Een open raam: zoeken naar uitzicht - Oosterhuis

De Amsterdamse dichter Huub Oosterhuis (°1933), ex-jezuïet en ex-priester, heeft heel zijn leven gezocht om de Bijbelse teksten dichter te brengen bij de Nederlandse taalgemeenschap van het einde vorige/begin deze eeuw. Hij zocht om dicht te blijven bij de inhoud van de teksten én tegelijk een mooie poëtische en hedendaags klinkende Nederlandse tekst te bezorgen. Zo heeft hij meerdere keren de psalmen vertaald. 
Net na het Tweede Vaticaanse Concilie werkte hij mee aan de vertaling van vijftig psalmen die hij omzichtig presenteerde als: "Proeve van een nieuwe vertaling door Huub Oosterhuis en Michel van der Plas in samenwerking met Pius Drijvers en Han Renckens".

Deze ondertitel bij "Vijftig psalmen" (uitg. Ambo 1967) toont hoe een select gezelschap én exegetisch én poëticaal verantwoord te werk wilt gaan. En dan, 45 jaar later, in 2011(uitg. Ten Have) biedt hij een nieuwe vertaling aan, alleen en zoals de titel aangeeft in grote vrijheid: "150 psalmen vrij".
Daar wordt vers 130 vertaald als: "Uw woord, een open raam waar licht uit schijnt: onwetende mensen zien en begrijpen." (Ten Have, 2011, blz. 212). 
De associaties die Benoît Standaert aanreikt vinden we hier ook terug: openheid, woord, onwetenden begrijpen. 
Deze cluster aan betekenissen wordt de basis van deze verdere verkenning.

Een open raam: zoektocht naar uitzicht. - De tien woorden

In de katholieke traditie spreken we van de tien geboden die God aan Mozes heeft gegeven op de berg Sinaï. Andere tradities spreken hier over de tien 'woorden'. 

Het is zeker dat de schrijver van psalm 119 geworteld is in de Joodse traditie. Er is in deze psalm een opvallende knipoog naar deze tien woorden doordat de dichter bij herhaling tien verschillende zelfstandige naamwoorden gebruikt in de 22 groepen van acht verzen. 

(©NRC)

Naast het spel met de verwijzing naar een begrip of ding via een Hebreeuwse letter en naast de opbouw als acrostichon is dit een derde spel-element die deze psalm tot een onuitputtelijke bron van interpretatie en geestelijk genot maakt.


Hier volgen de tien woorden volgens de herziene Statenvertaling met hun aantal vermeldingen in deze psalm en het Hebreeuwse woord cursief :
de weg (of handel en wandel)     *derek*          13x  
getuigenis                                    *eduwth*       23x
bevel(en)                                      *piqquwd*    21x
gebod(en)                                     *mitsvah*     22x
belofte                                          *imrah*        19x
wet                                               *torah*         25x
bepaling(en)                                 *mishpa*      23x
gerechtigheid                                *tsedeq*       15x
verordening(en)                            *choq*         22x
woord                                           *dabar*        24x

Het is dan ook zeer te begrijpen voor welke uitdaging elke vertaler staat om deze zo doordacht gecomponeerde psalm passend over te brengen naar een andere taal. De Naardense bijbel probeert zo dicht mogelijk en zo consequent mogelijk de Hebreeuwse grondtekst te vertalen, maar via de Nederlandse woordenlijst van hierboven merk je hoe andere woorden worden gebruikt. Sla er andere vertalingen op na en er komen telkens weer andere woorden. 
Bijbelteksten lezen wordt dus pas echt boeiend als je meerdere versies naast elkaar legt. 
En binnen deze speeltuin van psalm 119 vond ik een vers dat telkens weer tot nieuwe ideeën uitnodigt.

