogenaamde pelgrimspsalmen uitbeeldt (de psalmen 120 tot 134). Dit zijn allen korte teksten met als opschrift: een pelgrimslied en deze werden gezongen tijdens pelgrimages naar Jeruzalem. Chagall illustreert hier de psalm 124. We zien koning David kijken naar Jeruzalem en zingen terwijl hij de harp bespeelt.


"Was niet voor ons geweest de ENE! - zegge toch Israêl, -
was niet voor ons geweest de ENE toen tegen ons opstond een mens,
dan hadden zij ons levend verzwolgen toen hun toorn tegen ons was ontstoken;
dan hadden de wateren ons overspoel, had een bergbeek onze ziel overstroomd;
...
Onze hulp is in de naam van de ENE, de Maker van hemel en aarde!"
(hier volgens de Naardense Bijbelvertaling verzen 1-4; 8)

Tehillim -02-

In een vorige blogpost ontmoetten we een 'keramieken' benadering van de tehillim (of de psalmen), gezien en geboetseerd door  Edmund de Waal in Venetië.
Nu wil ik ingaan op een 'muzikale' benadering/boetsering door de Amerikaans-Joodse hedendaagse componist Steve Reich (°1936).

(foto gevonden op internet)

In 1981 schreef hij een werk met als titel "Tehillim" voor instrumenten en 4 vrouwenstemmen. Deze stemmen zingen in het Hebreeuws fragmenten uit vier psalmen, meer bepaald psalm 19(1-4),  psalm 34 (12-14), psalm 18(25-26) en psalm 150 (4-6).
Veelal maakt Reich heel repetitieve muziek waarin bepaalde korte muzikale zinnen heel vaak herhaald worden, maar hier is er eerder sprake van een canon of variaties op een thema. Hij wil aansluiten bij de melodie van de tekst en die ondersteunen en laten dialogeren met een eigenzinnige percussie.
Met zijn muziek wil de componist een originele stem laten horen 
die niet direct aansluit bij de traditie van de westerse muziek. Een meer technische uitleg van Reich kan je vinden via deze (Engelstalige) link : https://www.boosey.com/cr/music/Steve-Reich-Tehillim/6480
Je kan de componist zelf bezig horen in het Engels over zijn compositie "Tehillim" en zijn muzikale relatie met Bach in een kort interview :  https://www.youtube.com/watch?v=creTXfBzjBg

(hoes van CD uitgave van Tehillim)

Het muziekstuk zelf kan je ook op You Tube meermaals terugvinden, zoals in een uitvoering met enig show-gehalte uitgevoerd op 31 maart 2011 in Amsterdam (Muziekgebouw aan 't IJ) : https://www.youtube.com/watch?v=fYn0Wexoa4k&t=142s .
[Let wel : de muziek begint pas na 2 minuten 15 seconden.]

P.S. : de psalmverzen in een Nederlandse vertaling volgens de Naardense bijbel
psalm 19 : Zoals de hemelen verhalen de glorie van God, en het gewelf meldt wat zijn handen maken;
een dag sprake uitsproeit over een dag, een nacht kennis verkondigt aan een nacht;
het geen spreken is en geen woorden, en nooit hun stem werd gehoord.
psalm 34 : Laat u leiden door mij, zonen, en hoort; de vreze voor de ENE zal ik u leren! 
Mannen met behagen in leven, wie niet? - die lengte van dagen minnen, het goede willen zien :
niet nalaten je tong te hoeden voor kwaad, je lippen voor het spreken van bedrog!
psalm 18 : De ENE gaf mij terug naar mijn gerechtigheid, naar de reinheid van mijn handen hem voor ogen.
Met een vriend sluit gij vriendschap, met een kerel volmaakt zijt gij volmaakt.
psalm 150 : Looft hem met paukslag en reidans, looft hem met snaren en panfluit;
looft hem met klankrijke cimbels, looft hem met schallende cimbalen;
alle levensadem love de ENE: alleluia!