Een open raam: zoektocht naar uitzicht - Letterspel Psalm 119

Zoals gezegd is de Psalm 119 waaruit ik de titel van mijn blog heb gekozen een bijzondere compositie, een intellectuele en spirituele speelplaats. Elke verzengroep van 8 begint met telkens een volgende letter in het alfabet. Het blog-vers lezen we in de 17de verzengroep, dus beginnend met de 17de letter van het oud-Hebreeuwse alfabet nl. Phê.

(Van Eyck : zingende engelen
zijpaneel Lam Gods)

De Benedictijnerexegeet Benoît Standaert schrijft hierbij: " De letter phê roept spontaan woorden op zoals 'mond'(pî) en 'openheid'(patah) en 'gelaat'(panah). En inderdaad, in heel deze strofe komt licht binnen, is er openheid, beleeft men een verademing want we proeven er de aparte relatie tussen mijn mond en uw spreken in, tussen mijn verwachtingen en uw stralend gelaat, naar mij toegekeerd." (uit: Leven met de psalmen. Deel III, blz. 407).
En Standaert vervolgt dan over het specifieke vers 130, dat voor een deel de titel is van mijn blog : "Zeer beroemd is het vers 130, op vele wijzen in ons taalgebied vertaald: 'uw woorden zijn de poorten naar het licht', of nog, 'als uw Woord opengaat wordt het licht, het schenkt onwetenden inzicht.' In het Hebreeuws is er daarbij nog een woordenspel tussen het eerste en het laatste woord van de zin: petah('gaat open') en petayim ('de onwetenden'). "(ibidem). 
Het psalmvers 130 heeft het dus over kennis, licht, openheid voor de Andere, aangesproken worden. Deze associatieketting vertrekt vanuit die 17de letter van het alfabet, phê, 'mond'. Het is ook deze associatieketting die de rode draad vormt van deze blog.

Een open raam: zoektocht naar uitzicht. Psalm 119

Zoals ik bij het opstarten van deze blog heb aangegeven, kan ik mij vinden in vers 130 uit psalm 119 (zie label: aanhef en opzet). In de loop van de voorbije twee jaar en 9 maanden heb ik gaandeweg ontdekt hoe dit beeld van het open raam een veelheid aan associaties, speculaties en verbeeldingen wakker maakt (of gemaakt heeft) bij filosofen, exegeten, theologen, schilders, dichters, en dies meer. In deze en eerstvolgende posts wil ik met jou enkele van deze ontdekkingen delen.
Maar eerst even iets over de psalm waaruit dit vers komt. Over de plaats en betekenis van psalmen kan je ook lezen in het nieuwste nummer van het tijdschrift "De Kovel" (nr. 61), waarin ik bijdragen heb geschreven over hedendaagse toonzetting van psalmen en over de verbeelding van psalmen in de hedendaagse beeldende kunsten. 
Maar dus nu over psalm 119 waar ik de titel van mijn blog heb gevonden: deze psalm is een van de meest bijzondere psalmen, een buitenbeentje wat betreft lengte en opbouw.  
Benoît Standaert osb zegt over deze psalm : "De langste van alle 150  psalmen is een spel. Hier wordt gespeeld met letters, woorden, begrippen binnen een veeleer streng, zelf opgelegd kader(...)Nagenoeg elke letter dekt bovendien in het Hebreeuws een heel concreet begrip. (...)De tweeëntwintig letters omvatten de hele kosmos en de hele Torah. Tussen God en mens zijn er slechts die tweeëntwintig letters. God zelf kan er niet buiten, zo leert een rabbijns gezegde. " (uit: Leven met de Psalmen Deel III, blz. 372 passim).
Deze Psalm is een acrostichon of alfabetpsalm, dwz dat elk vers (of hier elke groep van 8 verzen) begint met de volgende letter van het Hebreeuwse alfabet. De psalm telt dus 22 x 8 verzen. 
In onderstaand schema zien we het Hebreeuwse alfabet (eerste kolom) met de naam van de letter (kolom 5) en dan in kolom 6 het begrip dat daarbij hoort, én in de laatste kolom zien we ook hoe een rekenwaarde wordt gegeven aan elke letter. 

Dus, kiezen voor een vers uit deze Psalm is binnenstappen op een bijzondere speelplaats.

Het nieuwe Jeruzalem ligt in Brussel ... of niet? - video -

In de tentoonstelling n.a.v. 50 jaar VUB eind 2019 werd gefocust op de rol van geloof en spiritualiteit in ons menselijk bestaan. Die zijn er en verdienen gezien, gehoord, bevraagd te worden. De moderne en hedendaagse kunstwerken die te zien waren, toonden verschillende facetten van wat geloven is en kan doen met mensen, aan positiefs en aan destructiefs. Een van de hedendaagse media waarmee kunstenaar zich uitdrukken is het bewegende beeld. Er waren dan ook meerdere video's te zien in deze tentoonstelling.
Twee wil ik hier even uitlichten.

(still uit video van Francis Alÿs :
When Faith Moves Mountains
©mukha)

Er is eerst en vooral het bekende project van de Belgische kunstenaar Francis Alÿs waarin letterlijk een berg wordt verplaatst met behulp van honderden mensen. Geloof dat bergen verzet...: zie Marcus 11,23 of Matteüs 17,20.
Wie de video wil zien kan hem vinden op You Tube via deze link :https://www.youtube.com/watch?v=4eNuqLnFaYA 

De tweede video is van de Iraans-Amerikaanse artieste Shirin Neswat (°1957) met als titel : Passage. Vanuit haar dubbele identiteit zoekt ze om haar oosterse wortels te verenigen met haar nieuwe westerse omgeving. De positie van de vrouw in relatie met de (islamitische) religieuze waarden is een veel voorkomend thema, ook in deze video. De muziek van Philip Glass versterkt nog het mysterie van het gebeuren. We zien ook hoe ze de kracht van rituelen (processies, gezangen, afscheidsceremonies, ...)en symbolen (vuur, water,...)  oproept, een belangrijk aspect van elke godsdienstige praktijk. 

(still uit video "Passage" van Shirin Neshat 2001 ©moma.org)

We zien leegte en gemis, maar ook gemeenschap en betrokkenheid. Zoals een review in BRUZZ (12 november 2019) zegt :"Juist daarin gaat de mystieke dimensie schuil: de onmogelijkheid om de vinger te leggen op het hoe en waarom en tegelijkertijd bepaalde kennis te hebben. Om te weten dat je hier aan flarden wordt gescheurd, tot een groter geheel wordt versmolten, omarmd, verstoord en getroost."
Op You Tube kan je een verkorte versie zien via deze link : https://www.youtube.com/watch?v=mjPJrgnraAQ&t=30s.

Deze tentoonstelling toonde hoe veelzijdig de religieuze aanwezigheid en invloed is op de dag van vandaag wereldwijd. Voor een instelling als de VUB een moedige en gedurfde stellingname, zeker in ons Vlaanderen dat leeft onder de filosofische schaduw (ik schreef bijna dwingelandij) van Etienne Vermeersch en volgelingen.

 

Het nieuwe Jeruzalem ligt in Brussel ...of niet? - over licht en donker

De verjaardagstentoonstelling van de VUB eind vorig jaar zocht naar de plaats van geloof in onze wereld vandaag. Wat is geloof? In de expositie waren er vier locaties op en bij de campus in Etterbeek met telkens een andere invalshoek. De titels van deze ruimtes zeggen al veel: 'de donkere kamer', 'de heldere kamer', 'wil en voorstelling', 'Christus versus Antichrist'.
Goede kunst wil helpen de kern van ons mens-zijn te raken en de werkelijkheid op het spoor komen achter de scheurtjes van ons bestaan. Zo'n kunst werd getoond en gesmaakt.

(Thierry De Cordier : Nada  - ©Xavier Hufkens Gallerie)

In de zogenaamde 'dark room' van de expositie zag ik enkele mooie schilderijen die de nachtzijde van het leven en het geloof laten zien. Met nachtzijde werd hier bedoeld: lijden, twijfel, angsten, vervolging, onderdrukking, ongeloof...
Werken van Thierry De Cordier, Gustave van de Woestyne, James Ensor, William Blake, Félicien Rops of Michaël Borremans vormden artistiek het hoogtepunt van de expo.
Sint Jan van het Kruis en Meester Eckhart met hun zogenaamde negatieve theologie, hun spiritualiteit van het niet-weten, waren nooit ver weg in deze zaal. Geloven is niet zozeer een reeks leerstellingen aannemen, maar is met hart en ziel en lichaam zich toevertrouwen aan een Liefde die je wilt meevoeren naar een heelheid van leven, heelheid in je eigen persoon, heelheid verbonden met anderen en met de schepping. Daartoe moeten de 'donkere' kanten van ons/het bestaan een plaats krijgen zoals meerdere artiesten in Brussel toonden en zoals meerdere christelijke figuren ook voorleefden.

(James Ensor : Man van Smarten - ©Vlaamse Kunstcollectie)

Het nieuwe Jeruzalem ligt in Brussel ... of niet? - een bijzonder project

Eind vorig jaar vierde de Vrije Universiteit Brussel haar 50ste verjaardag met een wel bijzondere tentoonstelling met als hoofdtitel: JRSLM, en ondertitel: "paradise lost again"(17 okt. tot 14 dec. 2019).  De VUB is als Vlaamse telg van de ULB opgericht om op te voeden tot "vrije mensen". Voor de stichters van toen betekende dit : niet geknecht door enige religie of ideologie. 
Maar in de brochure bij de tentoonstelling stellen zij vast: "De rode draad van het project is de idee dat alle beschikbare kennis op onze campus verzameld, niet volstaat om uit te komen bij een vrije mens. De zoektocht naar spiritualiteit is ook onze opdracht die we moeten durven claimen."
Merkwaardig dat een vrije universiteit de zoektocht naar spiritualiteit claimt. Elke bezoeker werd bij aanvang nog eens persoonlijk aangesproken en ingelicht over dit project en het uitgangspunt erbij : meerdere studenten hebben iets met religie en wat moeten we als VUB daarmee. De wereld is blijkbaar niet enkel (be)grijpbaar door en vanuit de universitaire kennis.

JRSLM is dan ook een goede titel om te verwijzen naar dé stad van de monotheïstische godsdiensten: Jeruzalem. Deze stad roept bij gelovige Joden, christenen en moslims emoties op die doorheen de geschiedenis hebben geleid tot oorlogen en conflicten en dat nog doen tot op vandaag. 
Maar de expositie focuste niet op deze stad als bron (en/of excuus voor) van conflict en oorlog. De opzet en het parcours van de tentoonstelling toont de veelzijdigheid van het fenomeen 'geloof'. Je vindt er licht en duisternis,  het rationeel verklaarbare en mystieke. Als gelovige vond ik deze voorstelling heel betrouwbaar en met respect voor de religieuze mens en zijn gevoeligheden. Wat een andere benadering dan de clan Vermeersch in de universiteit Gent die alle vormen van geloof resoluut afwijzen als irrationeel en dus mensonwaardig. Deze  benadering in de VUB blijft wel onderhuids enige argwaan hebben voor religie zonder evenwel de dialoog en openheid te belemmeren.
Bij de jonge kunstenaars vond je meerdere verwijzingen naar de idee van een Anti-Christ en dat vond ik wat onrealistisch voor de Vlaamse situatie. Op duizend preken van pastoors of dominees in Vlaanderen zal er misschien één zijn waarin de Antichrist wordt vernoemd. Maar ja, film en TV-series van Amerikaanse origine hebben vaak een 'evangelical' inslag en daar is zo'n taalgebruik veel voorkomend. Voor vele jonge mensen is dat beeld bepalend voor hun idee over geloof.